Ας γυρίσουμε τον χρόνο πίσω, ας ακολουθήσουμε τον δρόμο του νερού...
Εκεί όπου το Ρέμα Κοκκινόνερο με τα σιδηρούχα νερά συναντά τον Ζ[θ]είουλα με τα θειούχα και πιο κάτω κοντά στο Ασκληπιείο γίνεται Ρέμα Δύο Μύλοι συνεχίζοντας την διαδρομή του προς τη θάλασσα.
«Εδώ είναι το ιερόν ύδωρ του Ασκληπιού που την γεύση μετέβαλε ως υποθέτω ιερείς αυτού κατά τα ανάγκας διά προσμίξεώς μετά τον άλλων ιαματικών υδάτων των μετοχετευομένων εις το ιερόν...» περιγράφει ο Δημήτριος Μυλωνάς στην «Μονογραφία περί των εσχάτως γενομένων εν Κω ανασκαφών και του ανευρεθέντος Ασκληπιείου [1898-1904]», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ξενοφάνης το 1906.
Προηγμένα, καλά οργανωμένα συστήματα ύδρευσης υπήρχαν στην Ελλάδα από την Εποχή του Χαλκού [περίπου 3200-1100 π.Χ].
Η ανάπτυξη και η εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού έχει ισχυρή σχέση με τους υδάτινους πόρους.
Στην αυγή της ανθρώπινης ιστορίας, τα επιφανειακά και τα υπόγεια ύδατα, κυρίως οι πηγές, ήταν οι πιο κοινές πηγές παροχής νερού.
Όλοι οι πολιτισμοί εξαρτώνται από το διαθέσιμο νερό και, φυσικά, τα ποτάμια είναι μια καλή πηγή.
Τα ποτάμια από παλιά ήταν ζωτικής σημασίας πηγές νερού στην λειτουργία όχι μόνο των πόλεων αλλά και των Ασκληπιείων.
Ο Μποκλουτέρης
Άξιο λόγου και ενδιαφέροντος είναι το ιδιόμορφο, πλούσιο και άγνωστο σε πολλούς υδρογραφικό δίκτυο του Ασκληπιείου της Κω.
Η τοποθεσία Boclu Dere, ο Μποκλουτέρης των αγροτών σε φωτογραφία Μαρίνου Βασιλείου. Την δεκαετία του 70, ο δρόμος με το γεφύρι από το Πλατάνι [Κερμετέ] προς το Διεθνές Ιπποκράτειο Ίδρυμα και το Ασκληπιείο Κω.
Πριν από χιλιάδες χρόνια όλη η τοποθεσία γύρω από τον Μποκλουτέρη καλυπτόταν από θάλασσα.
Το Boclu δηλαδή το λασπώδες Dere είναι παραχείμαρος του ρέματος «Βουρίνα», του Cure Dere στα τούρκικα ή Κουρούτερη [Kuru σημαίνει ξηρός και Dere ρυάκι]. Τα ονόματα τους φανερώνουν την κατάσταση των ποταμών του Ασκληπιείου και του γειτονικού οικισμού Κερμετέ, που από λασπώδεις κάποτε μετατράπηκαν σε ξηρούς στις μέρες μας.
Η περιοχή γύρω από τον Μποκλουτέρη αποτελείται από νεότερες προσχώσεις και καστανοκίτρινα αργιλλικά υλικά, δηλαδή από υλικά που άφησαν πίσω τους τα ποτάμια.
Από φυσικά, ιαματικά νερά μέχρι πηγές πλούσιες σε μεταλλικά στοιχεία, η γη της Κω για χιλιάδες χρόνια προσφέρει τον φυσικό θεραπευτή της - το νερό - στους κατοίκους της.
Από τους πρώτους που αναγνώρισαν την σημασία του υδάτινου στοιχείου και ότι σχετίζεται ή περιέχει αυτό ήταν οι Κώοι απόγονοι του Ασκληπιού, ιδίως με τον κορυφαίο εκπρόσωπο τους Ιπποκράτη.
Συγκεντρώνονταν σε μέρη με πλούσια νερά αρχικά στην Δυτική Κω από την πρώτη στιγμή που κατοίκησαν το νησί, αποδεικνύοντας τις επιστημονικές και μυστικιστικές ιδιότητές τους, και για αυτούς ήταν τόσο ευεργετικές όσο και δελεαστικές.
Τον 5ο αιώνα π.Χ ζούσαν κοντά και γύρω στο Ασκληπιείο σύμφωνα με τον R.Herzog.
Ένας νεότερος οικισμός των Κυπαρισιωτῶν ζούσε στο Ασκληπιείο, στην ομώνυμη κρήνη «Κυπαρισιωτῶν τὴν κρήνην» όπως λέει η αρχαία επιγραφή που ήταν αφιερωμένη σε αυτή και μαρτυράει ότι ο τόπος επιλέχθηκε κυρίως για τα νερά του.
Το Ασκληπιείο της Κω είναι πλούσιο σε νερά μεταλλικά, γεωθερμικά όσο και πόσιμα.
Το νερό και ο καθαρισμός των αρχαίων Κώων
Οι αρχαίοι Κώοι της κλασικής εποχής έπιναν νερό από πηγάδια, πηγές και από υδραγωγεία, με το πιο γνωστό από όλα της Βουρίνας, από πάρα πολύ παλιά, ίσως από τον 13o-12o αιώνα π.Χ.
Έδιναν σημασία στη διαχείριση των υδάτων της Κω μέχρι τα νεότερα χρόνια τουλάχιστον αυτό λένε αρχαίες επιγραφές [μπορείτε να τις διαβάσετε πιο κάτω] με σημαντικά έγγραφα του 1ου-2ου μ.Χ που αποδεικνύουν πως αντιμετώπιζαν το πιο πολύτιμο από τα αγαθά που τους παρείχε η γη τους.
Η τοποθεσία με τα βουριά-κυπαρίσσια, ο πρώην κυπαρισσότοπος της Βουρίνας είναι ένας γεωγραφικός τόπος τον οποίο οι Ιταλοί είχαν χαρτογραφήσει ως ευρύτερη περιοχή, όχι μόνο για την κρηναία κατασκευή αλλά με 3 διακριτές ενότητες όπου η τρίτη έφτανε στα όρια του Ασκληπιείου.
Η Βουρίνα τροφοδοτούσε την αρχαία Κω και το Ασκληπιείο με τα νερά της. Αρχαία επιγραφή αναφέρει:« μὴ ἀντλ̣ώντω τούτου τοῦ ὕδατος ἀπὸ Βουρίνας ἄχρι πόλεως» για το νερό της πηγής της Βουρίνας γραμμένη σε πλάκα από λευκό μάρμαρο.Βρέθηκε στην Κω του 1ου αιώνα μ.Χ, κατά τον επιγραφολόγο M. Segre.
Στην Αθήνα, το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο από το 430 π.Χ συγκεντρώνει τα νερά του Υμηττού και των πηγών των Πελασγών που θεωρούνται ως οι αρχαιότερες στο χώρο της Αττικής και λειτουργεί μέχρι σήμερα. Κάτι ανάλογο γινόταν από πολύ παλιά με την Βουρίνα, αλλά πληροφορίες για κάτι περισσότερο δεν έχουμε στην διάθεση μας.
Όμως, η Ελλάδα ήταν από τις πρώτες χώρες που κατασκεύασε υδραγωγεία για να έχει καθαρό νερό στους πολιτισμούς και να ποτίζει τις καλλιέργειες, όπως ακριβώς εφηύρε το σύστημα αποχέτευσης [Aitken humanities, 2021].
Οι αρχαίοι Έλληνες δημιούργησαν αυτό που σήμερα γνωρίζουμε ως το σύγχρονο ντους.
O καταινισμός, καταιόνησις ή καλύτερα αιόνηση, το μούσκεμα γινόταν αρχικά από μια απλή τρύπα στον τοίχο. Όσοι ήθελαν να κάνουν μπάνιο στέκονταν στην άκρη ενώ ένα μέλος της οικογενείας ή δούλος έριχνε το νερό στην τρύπα. Με την πάροδο του χρόνου, οι δημόσιοι καταινισμοί ή ντους γίνονταν με μολύβδινους σωλήνες και περίπλοκα σκαλιστές κεφαλές σε κοινούς χώρους ειδικά στα γυμνάσια, τις παλαίστρες- γυμναστήρια ή ακόμη σε δημόσια κτίρια.
Επειδή τα λύματα τους απλώς στραγγίζονταν στο πλησιέστερο ρέμα ή ποτάμι, το νερό στις πόλεις δεν ήταν ασφαλές για πόσιμο. Για αυτό έχτισαν δημόσιες βρύσες, με το νερό να διοχετεύεται από έξω από την πόλη, όπου ήταν πιο καθαρό.
Οι αρχαίοι Κώοι αναγνώρισαν επίσης τη σημασία της καθαριότητας και εφάρμοσαν διάφορες πρακτικές αρκετές φορές πρωτοπόρες για την προώθηση της υγιεινής.
Καθαρισμός νερού, ιδέα που στηρίχθηκε στον Μέγα Ιπποκράτη και χρησιμοποίησαν πρώτοι οι Κώοι.
Πρώτοι φιλτράριζαν το νερό μέσα από μια πασίγνωστη πατέντα του παππού Ιπποκράτη, την λεγόμενη «Ιπποκράτεια Μάνικα» που βρήκε μεγάλη απήχηση τον μεσαίωνα.
Η ύδρευση και η αποχέτευση στην αρχαία Κω χαρακτηρίζεται από ποικιλομορφία. Ενώ οι αρχαίοι πρόγονοι μας συχνά είχαν υποφέρει από επανειλημμένες ξηρασίες, αναγκάστηκαν να χρησιμοποιούν, να το ξοδεύουν και να διανέμουν το νερό με ορθό τρόπο, χρησιμοποιώντας δεξαμενές, πηγάδια, πήλινους σωλήνες που ακόμη θα δείτε στην αρχαία Αγορά, στο Ωδείο και το Ασκληπιείο.
Επίσης έκαναν τα δώματα τους με ανοίγματα για να χύνονται τα νερά της βροχής.
Από πολλές απόψεις οι πρακτικές υγιεινής των αρχαίων Κώων μοιάζουν με τις σημερινές. Σε άλλα όμως διέφεραν έντονα. Για παράδειγμα, δεν χρησιμοποιούσαν σαπούνι, τουλάχιστον όχι όπως εμείς το καταλαβαίναμε.
Δεν χρησιμοποιούσαν σαπούνι για να πλύνουν το σώμα τους, αλλά προτιμούσαν φυσικές μεθόδους δηλαδή να πλένονται με νερό, άργιλο. Ορισμένοι άργιλοι λιπόφιλοι όπως της Βόρκας ή του Παλιού Πυλιού ή ακόμη της Λάθρας Κεφάλου έχουν καλύτερες απορρυπαντικές ιδιότητες.
Όμως, ένα υλικό που προτιμούσαν για την υγιεινή τους ήταν η ελαφρόπετρα του Γυαλιού και Νισύρου που έβρισκαν στις παραλίες και οι οποίες μεταταφέρθηκαν μετά από τις ηφαιστειακές εκρήξεις. Ή ακόμα χρησιμοποιούσαν πυριτική άμμο της θάλασσας ή του Κοκκινόνερου ή των Δύο Μύλων ως λειαντικά, «απολεπιστικά» όπως θα λέγαμε τα υλικά σήμερα και διάφορα άλλα.
Πριν από την εμφάνιση του σαπουνιού, οι συμπατριώτες μας λούζονταν χρησιμοποιώντας αφρό ελαιολάδου, ξύνοντάς το με μια μικρή λεπίδα χεριού. Φτωχά ή πλούσια νοικοκυριά χρησιμοποιούσαν ελαιόλαδα με αρώματα πριν το μπάνιο.
Τα ποτάμια του Ασκληπιείου
Ένα ποτάμι σχηματίζεται από το νερό που κινείται από ένα υψηλότερο σε χαμηλότερο υψόμετρο, λόγω της βαρύτητας. Όταν η βροχή πέφτει στη γη, είτε εισχωρεί στο έδαφος είτε γίνεται απορροή, η οποία ρέει κατηφορικά σε ποτάμια και λίμνες, στο ταξίδι προς τη θάλασσα.
Στην αρχή το κορεσμένο νερό στο έδαφος αρχίζει να ανασκάπτει μικρά κανάλια, γνωστά ως ρυάκια, στο χώμα τα οποία ενώνονται για να σχηματίσουν μεγαλύτερα κανάλια. Έτσι σχηματίζεται ένα δίκτυο ρεμάτων, συμπεριλαμβανομένου των παραποτάμων όπως αυτό του Ασκληπιείου.
Τα ποτάμια του Ασκληπιείου ήταν αρτηρίες της ξηράς της γης, μετέφεραν και συνεχίζουν να το κάνουν, νερό, ιζήματα και διαλυμένες ουσίες από τις ψηλότερες πηγές προς την θάλασσα. Παρέχουν ένα καταφύγιο ζωής και αποτέλεσαν το επίκεντρο της τοπικής οικονομίας δημιουργώντας γόνιμες, εύφορες πλημμυρικές πεδιάδες, πρώτες ύλες, ανθρώπινα ενδιαιτήματα, διευκολύνοντας τις ανάγκες των ντόπιων πληθυσμών και κάνοντας την Κω μεγάλη και γνωστή σε όλο τον κόσμο.
Το Ασκληπιείο πριν από την έναρξη των ανασκαφών του R.Herzog, με το βελάκι σημειώνεται η χαρακτηριστική βλάστηση με τα «γεωθερμικά» βούρλα η οποία μαρτυρά την ύπαρξη νερού στις πλαγιές του υψώματος όπου αργότερα θα έρθουν στο φως οι αρχαίες κρήνες.
Ένα ποτάμι μπορεί να σχηματιστεί μέσα σε λίγα λεπτά, δεδομένων των κατάλληλων συνθηκών, όπως η καταρρακτώδης βροχή και το μάλλον επίπεδο, ατάραχο έδαφος. Το νερό παίρνει την πορεία κατηφόρας και ένα μικρό βαθούλωμα στο έδαφος θα οδηγήσει σε επιτάχυνση της ροής του νερού.
Τελικά μία πλημμυρική πεδιάδα θα εμφανιστεί σε επίπεδη έκταση γης αφήνοντας πίσω το έδαφος όπου φτιάχτηκε η Κως, από τη δράση των ποταμών μέχρι τις εξωτερικές παρυφές της κοιλάδας.
Η ίδρυση του Ασκληπιείου
Τον 4ο αιώνα ιδρύεται το Ασκληπιείο των Κώων εκεί όπου οι ποταμοί συνάντησαν την επίπεδη γη σε γνωστό χώρο που είχε χρησιμοποιηθεί τουλάχιστον από την μυκηναική περίοδο.
Στην πλαγιά ενός υψώματος ηλικίας χιλιάδων χρόνων οικοδομείται η πρώτη εγκατάσταση του μνημείου. Από τα ελληνιστικά χρόνια η κατασκευή εκμεταλλεύεται με τον καλύτερο τρόπο τον υπάρχοντα ελεύθερο για δόμηση χώρο και κάνει υποδειγματική χρήση των 3 αλλεπάλληλων επιπέδων πάνω στην επιφάνεια του ενεργού ρήγματος.
Οι κύριες οικοδομικές φάσεις κατα την περίοδο λειτουργίας του μπορούν να συνοψιστούν. Σε μία πρώτη στον 3ο αιώνα π.χ που σέβεται την φυσική κλιμάκωση της πλαγιάς. Μία δεύτερη επίσης ελληνιστική του 2ου αιώνα π.Χ και την τρίτη υστερορωμαική του 2ου-3ου αιώνα μ.Χ.
Όλες οι οικοδομικές φάσεις καθώς και το τέλος του σχετίζονται με ισχυρά σεισμικά επεισόδια που προκάλεσαν ζημιές στις εγκαταστάσεις του ιερού.
Όμως, το Ασκληπιείο σε κάθε κατασκευαστική φάση διατηρεί την παλιά του σχέση με το γεωπεριβάλλον και η χωροθέτηση του υποδηλώνει σεβασμό των αρχαίων μηχανικών στο υδρογραφικό δίκτυο της περιοχής.
Το εύφορο έδαφος και η κλίση της επιφάνειας του ενεργού Ρήγματος του Ασκληπιείου, 2021.
Δεν φτιάχνεται πάνω σε ρέμα αλλά πάνω σε ενεργό ρήγμα του οποίου οι φυσικές διεργασίες τράβηξαν από νωρίς τους πρώτους μάντεις θεραπευτές.
Ο τόπος λατρείας και η σχέση του με το Ασκληπιείο είναι στενή, αφού δεν αλλάζουν θέση μετά από τα ισχυρά σεισμικά επεισόδια και τις καταστροφές. Προτιμούν να επιδιορθώσουν, να παραμείνουν σε αυτή την τοποθεσία αντί να μετακινηθούν σεβόμενοι την ιερότητα του τόπου, τις αξίες και διδαχές των προγόνων τους.
Η όλη κατασκευή γειτονεύει από τις δύο πλευρές του με δύο σημαντικά ποτάμια συστήματα, τα οποία παλαιότερα ήταν μόνιμης ροής.
Ανατολικά με την Βουρίνα με τους «ξέστερνους» χειμάρρους της όπως ωραία τους λέει ο Ζαρράφτης και το πόσιμο νερό. Δυτικά με ένα πιο σύνθετο υδρογραφικό σύστημα όπου συγκεντρώνεται το ιαματικό νερό του Κοκκινόνερου, το θειούχο και χλιαρό γεωθερμικό νερό του Θείουλα, το πόσιμο και πεντακάθαρο νερό του Αχτενιά, όλα αυτά μαζεύονται πιο πάνω από το γεφύρι των Δύο Μύλων και το μείγμα τους αφού αναμειχθεί περνάει κοντά από το Ασκληπιείο.
Αυτό το δεύτερο σύστημα τροφοδοτούσε δυτικά το Ασκληπιείο από τα παμπάλαια χρόνια με ιαματικό νερό σπάνιας σύστασης που δύσκολα θα συναντήσουμε σε άλλα ανάλογα κέντρα της αρχαιότητας.
Άρα η χωροθέτηση του έγινε από ανθρώπους που γνώριζαν καλά την λειτουργία τους, την γεωχημεία, και την γεωθερμία των νερών του περιβάλλοντος χώρου.
Γιατί εδώ και όχι κάπου αλλού;
Το θεραπευτήριο του Ασκληπιού τελικά βρέθηκε σε προάστιο της Κω σε επιφανή τοποθεσία όπως σωστά είχε αναφέρει ο Στράβωνας, στην «ερωτευμένη» θέση του Ζαρράφτη.
Οι ιστορικοί και οι αρχαιολόγοι συμφωνούν ότι τα νερά ,η εξέχουσα θέα με κυπαρίσσια και η γειτνίαση με την πόλη της Κω ήταν ικανές συνθήκες για την δημιουργία του «σφόδρα ενδόξου και μεστού από πολλά αναθήματα Ασκληπιείου», στην συγκεκριμένη θέση.
Τεχνικό έργο υδρομάστευσης μέσα στο Ιερό Άλσος. Φωτογραφία Κ.Κωστογλάκη, 2020.
Από τον 3ο αιώνα π.Χ κοσμημένο με σπάνια,μοναδικά έργα του Πραξιτέλη και του Απελλή που ποτέ δεν βρέθηκαν, ήταν διάσημο για την πανελλήνια ασυλία, την βιβλιοθήκη, τα εργαλεία του, τους γιατρούς του και για τους γυμνικούς επίσης πανελλήνιους αγώνες των Μεγάλων Ασκληπιείων οι οποίοι γίνονταν κάθε 5 χρόνια.
Ιδρύθηκε σε λόφο από την δράση των γεωλογικών δυνάμεων της περιοχής, με ένα ενεργό ρήγμα του οποίου η δραστηριότητα έλκυσε τους πρώτους θεραπευτές μάγους, σε γεωθερμικό πεδίο με την υψηλότερη μαγνητική ανωμαλία του νησιού, όχι μακριά από το Ερμαφρόδιτο κανάλι το οποίο συνέδεε την Κω με απέναντι μικρασιατική ακτή, σε ένα μέρος πλούσιο με νερά.
Ένα ερώτημα που μπορεί να τεθεί είναι γιατί ιδρύθηκε σε αυτή την τοποθεσία και όχι κάπου αλλού όπως για παράδειγμα τον Βρωμότοπο της Κεφάλου με την εξίσου ενδιαφέρουσα γεωλογία και γεωθερμία ή την Αγία Ειρήνη με τα ιαματικά -γεωθερμικά νερά και τις πολύ καλύτερες πηγές της;
Το Ασκληπιείο είναι ένας μοναδικός γεώτοπος που ανάλογος δεν συναντάται σε όλο το νησί. Η γεωλογία και οι φυσικοί του πόροι, από την ποικιλία των νερών έως των ορυκτών-πρώτων υλών δεν είναι εύκολο να βρεθούν σε κανένα άλλο μέρος. Όμως εκείνο που οδήγησε στην χωροθέτηση του στο συγκεκριμένο τόπο ήταν η κύρια πηγή του ιερού ύδατος που ανέφερε ο γιατρός Δημήτρης Μυλωνάς, δηλαδή το εξαιρετικό υδρογραφικό δίκτυο του.
Προτιμήθηκε η ίδρυση σε γνωστό χώρο που χρησιμοποιήθηκε λόγω της ενεργούς γεωλογίας παλαιότερα από αρχαίους μύστες θεραπευτές, για τα νερά-ποταμούς του και επειδή ήταν κοντά στην νέα πόλη της Κω, του 366/365 π.Χ.
Κρήνες του Ιερού λόφου
«Πόσα η άγνοια επιτελεί κακά;» Ιακ. Ζαρράφτης, Ασκληπιείο Κω.
Τα ποτάμια τροφοδοτούσαν τις κρήνες, δεξαμενές και τις πηγές του Ασκληπιείου των Κώων, που δεν ήταν λίγες και απευθύνονταν σε ένα μεγάλο αριθμό επισκεπτών.
Ανάλογα με την χρήση του νερού και τα άνδηρα υπήρχαν κρηναία έργα, δεξαμενές ή ακόμη ιερά.
Στο ψηλότερο άνδηρο ήταν ιερός ο χώρος με πιο πάνω το άλσος των κυπαρισσιών, στο 2ο άνδηρο υπήρχε λατρευτικός, ταμιευτικός χώρος μαζί με τα συνταγολόγια των Ασκληπιάδων θεραπευτών και στο 3ο-4ο άνδηρο τα υδροθεραπευτήρια-σπα, οι χώροι φιλοξενίας και τα Προπύλαια.
Ανατολικά καθαρά πόσιμα και δυτικά ιαματικά, αυτό το αξίωμα ακολουθούσαν όλα τα τεχνικά έργα τους από την ελληνιστική έως και την υστερορωμαική περίοδο.
Το υδροπαροχευτικό σύστημα του Ασκληπιείου και το ευρύτερο σύστημα αγωγών, δεξαμενών και κρηνών παραμένει άξιο θαυμασμού μέχρι τις ημέρες μας.
Το μνημείο εξ΄ αρχής φτιάχτηκε για να εξυπηρετεί την θεραπεία, λατρεία και την φιλοξενία των επισκεπτών. Οι πήλινοι αγωγοί ομβρίων υδάτων στους νεότερους χρόνους κατέληγαν σε δεξαμενές ανατολικά και δυτικά της σκάλας.
Η Μεγάλη Κρήνη του Ασκληπιείου πλούσια σε νερά την καλοκαιρινή περίοδο σε φωτογραφία του E. Olencki, περίπου το 1966.
Η πιο σπουδαία από όλες ήταν η Μεγάλη Κρήνη του Ασκληπιείου, ελληνιστικής περιόδου, μέσα στον αναλημματικό τοίχο που χώριζε το 3ο από το 4ο άνδηρο, επίσης γνωστή ως του «Πάνα», από την οποία πήρε αρχικά το νερό για το πρωτόγνωρο και αμφιλεγόμενο επιχείρημα του ο δικηγόρος Γιώργος Καματερός την δεκαετία του ΄70.
Η Μεγάλη Κρήνη χάθηκε από σεισμό του 334 ή 469 ή ακόμη του 554 μ.Χ ή από συνδιασμό και των τριών, ωστόσο στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, λίγο πριν από τις ανασκαφές του Herzog ήταν ακόμη ενεργή και υπερχείλιζε από νερό στο ψηλότερο άνδηρο.
Επίσης γνωστή ήταν Κρήνη του Ξενοφώντα, ρωμαικής περιόδου και η προηγούμενης περιόδου ελληνιστική κρήνη ή κρήνες από τραβερτίνη που υπήρχαν στον αναλημματικό τοίχο όπως και στο ιερό άλσος του Κυπαρίσσιου Απόλλωνα.
Η κρήνη-πηγή του Άλσους ήταν επίσης ελληνιστική και βρισκόταν, πιθανώς στο Ιερό των Νυμφών.
Επίσης δύο κρήνες υπήρχαν στη κλίμακα μεταξύ 4ου-3ου άνδηρου από την οποία με ορθογώνιο σχήμα έχουν σωθεί μόνο τα θεμέλια που πρέπει να ήταν από ρυόλιθο της Κεφάλου και συνδεόταν με αγωγό με μία άλλη. Στο ίδιο άνδηρο έχουν αναφερθεί 4 ορθογώνιες δεξαμενές μάλλον ρωμαικής περιόδου.
Είναι γνωστό ότι κανονισμός εμπόδιζε τους πιστούς να πετούν πέμμα δηλαδή φαγητό ή γλυκό ή οποιοδήποτε άλλο είδος προσφοράς στις πηγές του Ασκληπιείου.
Τέλος, άξια λόγου και αναφοράς ήταν τα προηγμένα, καινοτόμα χαρακτηριστικά του δικτύου πήλινων σωλήνων της ελληνιστικής Κω, τα οποία παρατηρούνται και στο Ασκληπιείο.
Συστήματα με διπλούς παράλληλους σωλήνες, τοποθετημένα σε ειδικές τάφρους στην άκρη των οδών της πόλης, ακόμη εμφανίζονται στις αρχαιολογικές ζώνες.
Η πατέντα των διπλών σωλήνων ήταν χρήσιμη όταν ένας αγωγός έπρεπε να αφαιρεθεί για επισκευή ή για την συνεχή κυκλοφορία του νερού, ο άλλος θα μπορούσε να συνεχίσει να λειτουργεί, χωρίς να μείνει η πόλη της Κω από νερό[M.Livadiotti].
Η αίγλη του Ασκληπιείου έφτασε στο αποκορύφωμα τον 2ο-1ο αιώνα π.Χ, όταν ο Ασκληπιός εμφανίζεται στα νομίσματα της Κω και αντικαθιστά τον Ηρακλή.Τα λειτουργικά έξοδα του καλύπτονταν από το ιερό ταμείο, τον Θησαυρό και από ευεργεσίες βασιλιάδων και ιδιωτών [Δ.Μποζνάκης].
Αρχαίες επιγραφές για το νερό, τις κρήνες της Κω
1.«Φίλιστος Αἰσχίνα εἶπε· ὅσσοι κα θύωντι ἐν τῶι ἱερῶι τοῦ Ἀσκλαπιοῦ ταῖς Νύμφαις, θυόντω ἐπὶ τῶν βωμῶν· εἰς δὲ τὰς κράνας τὰς ἐν τῶι ἱερῶι μὴ ἐξέστω μηθενὶ πέμμα μηθὲν ἐνβάλλειν μηδὲ ἄλλο μηθέν· εἰ δέ τίς κα ἐνβάληι, καθαράτω τὸ ἱερὸν τᾶν Νυμφᾶν ὡς νομίζεται...».Αρχαία επιγραφή από λευκό μάρμαρο, περίπου του 300 π.Χ. ή λίγο πριν, περίπου 250 π.Χ. Από Sherwin-White.
2.Διάταγμα και νόμος για τη διαχείριση των υδάτων. Τέσσερα θραύσματα μιας μεγάλης πλάκας από λευκό μάρμαρο με καλουπωμένο περίγραμμα, εγγεγραμμένα στο ίδιο χέρι. Βρέθηκε στην Κω,περ. 50-100 μ.Χ. Από τον M. Segre
frg. e[ —]/Ι τὸ δικ[α—]Ο—]ΙΕ̣Ν̣ δίκ̣αιον κ̣ατὰ— ] μὴ τὸ πλυνόμε[νον —]πος· τοῦτο δὲ τὸ— Κόϊντος Κ]αίσιος Μάγνος—] περὶ τούτου τὸν — ] Κλαύδιος Τιβερί[ου —]frg. f.9[—] πρὸς ἀσσάρια δέ[κα [—τὸ]ν̣ ἐπίσκοπον δην[άρια —]ο̣φας δηνάρια δ[—π]ροαιρούμενος [—]․οις μου πο[—]θείτω το[—]ο̣[—] frg. cd[—]ΗΕΛΛ[—]ν τ[․]ν ἑαυτ̣[ — ἄχρι τῶν τῆς πό]λ̣ε̣ως περιβ̣όλων Μ̣Η̣Π̣[․]Λ̣[— τὸ] μὲν ἥμυσυ καταβαλλέτωσαν πα[— τοὺς β]ουλομένους ἔχειν τὴν ἀπὸ τοῦ ὕδατ[ος— — εἰς τὸ]ν αἰῶνα ἐπὶ τόκ̣ῳ ἀσσαρίοις δέκα ἐξουσία[— οἰ]κίαν [καὶ] βαλανεῖον τῷ αὐτῷ δικαίῳ κρατῇ τ̣[— βο]υλο[— ] ὕδατος συνγράψεται τὰ πεντακό[σ]ια δ[ηνά] [ρια —] περισσευόντων ἀπὸ τῶν προσόδων εἰς ἃ̣ διατέτα[κται —]θεὶς ἢ τρυπῶν [τ]ὸ ἔργον ἢ ἀντλῶν διὰ τῶ[ν] ἀμμο[—]․εσθεν ἀνιερώμενον τῷ προκαθηγεμόνι τῆς πό[λεως θεῷ Ἀσκληπιῷ — ποι]ήσῃ, ἀποτεισάτω δηνάρια χείλια ἅτινα πραχθῇ...
3.Έγγραφο για τη διαχείριση των υδάτων. Δύο μη ενωμένα θραύσματα μεγάλης πλάκας από λευκό μάρμαρο, που σώζονται στην κορυφή (α) και στο κάτω μέρος (β)Βρέθηκε στην Κω, χρονολογείται περ. 50-100 μ.Χ.
frg. a.1[ — ἐ]π̣εσκευασμ[έν—]αι πολλὰ τ[—]ι ἀναστροφηΙ//[— ἡ —]ων εὐποιΐα ἴσως [— ἐ]π’ αὐτοῦ πρασ̣[—]ου μετὰ τ[—]Ο̣ΥΕΓ̣[frg. b.8[—]Ο̣[— ] τὸν δάκτυλο[ν —]ς καὶ εἰ δέοι κρηνα[— δηνάρι]α διακόσια πεντήκο̣[ντα —]/Ιν σὺν τῷ δανείῳ κα[—]ντοι μη̣κέτι εἰς τὴν κ/̣[— εἰς] τὸν αἰῶνα ἐπὶ τῷ ὡρισμ̣[ένῳ —]εθη ἐπιΙ//[—]η τοῦ Ε[—]ων ἐπιμε[ληθ]ῇ χρησ[— πρά]ξ̣ε̣σιν ἐφ’ αἷς [πε]π̣οιημ[έν—]... Από IG XII,4 Inscriptiones Graecae.
4.Ῥοῦφος ἔπ̣[αρχ]ος ἀ̣ρχιτε̣[κτόνω]ν μέ[τρ]ων καὶ̣ ἄλλων̣ ἐ[πι]σ̣κευσάσας {ἐπισκευάσας} [—][․․․]ΚΑΙΤΙ ΙΙ[— ]Ε[—]ὕδατος ἐσαγωγ[— ]Ο[—]ΟΝ. Τραβερτίνη cippus. Βρέθηκε στο Κάστρο της Κω, χρονολογείται τον 1ο/2ο αιώνα. Από IG XII,4 Inscriptiones Graecae, XII. Inscriptiones insularum maris Aegaei praeter Delum, 4. Inscriptiones Coi, Calymnae, Insularum Milesiarum. — Pars I. Inscriptiones Coi insulae: decreta, epistulae, edicta, tituli sacri (nos. 1-423), ed. Dimitris Bosnakis, Klaus Hallof, Kent Rigsby. Berlin and New York 2010.
Σωλήνες νερού και 3ο άνδηρο του Ασκληπιείου
O Herzog, στο βιβλίο του, το 1932 σχετικά με τα συστήματα νερού περιγράφει τα παρακάτω. Η απόδοση του κειμένου ελαφρά τροποποιημένη είναι από τον αυτατοποιημένο μεταφραστή της Google, δείξτε την δέουσα κατανόηση, ο γεωδίφης δεν ομιλεί την γερμανική:
ΣΩΛΗΝΕΣ ΝΕΡΟΥ.Η σχέση μεταξύ των αγωγών νερού και μεταξύ τους είναι ενδιαφέρουσα για την καλύτερη γνώση του ιερού. Τα αραιά υπολείμματα γραμμών δεν μπορούν πλέον να εντοπιστούν σε μεγάλες αποστάσεις. Δυστυχώς καταπλακώθηκαν , στεγάζονταν στο ιερό μετά τις ανασκαφές. Το ημικυκλικό σιντριβάνι στο ανατολικό τμήμα του τοίχου αντιστήριξης II/III δείχνει πώς τα κανάλια τοιχοποιίας ... ξεπέρασαν τα σκαλοπάτια στους τοίχους της ταράτσας και το καλύτερο από όλα τον σωλήνα στο δυτικό μέρος της χαμηλότερης εξωτερικής σκάλας (βλ. πιν. 29, 15 και πλάκα 33, αρ. 9). Η κοιλότητα μεταξύ των πλευρικών τοίχων δύο διαφορετικών κτιρίων που εφάπτονται μεταξύ τους, για παράδειγμα στο δυτικό ακραίο τοίχωμα του θαλάμου νερού (βλ. πιν. 32), καθώς και το ελληνιστικό, ορθογώνιο κανάλι στο ανατολικό μέρος. Η χαμηλότερη εξωτερική σκάλα χρησιμοποιείται ως υδάτινη οδός (βλ. πινακίδα 35, αρ. 1, 2, 4.7). κατεβαίνοντας από ψηλά, πέφτει νερό, το οποίο μαζεύεται ξανά σε μια γούρνα στο κάτω μέρος και περνά σε ένα κανάλι, το γκεγκόλι διατίθεται σε διάφορα δείγματα με ελαφρώς διαφορετικά σχήματα.Όσον αφορά τους σωλήνες του ιερού, διακρίνονται τρεις ομάδες, όχι ανάλογα με το χρόνο αλλά τη σημασία (πρβλ. πινακίδα 38): Η ανατολική προέρχεται από την επάνω βεράντα, η οποία τροφοδοτεί τελικά τα ιαματικά λουτρά από κάτω και επομένως είναι ρωμαϊκής προέλευσης, ένα δεύτερο, που πιθανότατα προέρχεται επίσης από εκεί και τροφοδοτεί τα συστήματα νερού του τοίχου αντιστήριξης II / III. Αυτό περιλαμβάνει τη γραμμή-δίκτυο Ξενοφώντα, η οποία διασχίζει τα παλαιότερα θεμέλια στα ανατολικά του Ναού Β. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οδηγούσε στον σωλήνα που έτρεχε κατά μήκος του δυτικού τμήματος της χαμηλότερης εξωτερικής σκάλας. Ο σωλήνας αυτός έχει ρωμαϊκό στοιχείο στο σημείο του χαρακτηριστικού σχήματος που χρησιμοποιήθηκε στο ιερό κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους (Πίν. 33, Αρ. 8. 9). Το νερό συγκεντρώθηκε σε δύο λεκάνες επικοινωνίας. Αυτά τα νερά απέθεσαν μια εξαιρετική ποσότητα, και φόρτωσαν ακόμη και τα κοντινά ρωμαϊκά στηρίγματα του τοίχου αντιστήριξης. Το κανάλι, συμμετρικά τοποθετημένο στο ανατολικό μέρος, δεν έχει αφαιρεθεί από το ρωμαϊκό κτίριο, το οποίο έχει ενώσει αυτό το τμήμα των πίσω θαλάμων μπροστά από την αίθουσα, αλλά συνέχισε τον ρόλο του. Η προσεκτικά πλινθωμένη υδάτινη οδός χρησιμοποιεί κατά τόπους τους τοίχους του ανατολικού τοίχου της σκάλας και στη συνέχεια ρέει διαγώνια προς τα ανατολικά σε ένα μικρό υδάτινο θάλαμο και από εκεί προς τα ανατολικά ανάμεσα στα δύο μεταγενέστερα ρωμαϊκά σπίτια (βλ. πιν. 35, αρ. 1. 2. 4 .7). Αυτή η γραμμή είναι η παλαιότερη ελληνική και χρονολογείται από τότε που χτίστηκε το κάτω συγκρότημα. Το ημικυκλικό σιντριβάνι φαίνεται να δέχεται το νερό του από τον θάλαμο νερού πίσω από το D. Αυτός ο σωλήνας, που είναι επίσης όψιμος, βγαίνει ανατολικά κάτω από τις σκάλες μεταξύ της εξέδρας και του τοίχου της κόγχης. Καλά σώζεται και το μέρος που εισέρχεται στο πηγάδι (πρβλ. πιν. 29, αρ. 15). Η τρίτη ομάδα οδηγεί στις δυτικές υδάτινες εγκαταστάσεις της 3ης ταράτσας[ III] και στο μεγάλο αποχωρητήριο. Φαίνεται ότι οδηγήθηκε κυρίως γύρω από το ναό Β και επίσης προέρχεται κυρίως από τον θάλαμο νερού πίσω από το D. Εκτός από αυτά τα κύρια χαρακτηριστικά, σχεδόν κάθε κτίριο, συμπεριλαμβανομένων των ναών, περιβαλλόταν από σωλήνες σε πολλές πλευρές. Στο Ναό Β, ο αγωγός που περιβάλλει τον ναό κατασκευάστηκε στους ρωμαϊκούς χρόνους. Δεν μπορεί πλέον να προσδιοριστεί εάν και πώς οι γραμμές έφτασαν στις επιμέρους πεζούλες από τα βόρεια. Ορισμένες γραμμές διασχίζουν την ταράτσα[ III] από νότο προς βορρά. Πιθανότατα περιείχαν ως επί το πλείστον λύματα από πηγάδια, μερικά από τα οποία οδηγούνταν έξω από την κάτω σκάλα.
ΑΝΔΗΡΟ III. Εάν η 3η ταράτσα[III] θεωρείται ως ανεξάρτητη κατασκευή, τότε ο νότιος αναλημματικός τοίχος II/III είναι επίσης ο τοίχος που χωρίζει την πλατεία από το εξωτερικό.Το ανατολικό τμήμα είναι παράλληλο με το κτίριο Ε, το οποίο είναι παλιό. Ίσως και ο ελληνιστικός αναλημματικός τοίχος σε αυτό το τμήμα να έτρεχε σε παρόμοια κατεύθυνση με τον υφιστάμενο ρωμαϊκό. Πρέπει να θυμόμαστε ότι το υπέροχο, ελληνιστικό μνημειακό κύριο συγκρότημα έπρεπε να λάβει περισσότερο υπόψη τα παλαιότερα, εν μέρει ακόμη υπάρχοντα κτίρια παρά τη φύση του εδάφους. Το σχήμα του τοίχου του αναβαθμού ΙΙ/ΙΙΙ στο δυτικό μισό διαφέρει σημαντικά, όπου έχει ύψος πάνω από 3,00 μ. Σε αυτό το τμήμα οι κύριες κατευθύνσεις διαφέρουν ελάχιστα από αυτές των παλαιότερων κτιρίων, όπως: ο ναός Β, το παλαιότερο κτίριο D, το βωμό. Σε αυτό προστίθενται οι μετατοπίσεις που έχει βιώσει το έδαφος με την πάροδο του χρόνου, ολόκληρη η περιοχή III έχει γλιστρήσει ελαφρώς προς τα βορειοανατολικά. O ναός C το διευρυμένο ιερό ήταν ένα πρότυπο σύμπλεγμα ελληνιστικού ρυθμού. Οι εναλλαγές που φαίνονται τόσο ξεκάθαρες και ενοχλητικές στο σχέδιο είναι ελάχιστα αισθητές στον επισκέπτη στο έδαφος. Ένα μικρό κομμάτι ανασκαφικού τοίχου ΙΙ/ΙΙΙ ανασκάφηκε το 1902 και στη συνέχεια το 1903, ολόκληρη η γραμμή, όσο οριοθετεί τον μεγάλο, ανοιχτό χώρο. Ο τοίχος δεν είναι παράλληλος με τις επάνω βεράντες, αλλά είναι στραμμένος περίπου προς τα νότια, αν και αυτό είναι πολύ λιγότερο αισθητό in situ από ό,τι στην κάτοψη. Η σκάλα που οδηγεί στην 2η ταράτσα [II] δεν είναι επομένως ακριβώς μπροστά από τη μεγάλη εξωτερική σκάλα [I-II], αλλά σχεδόν εξ ολοκλήρου μπροστά από το κτίριο του βωμού. Η τρέχουσα επιφάνειά μοιάζει με βάση σκαλοπατιών με πιθανώς παλαιότερα πέλματα από κάτω. Και στις δύο άκρες τα σκαλοπάτια οριοθετούνταν από τοίχους, που κατά τόπους έχουν ακόμη τις εγκοπές για να χωρέσουν τα πρώτα σκαλοπάτια. Όπως και με την κύρια σκάλα, το σύστημα ήταν αυτό των σκαλοπατιών που εκτείνονταν μέχρι το εξωτερικό. Το δυτικό τμήμα συνδεόταν με τον παλιό αναλημματικό τοίχο ΙΙ/ΙΙΙ στην εσοχή γωνία. Δυστυχώς, ο χώρος επηρεάστηκε κάπως από την εγκατάσταση της κατασκευής του Ξενοφώντα.
ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΜΙΣΟ. Ο τοίχος αντιστήριξης ανατολικά των σκαλοπατιών αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από όμορφους, καμπυλωτούς ογκόλιθους. Σε τακτά διαστήματα των 3.000 μ. ενισχύεται με αντηρίδες πλάτους 0,980 μ., οι οποίες προεξέχουν κατά μήκος τους σχηματίζοντας 17 στοές. Ο τοίχος έχει μια βάση ύψους περίπου 0,720 μ., η οποία κατά τόπους υπάρχει μόνο στις κόγχες, αλλά στη συνέχεια διατρέχει και μπροστά από τις αντηρίδες. Αυτός ο πάγκος καλυπτόταν από πλάκα,μια τέτοια σώζεται ακόμα in situ στην έκτη κόγχη. Είχε τραχύ προφίλ, αρκετά τέτοια έργα αρχιτεκτονικής βρίσκονται ακόμα στους πρόποδες του τείχους. Υπάρχουν επίσης μεγάλοι αριθμοί θολωτών λίθων από τις καμάρες που ένωναν τις αντηρίδες, άλλες από μπλε μάρμαρο, άλλες από τόφφο. Υπάρχουν ορισμένες διακυμάνσεις στις διαστάσεις αυτών των μελών· η επεξεργασία τους είναι πολύ απλοποιημένη και αποκαλύπτει μια καθυστερημένη ημερομηνία προέλευσης .Το τείχος, που έχει χωριστεί σε τυφλές στοές, διασπάται σε δύο σημεία από την ημικυκλική κρήνη και μια όψιμη, κακοφτιαγμένη, μικρή σκάλα. στα ανατολικά καταλήγει σε έναν πύργο προμαχώνα. Είναι καθαρά κατασκευασμένο από ελληνιστικό υλικό, με κυβόλιθους και αιχμηρές, συνδέσεις, όπως χρησιμοποιήθηκαν στο θέατρο της Μαγνησίας γύρω στο 150 π.Χ.Προς τα ΒΑ ο πύργος έχει γωνιακά περιμετρικά, προς τα ΝΑ τα άκρα της τοιχοποιίας. Αυτή η κατασκευή είναι το ανατολικό άκρο του παλαιότερου τοίχου αντιστήριξης. Είναι πιθανότατα παλιό στα κατώτερα στρώματα, και ανακαινισμένο στο παλιό στυλ με παλιούς ογκόλιθους στα ανώτερα στρώματα. Το γεγονός ότι αυτά που φαίνονται παραπάνω δεν είναι πλέον στην αρχική τους θέση φαίνεται από τις οπές του πείρου και του στηρίγματος, οι οποίες δεν αντιστοιχούν πλέον η μία στην άλλη. Διάφορα κτίσματα στέκονταν ήδη στην 2η ταράτσα[ ΙΙ] κατά την ελληνιστική περίοδο (μετά το 300 π.Χ.), έτσι ώστε στο βόρειο άκρο αυτού του αναβαθμού υπήρχε ένας τοίχος στήριξης που κατευθυνόταν από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Αυτός ο παλαιότερος τοίχος ΙΙ/ΙΙΙ κατέρρευσε κάποτε ως αποτέλεσμα της πίεσης που ασκήθηκε πάνω του από τα ανώτερα κτίρια και τις μάζες γης· μόνο η βορειοανατολική γωνία παρέμεινε εν μέρει όρθια. Επιπλέον, εξακολουθούν να υπάρχουν περίπου 5 στρώματα του τυφλού αναλημματικού τοίχου της στοάς, που χτίστηκε στα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια. Είναι κτισμένο στην παλιά ανατολική γωνία, πιθανότατα στη θέση της παλαιότερης, ενσωματώνοντας το πεσμένο υλικό του. Ο μεταγενέστερος τοίχος έχει μεγάλο αριθμό κίτρινων τοφφόλιθων, που προέρχονται από τον παλαιότερο, καθώς και κάθε λογής αρχιτεκτονικά κομμάτια από ερειπωμένα κτίρια. Ο μαρμάρινος, σκούρο μπλε, σκληρός ασβεστόλιθος χρησιμοποιείται πιο συχνά. Οι πέτρες συχνά εξακολουθούν σχέση και μέρη γείσου που προέρχονται από την προηγούμενη χρήση τους. Διαφορετικά, οι λοξότμητες καμπούρες που ήταν τόσο χαρακτηριστικές για τον παλαιότερο τοίχο μιμήθηκαν σε σκούρο μπλε υλικό. Στην τρίτη στοά από ανατολικά σώζεται η μαρμάρινη βάση στην οποία υψωνόταν άγαλμα ή αναθηματικό δώρο. Μεταξύ της τρίτης και της τέταρτης κόγχης, όπου η ανάγλυφη κιονοστοιχία υψώνεται στη γωνία κοντά στο ημικυκλικό σιντριβάνι, μια μικρή σκάλα οδηγεί κάτω από την 2η ταράτσα [II]. Έχουν διατηρηθεί τα έξι κάτω σκαλοπάτια. Πρόκειται για μια πολύ ύστερη ρωμαϊκή εγκατάσταση. Στην 5η κόγχη σώζεται ακόμη το κάτω μέρος ενός βάθρου από μαύρους τόφφους. Σε όλο το τείχος, σε όλες αυτές τις στοές, τοποθετούνταν διάφορα αντικείμενα όπως αναθηματικές στήλες, αφιερώματα, τιμές, αγάλματα, ανάγλυφα, τρίποδα κ.λπ., κάπως όπως στον κάτω τοίχο του γυμνασίου στην Πέργαμο .Σε μια κόγχη φαίνονται ακόμη οι τρύπες για τις καρφίτσες που κρατούσαν ορισμένα αντικείμενα στη θέση τους .Στις κόγχες βρίσκεται ένα πεσμένο, ογκώδες, ανάγλυφο, που απεικονίζει τον Πάνα να παίζει μουσική σε μια βραχώδη σπηλιά, το υλικό είναι μπλε μάρμαρο. μπορεί να χρησιμοποιήθηκε για να διακοσμήσει το ημικυκλικό σιντριβάν. Η 15η κόγχη, που φαίνεται από τα ανατολικά, είναι πολύ ευρύτερη από τις άλλες. Εδώ ένα ημικυκλικό πηγάδι είναι κομμένο στο βράχο .Το στηθαίο με το γείσο της στέψης που λείπει σχημάτιζε τη λεκάνη της κρήνης, η οποία ξεφορτώνεται μπροστά στον τοίχο και συγχωνεύεται σε μια ημικυκλική κόγχη με κατεύθυνση προς τα νότια, το τελευταίο δεν είναι τόσο φαρδύ όσο το πηγάδι. Η επένδυση του ημικυκλίου από μαρμάρινες πλάκες σώζεται μέχρι το ύψος του στηθαίου. Το πάνω άκρο ήταν ημισφαιρικό με διαμορφωμένα κράσπεδα. Η κόγχη πλαισιωνόταν στο πλάι από τις αντηρίδες και στο πάνω μέρος από την καμπύλη της κόγχης του τοίχου. Στο εσωτερικό, σε επίπεδο στηθαίο, γύρω από ολόκληρη τη βρύση υπήρχε ένα μαρμάρινο γείσο, από το οποίο υπάρχουν δύο κομμάτια. Ημικυκλικό σιντριβάνι δύο στρώσεις ψηλότερα, στον άξονα της ημικυκλικής κόγχης το κανάλι ρέει σε ένα λεπτεπίλεπτα σκαλισμένο γκρεγκόλι που σχηματίζει την κεφαλή ενός ορθογώνιου τμήματος του καναλιού, το οποίο είναι η συνέχεια ενός υψηλότερου καναλιού. Η λεκάνη έχει σκαλιστό νιπτήρα και στη συνέχεια δυτικά, στο επίπεδο του σκαλοπατιού, υπάρχει ένα σε σχήμα μπολ για την πρώτη εισαγωγή του νερού αποστράγγισης. Τα φράγματα και τα σκαλοπάτια είναι κατασκευασμένα από σκούρο μπλε ασβεστόλιθο που μοιάζει με μάρμαρο που χρησιμοποιείται και στον υπόλοιπο τοίχο. Το νερό που έριχνε από πάνω ήταν πολύ ασβεστούχο. Όταν το πηγάδι ερήμωσε σε μεταγενέστερους χρόνους, ολόκληρη η λεκάνη και η περιοχή μπροστά της συντήχθηκε σε μια μάζα που μοιάζει με τραβερτίνη από το νερό της διαρροής, το οποίο απαιτούσε τη μεγαλύτερη προσπάθεια για να αφαιρεθεί. Το νερό που τροφοδοτούνταν στο πηγάδι της δεύτερης ταράτσας [II] μεταξύ του βωμού και του ναού C και αποστραγγιζόταν πάνω από αυτό στα ανατολικά κατά μήκος του τοίχου της ταράτσας κατά την μετα-αρχαία εποχή δεν ήταν τόσο ασβεστούχο. Το νερό όμως από το προρωμαϊκό πηγάδι στο άκρο του αναλημματικού τοίχου στα δυτικά είχε και την ιδιότητα να εναποθέτει σημαντική ποσότητα. Κατά μήκος ολόκληρου του τοίχου υπάρχουν διάφορα θεμέλια, βάσεις και δάπεδα, που όλα δείχνουν παροχή νερού, όπως:Μπανιέρες, μικρά δοχεία νερού, μικρότερες και μεγαλύτερες γούρνες. Δεδομένου ότι όλα είχαν είτε μαρμάρινο δάπεδο είτε μαρμάρινους τοίχους, καθώς και πέτρινες πλάκες με λεπτή μαρμάρινη επένδυση, και επειδή ακουμπούν σε έναν τοίχο που ήταν αργότερα ρωμαϊκός, πρέπει να υποθέσουμε ότι όλα εγκαταστάθηκαν εδώ στη ρωμαϊκή εποχή για υδροθεραπευτικούς σκοπούς. Στα ανατολικά του πηγαδιού υπήρχε μια λεκάνη με ορθοστάτες που τώρα είχαν εξαφανιστεί και είχαν διπλωθεί μέσα μπροστά στον τοίχο. Ακολουθεί μια επιμήκης, βαθύτερη λεκάνη, από την οποία ανέβαινε κανείς προς τα ανατολικά με δύο σκαλοπάτια στο δάπεδο, που ήταν πλέον ψηλότερα. Μπροστά στις περισσότερες κόγχες υπήρχαν τέτοιες πισίνες με σωλήνες διαφόρων διαμετρημάτων για την εισροή και εκροή νερού. Δυστυχώς, όλα έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές στην κατασκευή κτιρίων, έτσι ώστε να μην μπορεί πλέον να προσδιοριστεί ένα σύστημα από αυτά τα περίπλοκα συστήματα νερού διαφόρων σχημάτων και μεγεθών. Αυτά τα συστήματα νερού μπορούν σε μεγάλο βαθμό να αποδοθούν στον Κ. Στερτίνιο Ξενοφώντα, του οποίου η σφραγίδα «Ξενοφών» διατηρούνται σε σωλήνες νερού. Το μεταλλικό νερό προήλθε από το Κοκκινόνερο (Burin a). Στο δυτικό τμήμα του αναλημματικού τοίχου ΙΙ/ΙΙΙ, η ορατή γραμμή συντίθεται προσεκτικά από τετράγωνα στρώματα, χωρίς προεξοχές και χωρίς προεξέχουσες αντηρίδες με τις κόγχες τους. Εδώ δεν έχουμε πλέον να κάνουμε με έναν ξεχωριστό, συνεχή τοίχο αντιστήριξης ως τέτοιο, αλλά με μια σειρά υποστηρικτικών υποδομών των υψηλότερων κτιρίων που κάποτε βρισκόταν κατά μήκος του βόρειου άκρου της μεσαίας βεράντας. Για το λόγο αυτό, τα διαδοχικά τμήματα τοίχων διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τη δομή και το υλικό. Ο αριθμός, το πάχος και η ποιότητα των τοίχων αντιστοιχούν στα κτίρια που στήριζαν. Το τμήμα μεταξύ των σκαλοπατιών και του θαλάμου νερού σχηματίζεται από ένα ασβεστολιθικό υπόστρωμα που αποτελείται από όμορφα διατεταγμένα τοφφόλιθους στο μπροστινό μέρος. Ο τελευταίος, υποχωρώντας τομέας, στο δυτικό άκρο, έχει πρόσοψη από πορώδεις λίθους. Το γέμισμα αυτού του έργου θεμελίωσης ταξινομείται ως πραγματική σχάρα. Μεταξύ του θαλάμου του πηγαδιού και του τελευταίου πορώδους οικοδομήματος, υψώθηκε ένα ελληνιστικό κτίριο δωρικού ρυθμού και αντίστοιχης αρχιτεκτονικής πάνω σε ένα τέτοιο πλέγμα από κόκκινο τόφφο που σπάνια συναντάται στο Ασκληπιείο και προέρχεται από τον τραβερτινικό σχηματισμό του Κοκκινονέρου. Μεμονωμένα κομμάτια αρχιτεκτονικής βρίσκονται στην κορυφή της ταράτσας, άλλα κάτω, και πολλά τύμπανα κιόνων είναι χτισμένα σε έναν πολύ όψιμο τοίχο, ανατολικά της ελληνιστικής κρήνης, που εξακολουθεί να στέκεται όρθια στους πρόποδες του αναλημματικού τοίχου.
Γεωδίφης
Πηγές:
1.Kos-Rudolf Herzog,1932
2.Ιστορία των σεισμών της Κω,2018-2023
3.Το Ασκληπιείο της Κω-Ιακ.Ζαρράφτης,1912
4.Αρχεία L.Morricone-L.Laurenzi,saia
5.Ένα φωτογραφικό ταξίδι στο Ασκληπιείο Κω [1901-2014]
6.Παλιές Φωτογραφίες της Κω/ΦΒ
7.Το Ασκληπιείο της Κω-Β.Χατζηβασιλείου
8.Ασκληπιείο της Κω-Δ.Μποζνάκης
9. Πληροφορίες από το συνολικό έργο των Giorgio Rocco-Monica Livadiotti για την Κω
10.Παιδί της Ρέας, τριλογία
11.Εγκυκλοπαίδειες Britannica, Βικιπαίδεια και Treccani
12.Iscrizioni di Cos- Mario Segre, 1993.
13. Αρχαιοφύλακας Ασκληπιείου Κ- Κ.Κωστογλάκης
14.Από την ιστοσελίδα packhum.org
https://inscriptions.packhum.org/search?patt=%CE%BA%CF%85%CF%80%CE%B1%CF%81
https://inscriptions.packhum.org/text/349837?hs=817-821
https://inscriptions.packhum.org/search?patt=%CE%BA%CF%85%CF%80%CE%B1%CF%81
https://inscriptions.packhum.org/text/358079?hs=219-226
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ
Ο Αντώνης Γ. Σουρασής [1922-2006] στην Μεγάλη Κρήνη το καλοκαίρι, την δεκαετία του ́60. Τότε που πηγές πλούσιες σε νερό ξεδίψαγαν αγρότες και πιστικούς.
Η γεωγραφία του νερού και των κρηνών του Ασκληπιείου Κω.
Η ελληνιστική κρήνη κατά την διάρκεια της ανάπλασης των Ιταλών και σήμερα,2021.
Στο 3ο άνδηρο η κλίμακα και ο πήλινος σωλήνας μεταφοράς νερού στο Ασκληπιείο.
Οι «ξέστερνοι» του Ζαρράφτη και η πρώην χωματερή του Κοκκινόνερου [αριστερά] από την Βουρίνα,2018.
Ο Ξηροπόταμος ή καλύτερα ρέμα Βουρίνα, το Curu Dere ή Κουρουτιέρης κάποτε πλούσιο σε νερά ποτάμι με πολλούς κλάδους και ένα από τα πιο σημαντικά του νησιού. Το κατάντημα, ο ξεπεσμός του οφείλεται σε κλιματικές και ανθρωπογενείς δράσεις. Νοτιοανατολικά συναντάται η αρχαιολογική ζώνη Ασκληπιείο 1.
Κρήνες του Ασκληπιείου, δεξιά η ελληνιστική,2020.
Ανακατασκευές της δεύτερης ταράτσας πριν τις αναστηλώσεις, η κόγχη του Γ. Ξενοφώντα.
Η κρήνη του ναίσκου του Γάιου Ξενοφώντα,2020.
Πήλινοι σωλήνες ακόμα διακριτοί σήμερα δυτικά του Ασκληπιείου, μαρτυρούν την μεταφορά του χλιαρού νερού της άκρατης πηγής του Σούλου στις δεξαμενές του μνημείου. Οι οπές στις επιφάνειές τους, είναι πιθανώς «βιτρούβια colliviaria», ένα μέσο περιορισμού όταν ο σωλήνας γεμίζει πλήρως ή αεροθάλαμοι σκόπιμα φτιαγμένοι για διαρροές στην κορυφή του σωλήνα, στόχευαν να μειώσουν τα κύματα άντλησης και πίεσης[M.Livadiotti].
Η Μεγάλη Κρήνη του Ασκληπιείου με τον κρουνό του Πάνα από την οποία αρχικά έπαιρνε το νερό του ο Γιώργος Καματερός. Φωτογραφία,2020.
Σωλήνας πήλινος, αρχές ρωμαϊκής περιόδου στο Ρ.Μύλοι. Η διαδρομή του δικτύου η «συνηθισμένη», πηγή Σούλου-Ασκληπιείο,2018.
Η Μεγάλη Κρήνη του Ασκληπιείου Κω στο 3ο άνδηρο ή του Πάνα λόγω κρουνού από την οποία αρχικά έπαιρνε το «θαυματουργό» νερό του για τη θεραπεία του καρκίνου ο δικηγόρος, οικονομολόγος Γιώργος Καματερός τη δεκαετία ΄70. Φωτογραφία του 1977 του Ελβετου βοτανολόγου Reinhard, Hans R.
