Ο Ηροδότος είχε δίκιο: οι Σκύθες κατανάλωναν γάλα φοράδας
Η ανάλυση των δοντιών επιβεβαιώνει για πρώτη φορά τον ισχυρισμό του Ηροδότου: οι Σκύθες κατανάλωναν γάλα φοράδας.
Η ιστορική εικόνα των Σκυθών ως ομοιογενούς νομαδικού λαού, που ορίζεται αποκλειστικά από την ιππασία και τον πόλεμο, συνεχίζει να διαλύεται υπό τον σύγχρονο επιστημονικό έλεγχο. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό PLOS One από μια διεθνή κοινοπραξία με επικεφαλής τα πανεπιστήμια της Βασιλείας και της Ζυρίχης προσθέτει ένα νέο επίπεδο πολυπλοκότητας στην κατανόησή μας για αυτούς τους πληθυσμούς της Εποχής του Σιδήρου .
Μέσω της παλαιοανάλυσης της οδοντικής πέτρας -της μεταλλοποιημένης πλάκας- ατόμων που βρέθηκαν σε ουκρανικούς αρχαιολογικούς χώρους, η ερευνητική ομάδα απέκτησε την πρώτη άμεση μοριακή απόδειξη των γαλακτοκομικών προϊόντων που αποτελούσαν μέρος της διατροφής τους, εντοπίζοντας πρωτεΐνες από το γάλα των κατοικίδιων μηρυκαστικών και, σημαντικά, αν και μεμονωμένα, από τα άλογα.
Τα αναλυθέντα λείψανα, που ανήκουν σε 28 άτομα από τις τοποθεσίες Μπιλσκ και Μαμάι-Γκόρα, στην επικράτεια της σημερινής Ουκρανίας , λειτουργούσαν ως σιωπηλές βιολογικές αποθήκες. Η οδοντική πέτρα, η οποία σχηματίζεται και μεταλλοποιείται σταδιακά κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου, ενθυλακώνει και συντηρεί μικροσκοπικά υπολείμματα διατροφής. Αυτό το χαρακτηριστικό την καθιστά ένα ατομικό αρχείο καταναλωτικών συνηθειών, ένα παράθυρο που υπερβαίνει τις αρχαιολογικές γενικεύσεις που βασίζονται στην ανάλυση κεραμικών ή πανιδικών καταλοίπων.
Παγκόσμιος χάρτης με την τοποθεσία των θέσεων της Σκυθικής εποχής στη βόρεια περιοχή της Μαύρης Θάλασσας στη σημερινή Ουκρανία. Από: J. Pecnik et al. 2026.
«Η οδοντιατρική πλάκα είναι μια αξιοσημείωτη δεξαμενή προσωπικής ιστορίας» , εξήγησε ο Δρ. Σέβαν Γουίλκιν, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης. « Ο σταδιακός σχηματισμός της μας επιτρέπει να παρατηρούμε πολύ άμεσα τα τρόφιμα που καταναλώθηκαν στην πραγματικότητα, πέρα από γενικές υποθέσεις σχετικά με τους τρόπους ζωής ή τα οικονομικά συστήματα» .
Η εφαρμογή παλαιοπρωτεωμικών τεχνικών, οι οποίες καθιστούν δυνατή την αναγνώριση αρχαίων πρωτεϊνών που έχουν επιβιώσει από την αποικοδόμηση, απέδωσε συγκεκριμένα αποτελέσματα. Οι ερευνητές ανίχνευσαν με επιτυχία συγκεκριμένα πεπτίδια που υποδεικνύουν την κατανάλωση γάλακτος και, με μεγάλη πιθανότητα, επεξεργασμένων γαλακτοκομικών προϊόντων όπως τυρί ή γιαούρτι , που προέρχονται από οικόσιτα μηρυκαστικά: βοοειδή, πρόβατα και κατσίκες. Αυτό το εύρημα επιβεβαιώνει, σε βιομοριακό επίπεδο, ποιμενικές πρακτικές που έχουν ήδη συναχθεί με άλλα μέσα. Ωστόσο, η πιο ξεχωριστή ανακάλυψη ήταν η αναγνώριση πρωτεϊνών γάλακτος φοράδας στον λογισμό ενός μόνο ατόμου.
Η σημασία αυτού του τελευταίου στοιχείου έγκειται στη φύση του ως άμεσης απόδειξης. Ενώ μεταγενέστερες ιστορικές πηγές, όπως ο Ηρόδοτος , ανέφεραν την κατανάλωση γάλακτος φοράδας μεταξύ των λαών της στέπας, αυτό δεν είχε ποτέ πριν τεκμηριωθεί με αδιάσειστα υλικά στοιχεία σε τόσο πρώιμα σκυθικά πλαίσια. Η ανίχνευση πρωτεϊνών γάλακτος αλόγου στην αρχαία οδοντική πλάκα από την σκυθική περίοδο είναι ένα σημαντικό εύρημα , σημείωσε η Jaruschka Pecnik, πρώτη συγγραφέας της εργασίας. Καταδεικνύει ότι τα άλογα δεν χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για μεταφορές, πόλεμο ή συμβολικούς σκοπούς, αλλά ότι, τουλάχιστον περιστασιακά, αποτελούσαν μέρος του διατροφικού συστήματος .
Οβίδιος ανάμεσα στους Σκύθες, πίνακας του Ευγένιου Ντελακρουά. Από Wikimedia Commons.
Παρ 'όλα αυτά, η περιορισμένη παρουσία αυτού του δείκτη σε ένα μόνο άτομο μεταξύ των 28 που αναλύθηκαν εισάγει κρίσιμες αποχρώσεις και ανοίγει νέα ερωτήματα. Οι ερευνητές προτείνουν δύο κύριες υποθέσεις για να εξηγήσουν αυτή τη σπανιότητα. Η πρώτη εξετάζει διαγενετικούς παράγοντες, δηλαδή την πιθανότητα οι πρωτεΐνες του γάλακτος των ιπποειδών να είναι ιδιαίτερα ασταθείς και να αποικοδομούνται πιο εύκολα στο αρχαιολογικό αρχείο, καθιστώντας την ανίχνευσή τους λιγότερο συχνή.
Το δεύτερο επισημαίνει πολιτιστικούς και κοινωνικούς λόγους. Είναι πιθανό η κατανάλωση γάλακτος φοράδας να μην ήταν μια καθολική πρακτική, αλλά μάλλον να περιοριζόταν σε ορισμένες κοινωνικές ομάδες, σε συγκεκριμένες τελετουργικές στιγμές ή σε μια λειτουργική διαίρεση των ζώων εντός της κοινότητας.
Η μελέτη εντάσσεται σε ένα σύνολο πρόσφατων ερευνών που καταρρίπτουν την παραδοσιακή άποψη για τους Σκύθες ως μονολιθική πολιτιστική οντότητα. Γενετικές και αρχαιολογικές αναλύσεις είχαν ήδη διαπιστώσει ότι υπό αυτόν τον χαρακτηρισμό ομαδοποιούνταν ένας πολυεθνικός πληθυσμός με ποικίλη γεωγραφική προέλευση, του οποίου η οικονομία και η κοινωνική οργάνωση συνδυάζονταν, με ποικίλη ένταση ανάλογα με την περιοχή και την περίοδο, με την κινητή κτηνοτροφία, τη γεωργία και ορισμένους βαθμούς μόνιμης διαμονής. Τα νέα διατροφικά δεδομένα ενισχύουν αυτή την προοπτική σημαντικής εσωτερικής πολυπλοκότητας.
Η Παρακμή των Σκυθών - Ιχνηλατώντας τις τελευταίες ημέρες των Νομάδων Ιππικών Πολεμιστών.
Από μεθοδολογική άποψη, η έρευνα ενοποιεί την παλαιοπρωτεωμική που εφαρμόζεται στην οδοντιατρική ως ένα ισχυρό εργαλείο για την αρχαιολογία της διατροφής. Σε αντίθεση με τις αναλύσεις σταθερών ισοτόπων, οι οποίες προσφέρουν πιο γενικές πληροφορίες σχετικά με την αναλογία τροφίμων φυτικής ή ζωικής προέλευσης ή τα υπολειμματικά λιπίδια στην κεραμική, τα οποία υποδεικνύουν την επεξεργασία προϊόντων σε αγγεία αλλά όχι την άμεση κατάποση τους από συγκεκριμένα άτομα, οι πρωτεΐνες του λογισμού παρέχουν μια συγκεκριμένη ταξινομική ταυτοποίηση και συνδέονται αναμφισβήτητα με ένα άτομο.
Οι συγγραφείς είναι επιφυλακτικοί στην ερμηνεία του εύρους των ευρημάτων τους. Τονίζουν ότι αυτά τα στοιχεία αποτελούν ένα πρώτο βήμα, μια στιγμιαία εικόνα που περιορίζεται γεωγραφικά σε δύο τοποθεσίες στην Ουκρανία. Η ανίχνευση πρωτεϊνών γαλακτοκομικών προϊόντων επιβεβαιώνει τη χρήση αυτών των προϊόντων, αλλά δεν επιτρέπει την ανακατασκευή της πλήρους διατροφής, η βάση της οποίας μπορεί επίσης να περιελάμβανε κρέας, ψάρι και φυτά, των οποίων οι πρωτεϊνικοί βιοδείκτες μπορεί να είναι πιο ασαφείς.
Η κατανόηση των περιφερειακών διακυμάνσεων, της επίδρασης κοινωνικών παραγόντων όπως η κοινωνική θέση ή το φύλο, και της χρονικής εξέλιξης αυτών των διατροφικών πρακτικών θα απαιτήσει, σύμφωνα με τους ερευνητές, πολύ ευρύτερα προγράμματα δειγματοληψίας. Η μελλοντική εφαρμογή αυτών των τεχνικών σε μεγαλύτερο αριθμό ατόμων από διάφορες περιοχές της ευρασιατικής στέπας θα είναι απαραίτητη για τη χαρτογράφηση της πλούσιας και δυναμικής ποικιλομορφίας των οικονομικών και πολιτιστικών συστημάτων των λαών της Εποχής του Σιδήρου.
Γεωδίφης με πληροφορίες από PLOS One
περισσότερα,
Universität Basel
Pecnik J, Ventresca Miller AR, Panse C, Kunz L, Dittmann A, Johnson JA, et al. (2026) Paleo-proteomic analysis of Iron Age dental calculus provides direct evidence of Scythian reliance on ruminant dairy. PLoS One 21(1): e0339464. doi.org/10.1371/journal.pone.0339464
https://phys.org/news/2026-01-iron-age-dental-plaque-reveals.html
https://news.umich.edu/got-milk-mineralized-dental-plaque-from-the-iron-age-provides-insight-into-the-diet-of-the-scythians/
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/01/analysis-of-teeth-confirms-for-the-first-time-herodotuss-claim-the-scythians-consumed-mares-milk/