Η πρώτη αριθμομηχανή έκλειψης και προκάτοχος του μηχανισμού των Αντικυθήρων
Πρόσοψη της πρώτης από τις Μινωικούς Μήτρες του Παλαικάστρου, με τον κύκλο με τα γρανάζια. Από: Olaf Tausch / Wikimedia Commons.
Τα Μινωικά αμφίγλυφα καλούπια από σχιστόλιθο του Παλαικάστρου, που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή της πρώτης φορητής αριθμομηχανής έκλειψης πριν από 3.800 χρόνια.
Κοντά στην πόλη του Παλαίκαστρου , που βρίσκεται στο ανατολικό άκρο του νησιού της Κρήτης , βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος μιας πόλης του Μινωικού πολιτισμού, η οποία άκμασε στο νησί κατά την Εποχή του Χαλκού. Το αρχικό της όνομα είναι άγνωστο και εγκαταλείφθηκε περίπου γύρω στο 1200 π.Χ.
Αλλά πριν από αυτό, η τοποθεσία ήταν ένα σημαντικό εμπορικό κέντρο με λιμάνι, τα ερείπια του οποίου βρίσκονται τώρα βυθισμένα σε βάθος αρκετών μέτρων κοντά στην παραλία της Χιόνας.
Περίπου 150 μέτρα βορειοανατολικά του χωριού Παλαίκαστρο, ένας ντόπιος αγρότης ανακάλυψε μερικές περίεργες σχιστολιθικές πλάκες το 1899. Τις παρέδωσε στις αρχές και αυτές στάλθηκαν στον αρχαιολόγο Στέφανο Ξανθουδίδη.
Το μπροστινό μέρος του δεύτερου καλουπιού, πιθανώς χρησιμοποιούμενο για την κατασκευή τελετουργικών λαβρύων (διπλών πελέκεων). Από: Olaf Tausch/ Wikimedia Commons.
Αμέσως αναγνώρισε την αξία και τη σημασία του ευρήματος και παρέδωσε τις πλάκες στο Μουσείο Ηρακλείου. Την επόμενη χρονιά, δημοσίευσε ένα άρθρο στο περιοδικό της Αρχαιολογικής Εταιρείας των Αθηνών, αναφέροντας ότι επρόκειτο για καλούπια του μινωικού πολιτισμού .
Γι' αυτό αναφέρονται ως Μινωικές Μήτρες του Παλαικάστρου και εξακολουθούν να φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Και οι δύο έχουν πλάτος 22,5 εκατοστά, ύψος 10 εκατοστά και πάχος 2 εκατοστά, γεγονός που τις καθιστά εξαιρετικά εύθραυστες.
Το μπροστινό μέρος του πρώτου απεικονίζει έναν μεγάλο δίσκο με σταυρωτές ακτίνες και μια εγκοπή που μοιάζει με γρανάζι, σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς. Δίπλα του, μια γυναικεία μορφή με υψωμένα τα χέρια κρατά λουλούδια, και στο τέλος, υπάρχει ένας δίσκος με κάτι που μοιάζει με σταυρό στο κέντρο, πάνω από μια ημισέληνο και μια οριζόντια ριγέ βάση.
Η μινωική πρώτη φορητή αναλογική αριθμομηχανή έκλειψης.
Γύψινα εκμαγεία αφαιρέθηκαν από το πίσω μέρος και των δύο καλουπιών. Από: Στέφανος Α. Ξανθουδίδης /Wikimedia Commons.
Ο Άρθουρ Έβανς, ο διάσημος αρχαιολόγος που ανέσκαψε το παλάτι της Κνωσού, πίστευε ότι το αντικείμενο που έμοιαζε με γρανάζι ήταν ένας συνδυασμός ενός Πρωινού Αστέρα και του ηλιακού δίσκου , ενώ το μικρότερο αντικείμενο αντιπροσώπευε ένα σύμβολο της θεάς βασίλισσας του κάτω κόσμου και ο σταυρός ήταν ένας Εσπερινός Αστέρας.
Στο πίσω μέρος, διακρίνονται τα διπλά κέρατα ή Κέρατα Καθαγίασης του μινωικού πολιτισμού και μια τρίαινα.
Στο μπροστινό μέρος του δεύτερου καλουπιού απεικονίζονται δύο διπλοί πέλεκεις , ή λάβρυες , ένα από τα κύρια σύμβολα του μινωικού πολιτισμού, και στο πίσω μέρος, μια γυναικεία μορφή με υψωμένα χέρια που κρατά επίσης δύο διπλούς πέλεκεις.
Λεπτομερής φωτογραφία του πρώτου κύκλου μούχλας και η ερμηνεία του από τους M. Tsikritsis et al. με όλες τις εκλείψεις από το 2010 έως το 2028. Από: M. Tsikritsis et al. / Olaf Tausch / Wikimedia Commons.
Οι ερευνητές τα έχουν χρονολογήσει μεταξύ 1790 και 1370 π.Χ. και πιστεύουν ότι χρησιμοποιούνταν ως καλούπια χύτευσης για την κατασκευή μεταλλικών αντικειμένων . Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2013 πρότεινε την υπόθεση ότι το πρώτο καλούπι χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία ενός ακτινωτού δίσκου που οι Μινωίτες χρησιμοποιούσαν ως ένα είδος ηλιακού ρολογιού για να καθορίζουν το γεωγραφικό πλάτος και να προβλέπουν σεληνιακές και ηλιακές εκλείψεις .
Τα ευθύγραμμα σημάδια δίπλα στο ηλιακό σχήμα θα ήταν τότε καλούπια για δύο γόμφους και ένα αντικείμενο παρόμοιο με πυξίδα ή παχύμετρο που θα χρησιμοποιούνταν με τον επιλογέα. Η μελέτη έδειξε ακόμη και ότι είναι δυνατό να προβλεφθούν μελλοντικές εκλείψεις σήμερα χρησιμοποιώντας τη συσκευή με πολύ μικρό περιθώριο σφάλματος.
Αν έχουν δίκιο και τα καλούπια του Παλαίκαστρου χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουργία μιας τέτοιας συσκευής, τότε θα ήταν ένα είδος φορητής αναλογικής αριθμομηχανής , η πρώτη γνωστή, που δημιουργήθηκε 1.400 χρόνια πριν από τον διάσημο μηχανισμό των Αντικυθήρων .
Η μινωική αριθμομηχανή έκλειψης , ο προκάτοχος του μηχανισμού των Αντικυθήρων. Περισσότερο από μια αριθμομηχανή!
Αυτό το άρθρο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στην Ισπανική μας έκδοση στις 28 Μαΐου 2025: Los Moldes Minoicos de Palaikastro, utilizados para fabricar la primera calculadora de eclipses portátil hace 3800 años.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde
Πηγές:
1.M. Tsikritsis, E. Theodossiou, et al., A Minoan Eclipse Calculator. Mediterranean Archaeology and Archaeometry, vol.13 no.1 (2013)
2.Jan G. Velsink, Two Minoan Moulds for Small Cult Objects Reconsidered. Babesch, vol.91 (2016). DOI:10.2143/BAB.91.0.3175641
3.Crete Sitia, Archaeoastronomy
4.Wikipedia, Minoan Moulds of Palaikastro
5.https://www.labrujulaverde.com/en/2025/05/the-minoan-moulds-of-palaikastro-used-to-manufacture-the-first-portable-eclipse-calculator-3800-years-ago/