Η πρώτη καταστροφή της Πομπηίας: 17 χρόνια πριν από την μεγάλη έκρηξη
Οι κήποι του σεισμού της Πομπηίας ανοικοδομούνται. Ο κήπος του Σπιτιού του Πλοίου Ευρώπη (I.15.1–3) καθώς ανασκάπτονταν το 1974. Πλακάκια δείχνουν τη θέση των κοιλοτήτων των ριζών που ανακαλύφθηκαν από την Jashemski και την ομάδα της. Από το αρχείο Wilhelmina και Stanley A. Jashemski στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ.
Η Κως όπως η Πομπηία όχι μόνο ανέκαμψε μετά από μία μεγάλη φυσική καταστροφή, αλλά και μεταμορφώθηκε. Η κηπούπολη της Κω , το όνειρο του σπουδαίου Ιταλού αρχαιολόγου Luciano Laurenzi μετά από τον καταστροφικό σεισμό του ΄33 μπορεί να σχετίζεται με τους κήπους της Πομπηίας που ακολούθησαν μετά από τον τρομερό σεισμό του 62 μ.Χ και πριν από την μεγάλη έκρηξη που έθαψε την μαρτυρική πόλη.
Η Πομπηία, που θάφτηκε από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ., ανακαλύφθηκε εκ νέου το 1599 από τον αρχιτέκτονα Domenico Fontana κατά τη διάρκεια εργασιών για τη δημιουργία ενός υπονόμου. Ωστόσο, οι συστηματικές και μεγάλες ανασκαφές που έφεραν στο φως την πόλη ξεκίνησαν πολύ αργότερα, το 1748.
Μία νέα μελέτη αποκαλύπτει γιατί οι ιδιοκτήτες ακινήτων φύτεψαν αμπελώνες και οπωρώνες αντί να ανοικοδομήσουν την Πομπηία μετά τον σεισμό του 62 μ.Χ. Κάτι ανάλογο μπορεί να υποθέσει κανείς ότι συνέβη στην Κω , αντί να οικοδομηθεί εκ νέου στο σύνολο της ο κατεστραμμένος οικισμός της Χώρας προτιμήθηκε να διατηρηθούν ελεύθεροι χώροι με τα αρχαιολογικά ευρήματα και στη θέση τους να φυτευτούν δέντρα και να ιδρυθούν πάρκα.
Η μελέτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης καταγράφει για πρώτη φορά την εμφάνιση 35 γεωργικών κήπων που δημιουργήθηκαν ή επεκτάθηκαν στην Πομπηία μετά τον μεγάλο σεισμό, αποκαλύπτοντας μια ιδιωτική στρατηγική οικονομικής προσαρμογής χωρίς κρατική παρέμβαση.
Η Πομπηία δεν πέθανε ξαφνικά
Πριν ο Βεζούβιος την θάψει το 79 μ.Χ., η πόλη είχε ήδη επιβιώσει από μια άλλη καταστροφή: έναν καταστροφικό σεισμό το 62 μ.Χ. που έριξε κτίρια , ράγισε δρόμους και άφησε ολόκληρες γειτονιές σε ερείπια. Για χρόνια, η αρχαιολογία συζητούσε αν η πόλη ανέκαμψε πλήρως από αυτό το πλήγμα ή παρέμεινε σε κατάσταση παρακμής μέχρι την τελική της καταστροφή.
Μια νέα μελέτη, που δημοσιεύτηκε από την ερευνήτρια Τζέσικα Βένερ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, προσφέρει την απάντηση: Η Πομπηία όχι μόνο ανέκαμψε, αλλά και μεταμορφώθηκε. Και αυτό έγινε μέσω μιας έκρηξης εμπορικών γεωργικών κήπων που διευθύνονταν από ιδιώτες γαιοκτήμονες που είδαν στην κρίση μια επιχειρηματική ευκαιρία.
Η εργασία εντοπίζει και αναλύει για πρώτη φορά 35 παραγωγικούς κήπους που αναδύθηκαν ή επεκτάθηκαν κατά τα τελευταία 17 χρόνια της ζωής της πόλης. Από αυτούς, οι 24 συγκεντρώνονται στις Περιοχές Ι και ΙΙ, τον νοτιοανατολικό τομέα της Πομπηίας, μια περιοχή που πριν από τον σεισμό ήταν πυκνά αστική και που, μετά τους σεισμούς, ανέκτησε εν μέρει την αρχική της γεωργική χρήση.
Ο κήπος στο II.1.7B/8–9, όπως φαίνεται από την είσοδο 8. Ο κήπος είναι τώρα φυτεμένος με αμπελώνα. Από: J. Venner / Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας.
Μια πόλη που επέστρεψε στην εξοχή
Η ιδέα ότι η Πομπηία φιλοξενούσε καλλιέργειες εντός των τειχών της δεν είναι καινούργια. Τη δεκαετία του 1970, η αρχαιολόγος Βιλχελμίνα Γιασεμσκί ανέσκαψε τον λεγόμενο Κήπο του Καταστήματος και ανακάλυψε κάτι ασυνήθιστο: ένα κτίριο είχε κατεδαφιστεί μετά τον σεισμό και, στη θέση του, είχε φυτευτεί ένας κήπος με νεαρά αμπέλια, δέντρα και πιθανώς λαχανικά. Υπήρχε μια νέα δεξαμενή, μερικώς κατεδαφισμένοι τοίχοι και τοιχογραφίες που κάποτε διακοσμούσαν εσωτερικούς χώρους και τώρα εκτίθενται σε τοίχους κήπου. Η Γιασεμσκί εντόπισε δύο ακόμη παρόμοιες περιπτώσεις, αλλά δεν πραγματοποίησε συστηματική ανάλυση του φαινομένου.
Η Venner πιάνει αυτό το νήμα και το μετατρέπει σε έναν πλήρη χάρτη. Η μεθοδολογία της συνδυάζει την αρχιτεκτονική ανάλυση φραγμένων θυρών, κατεδαφισμένων τοίχων και νέων υδραυλικών κατασκευών με αρχαιοβοτανικά στοιχεία όπως κοιλότητες ριζών, απανθρακωμένους σπόρους και υπολείμματα γύρης. Το αποτέλεσμα είναι η πρώτη ποσοτικοποίηση αυτού που η συγγραφέας ονομάζει οπορτουνιστικούς κήπους : χώρους που καλλιεργήθηκαν ή αναδιαρθρώθηκαν μετά το 62 μ.Χ. για τη μεγιστοποίηση της οικονομικής απόδοσης της αστικής γης.
Αυτοί οι κήποι δεν αναπτύχθηκαν μέσω κρατικής παρέμβασης, αλλά ήταν αποτέλεσμα ιδιωτικής επιχείρησης, παίζοντας βασικό ρόλο στην αστική ανθεκτικότητα και την κοινωνικοοικονομική προσαρμοστικότητα , γράφει η Venner στο άρθρο.
Αμπελώνες με θέα στον δρόμο, οπωροφόρα δέντρα κρυμμένα
Ένα από τα ευρήματα της μελέτης είναι η σχέση μεταξύ του τύπου καλλιέργειας και της πρόσβασης στο δρόμο. Οι κήποι που είναι αφιερωμένοι κυρίως σε αμπέλια παρουσιάζουν συχνά άμεσες εισόδους από τον δημόσιο δρόμο , γεγονός που υποδηλώνει μια σκόπιμη στρατηγική για την προσέλκυση πελατών ή τη διευκόλυνση του έργου των κηπουρών. Αντίθετα, οι χώροι που είναι αφιερωμένοι σε οπωροφόρα δέντρα, ξηρούς καρπούς, λαχανικά ή λουλούδια - προϊόντα υψηλότερης αξίας στην αγορά - δεν έχουν άμεση πρόσβαση, γεγονός που υποδηλώνει μεγαλύτερη ανησυχία για την ασφάλεια και τον έλεγχο του προϊόντος.
Σε ιδιοκτησίες που συνδύαζαν την καλλιέργεια με την υπαίθρια τραπεζαρία, οι τρικλινικές κατασκευές από τοιχοποιία ήταν τοποθετημένες έτσι ώστε να είναι ορατές από τον δρόμο. Ήταν μια διαφήμιση στην πέτρα: ο περαστικός έβλεπε έναν δροσερό χώρο, σκιασμένο από κλήματα, με τραπέζια και βωμούς, και καταλάβαινε ότι εκεί μπορούσε να απολαύσει φαγητό και ποτό.
Μια φραγμένη πόρτα διακρίνεται ανάμεσα στον εσωτερικό χώρο και τον κήπο στον πίσω τοίχο του δαπέδου, αριστερά από την είσοδο 8. Από: J. Venner / Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας.
Η ταβέρνα του Ευξείνου- Caupona of Euxinus , για παράδειγμα, προσέφερε έναν πάγκο εξυπηρέτησης, ένα ιερό, εσωτερικές τραπεζαρίες και έναν κήπο με πέργκολα από αμπέλια όπου οι πελάτες δειπνούσαν κάτω από ένα φυτικό θόλο. Ο ιδιοκτήτης, ένας άνδρας ονόματι Εύξεινος, του οποίου το όνομα εμφανίζεται σε ένα εκλογικό πρόγραμμα και σε έναν αμφορέα που βρέθηκε στο σημείο, είχε φυτέψει 34 αμπέλια ηλικίας μικρότερης των 15 ετών, δηλαδή μετά τον σεισμό.
Μια γειτονιά που άλλαξε το χρώμα της
Οι περιοχές Ι και ΙΙ, που οριοθετούνται από τις οδούς Via Stabiana και Via dell'Abbondanza, ήταν αρχικά γεωργικές εκτάσεις πριν αστικοποιηθούν μεταξύ του 3ου και του 2ου αιώνα π.Χ. Οι διαιρέσεις της γης θυμίζουν την heredia- κληρονομική περιοχή που περιέγραψε ο Βάρρωνας: κανονικά, κληρονομήσιμα οικόπεδα που περνούσαν από γενιά σε γενιά. Με την αποικία του Σούλλα του 80 π.Χ., η περιοχή γέμισε με εργαστήρια, κατοικίες και καταλύματα. Αλλά ο σεισμός του 62 ανέτρεψε εν μέρει αυτή τη διαδικασία.
Η Βένερ καταγράφει πώς ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα κατεδαφίστηκαν ή μειώθηκαν για να δημιουργηθούν μεγαλύτεροι κήποι. Στη Νήσο Ι.13 , που βρίσκεται σε μια στρατηγική γωνία δίπλα στις οδούς Via dell'Abbondanza και Via di Nocera, τουλάχιστον επτά ιδιοκτησίες κατεδαφίστηκαν ή μειώθηκαν για να επεκταθούν δύο κήποι: η Οικία του Λαραρίου της Ίσιδας και η Οικία του Λεσβιανού και της Πριμιγκενίας .
Και στις δύο περιπτώσεις, οι είσοδοι στους κήπους ήταν αποκλεισμένες για να αποτραπεί η άμεση πρόσβαση από τον δρόμο, γεγονός που υποδεικνύει καλλιέργειες υψηλής αξίας. Στη νησίδα I.13.12-14, βρέθηκαν οκτώ ημιθαμμένα ντόλια , παρόμοια με αυτά του Κήπου του Καταστήματος, τα οποία πιθανότατα αποθήκευαν νερό για νεαρά φυτά.
Ο μεγάλος αμπελώνας του Σπιτιού του Πλοίου Ευρώπη
Η πιο εντυπωσιακή περίπτωση είναι αυτή του Σπιτιού του Πλοίου Ευρώπη , όπου η ανασκαφή έφερε στο φως 416 κοιλότητες ριζών. Ο κήπος, που καλύπτει σχεδόν 1.850 τετραγωνικά μέτρα, δημιουργήθηκε με την κατεδάφιση αρκετών ακινήτων που είχαν υποστεί ζημιές από τον σεισμό και τη συγχώνευση δύο οικισμών για τη δημιουργία ενός χώρου επεξεργασίας. Κατά τη διάρκεια των εργασιών, οι ιδιοκτήτες εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία να εξάγουν δομικά υλικά - ένα αυτοσχέδιο λατομείο στη μέση του οικοπέδου - και ισοπέδωσαν το έδαφος σε δύο αναβαθμίδες.
Σχέδιο της Νήσου I.15, συμπεριλαμβανομένης της Οικίας του Πλοίου Ευρώπη (είσοδοι 1-3). Υπόμνημα: μικρές μαύρες κουκκίδες- κοιλότητες ριζών αμπέλου· μεγάλες μαύρες κουκκίδες -κοιλότητες ριζών δέντρων· διακεκομμένες γραμμές κάτω από το αίθριο -περιοχή με αρκετούς αμφορείς. Από: J. Venner.
Τα αμπέλια στην άνω αναβαθμίδα ήταν άνω των 17 ετών, ενώ αυτά στην κάτω αναβαθμίδα λιγότερο από δύο. Με άλλα λόγια, ο κήπος επεκτάθηκε λίγο πριν από την έκρηξη. Παράλληλα με τα αμπέλια φύτρωναν 240 οπωροφόρα δέντρα και δύο λαχανόκηποι ικανοί να παράγουν σοδειές όλο το χρόνο . Οι αρχαιοβοτανικές αναλύσεις εντόπισαν φουντούκια, σταφύλια, έναν σπόρο χουρμά, ένα κομμάτι αμυγδαλιάς και κουκιά. Κουκιά που, επιπλέον, καλλιεργήθηκαν μαζί με τα αμπέλια για να δεσμεύσουν άζωτο στο έδαφος: μια τεχνική πολυκαλλιέργειας που καταδεικνύει εξελιγμένες γεωργικές γνώσεις.
Το σύστημα άρδευσης ήταν εξίσου πολύπλοκο. Το νερό της βροχής που συλλέγονταν στο αίθριο διοχετευόταν σε μια εξωτερική λεκάνη και από εκεί διανέμονταν μέσω σωλήνων που επέτρεπαν το άνοιγμα ή το κλείσιμο της ροής ανάλογα με τις ανάγκες κάθε τομέα. Αυτή η εξειδικευμένη και διαφοροποιημένη προσέγγιση στη διαχείριση του κήπου όχι μόνο αύξησε την κερδοφορία, αλλά μείωσε και τον κίνδυνο απώλειας εισοδήματος , σημειώνει η Venner.
Λουλούδια, αρώματα και επαγγελματικές συντεχνίες
Δεν ήταν όλα κρασί και φαγητό. Η μελέτη εντοπίζει τουλάχιστον δύο κήπους αφιερωμένους σε μη εδώδιμα προϊόντα. Το Σπίτι του Κήπου του Ηρακλή χτίστηκε πάνω στα ερείπια τεσσάρων προηγούμενων σπιτιών, που κατεδαφίστηκαν μετά τον σεισμό. Στη θέση τους, φυτεύτηκε ένας μεγάλος κήπος με λουλούδια, πιθανώς προοριζόμενος για την παραγωγή γιρλαντών και αρωμάτων. Ο κήπος διέθετε ένα τρικλίνιο από τοιχοποιία, μια ελιά που παρείχε λάδι για αλοιφές και ένα σύστημα άρδευσης που περιλάμβανε ανοίγματα στο βόρειο τείχος για να φέρνουν νερό από μια πηγή που βρισκόταν 150 μέτρα μακριά.
Μόλις δύο πόρτες πιο πέρα, το Σπίτι του Λαραρίου της Φλόριντα λειτουργούσε ως φυτώριο για δέντρα και λουλούδια. Ο χώρος ήταν οργανωμένος σε οκτώ λωρίδες που οριοθετούνταν από αυλάκια και η είσοδος από τον δρόμο που οδηγούσε στη Μεγάλη Παλαίστρα ήταν αποκλεισμένη για την προστασία των νεαρών φυτών. Ένα πρόγραμμα που βρέθηκε στο αίθριο υποδηλώνει ότι ο χώρος μπορεί να χρησίμευε ως τόπος συνάντησης για ένα επαγγελματικό κολέγιο .
Πράγματι, η Venner καταγράφει την εμφάνιση, μετά το 62 μ.Χ., των pomarii universi («των ενωμένων καλλιεργητών φρούτων») στα εκλογικά προγράμματα της Πομπηίας . Έξι ζωγραφισμένες επιγραφές τους αναφέρουν ως μια συνεκτική ομάδα, με κοινά κεφάλαια και ηγέτες όπως ο Helvius Vestalis. Όλα αυτά είναι χαρακτηριστικά ενός κολλεγίου, ενισχύοντας την ιδέα ότι οι οργανωμένες κηπευτικές ομάδες έπαιξαν βασικό ρόλο στη διαμόρφωση της αγροτικής οικονομίας της Πομπηίας , γράφει η συγγραφέας.
Τρικλίνιο-Triclinium στον κήπο του Σπιτιού του Ανθισμένου Λαραρίου (II.9.3 -4), με σκάλες που οδηγούν σε μια φραγμένη πόρτα στον πίσω τοίχο του κήπου. Από: J. Venner / Αρχαιολογικό Πάρκο της Πομπηίας.
Ο νόμος που τα έκανε όλα δυνατά
Γιατί οι ιδιοκτήτες ακινήτων αποφάσισαν να φυτέψουν κήπους αντί να ανοικοδομήσουν τα κτίριά τους; Η απάντηση έχει να κάνει με τη ρωμαϊκή νομοθεσία. Δύο διατάγματα της Γερουσίας, το Senatus Consultum Hosidianum (45 μ.Χ.) και το Senatus Consultum Volusianum (56 μ.Χ.), απαγόρευαν την αγορά κτιρίων με σκοπό την κατεδάφισή τους και τη μεταπώληση των υλικών για κερδοσκοπικούς σκοπούς. Υπήρχε όμως μία εξαίρεση: εάν το ακίνητο ήταν ερειπωμένο ή κατεστραμμένο, η κατεδάφισή του ήταν νόμιμη.
Ο σεισμός του '62 δημιούργησε ακριβώς αυτή την κατάσταση. Οι ιδιοκτήτες μπορούσαν να κατεδαφίσουν ό,τι είχε απομείνει από τα κατεστραμμένα σπίτια τους, να πουλήσουν αξιοποιήσιμα υλικά -σε ένα πλαίσιο έλλειψης προμηθειών για ανοικοδόμηση- και να διαθέσουν το οικόπεδο για γεωργική ή εμπορική χρήση που θα απέφερε άμεσο εισόδημα με πολύ μικρότερη επένδυση από την ανέγερση ενός νέου κτιρίου.
Η Βένερ συνδέει άμεσα αυτή τη νομική λογική με τον πολλαπλασιασμό των κήπων. Ο πιο πιθανός λόγος για την κατεδάφιση και τη δημιουργία κήπων έγκειται στις επικρατούσες οικονομικές και πολιτιστικές τάσεις της Υψηλής Αυτοκρατορίας: την άνοδο του εμπορίου κρασιού, την αυξανόμενη ζήτηση για αγροτικά προϊόντα και την επέκταση των εστιατορίων , εξηγεί.
Ανθεκτικότητα χωρίς το Κράτος
Η μελέτη εφαρμόζει στην Πομπηία το θεωρητικό πλαίσιο των έξι τάσεων της αστικής ανθεκτικότητας , που ανέπτυξαν οι Meerow, Newell και Stults για να αναλύσουν τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες πόλεις αντιδρούν στις κρίσεις. Το συμπέρασμα είναι σαφές: Η Πομπηία ήταν μια ανθεκτική πόλη, αλλά η ανθεκτικότητά της δεν ήταν σχεδιασμένη ή καθοδηγούμενη από το κράτος, αλλά οργανική και ιδιωτική.
Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, μπορώ πλέον να ορίσω με βεβαιότητα την Πομπηία μετά το 62 μ.Χ. ως μια πόλη της οποίας η ανθεκτικότητα διαμορφώθηκε από τον εμπορικό οπορτουνισμό , γράφει η Venner.
Οι αλλαγές ήταν μεταβατικές , πλαισιωμένες σε μια «δυναμική μη ισορροπία»: η πόλη δεν επέστρεψε στην προηγούμενη κατάστασή της, αλλά αντίθετα βρήκε μια νέα προσωρινή ισορροπία. Ο μετασχηματισμός ήταν ταχύς, καθοδηγούμενος από γαιοκτήμονες που άσκησαν «γενική προσαρμοστικότητα» διαφοροποιώντας τις καλλιέργειες, τα συστήματα άρδευσης και τις πηγές εισοδήματος.
Και παρόλο που η κινητήρια δύναμη ήταν το ιδιωτικό κέρδος οι δευτερογενείς επιπτώσεις ωφέλησαν τον πληθυσμό στο σύνολό του: περισσότερα φρέσκα τρόφιμα διαθέσιμα, περισσότερη απασχόληση στον κηπευτικό τομέα, μεγαλύτερη σταθερότητα στην αστική προσφορά.
Η πρώτη καταστροφή της Πομπηίας: 17 Χρόνια Πριν από την Έκρηξη.
Τι αποκαλύπτουν τα οστά
Οι αναλύσεις σκελετικών υπολειμμάτων από τα τελευταία χρόνια της Πομπηίας δείχνουν σχετικά υψηλά επίπεδα διατροφής , γεγονός που υποδηλώνει ότι η ποικιλομορφία των πηγών τροφίμων - συμπεριλαμβανομένων αυτών των αστικών κήπων - είχε απτό αντίκτυπο στην υγεία των κατοίκων.
Δεν γνωρίζουμε αν οι κήποι προορίζονταν ως προσωρινή λύση εν αναμονή της ανοικοδόμησης που δεν έγινε ποτέ, ή ως μόνιμες επενδύσεις. Ωστόσο, η υποδομή που τους συνόδευε - δεξαμενές, κανάλια, αναβαθμίδες, πιεστήρια - υποδηλώνει ότι δεν ήταν απλά οικόπεδα διαβίωσης, αλλά εμπορικές δραστηριότητες σχεδιασμένες να διαρκέσουν.
Το άρθρο κλείνει με μια σκέψη που αποκαθιστά την Πομπηία ως ζωντανό οργανισμό και όχι ως ερείπιο παγωμένο στο χρόνο: Αν δεν είχε συμβεί η έκρηξη του 79μ.Χ., η Πομπηία πιθανότατα θα συνέχιζε να προσαρμόζεται στις νέες οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις .
Η πόλη που έθαψε ο Βεζούβιος δεν ήταν μια πόλη σε παρακμή. Ήταν μια πόλη που είχε μάθει να καλλιεργεί πάνω στις δικές της πληγές.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde
περισσότερα,
Venner J. Rise and vine: the phenomenon of opportunistic agricultural gardens in post-earthquake Pompeii, 62–79 CE. Journal of Roman Archaeology. 2025;38(2):344-384. doi:10.1017/S1047759425100573
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/04/study-reveals-why-property-owners-planted-vineyards-and-orchards-instead-of-rebuilding-after-the-earthquake-of-62-ad-in-pompeii/
«Κηπούπολη της Κω», το ιταλικό ρυθμιστικό σχέδιο του 1933
https://geogeodifhs.blogspot.com/2023/09/1933.html