Γιατί το Στενό του Ορμούζ είναι ένα γεωλογικό θαύμα
Το Στενό του Ορμούζ είναι μια στενή πλωτή οδός που συνδέει τον Περσικό Κόλπο και τον Κόλπο του Ομάν. Είναι επίσης ένα γεωλογικό θαύμα όπου μπορείτε να δείτε στοιχεία της σύγκρουσης δύο ηπείρων, λέει ο Μάικ Σιρλ, καθηγητής Γεωεπιστημών στο Worcester College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.Από J Marshall - Tribaleye Images, Alamy Stock Photo.
Οι ηπειρωτικές συγκρούσεις που δημιούργησαν αυτή τη στενή πλωτή οδό στη Μέση Ανατολή προίκισαν την περιοχή με τον πετροχημικό της πλούτο - και δημιούργησαν ένα σημείο συμφόρησης που μπορεί να διαταράξει το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου.
Περίπου το 1/4 του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου διέρχεται από το Στενό του Ορμούζ, την πλατιά οδό πλάτους περίπου 48 χιλιομέτρων μεταξύ του Περσικού Κόλπου και του Κόλπου του Ομάν. Αυτό το στενό πέρασμα είναι ένα από τα πιο σημαντικά θαλάσσια «σημεία » στον κόσμο, με μεγάλου όγκου ναυτιλιακών οδών και τη δύναμη να προκαλέσουν χάος στην παγκόσμια οικονομία εάν διαταραχθούν - κάτι που συμβαίνει από τα τέλη Φεβρουαρίου λόγω των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή.
Είναι επίσης ένα γεωλογικό θαύμα, καθώς είναι ένα από τα μέρη στη Γη όπου μπορείτε να δείτε τη σύγκρουση δύο ηπείρων, λέει ο Mike Searle, καθηγητής Γεωεπιστημών στο Worcester College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.
Αυτά τα στοιχεία είναι ορατά στη γεωλογία σε ολόκληρη την περιοχή - από τα βουνά Ζάγκρος του νότιου Ιράν μέχρι το πιο λεπτό σημείο του Πορθμού του Ορμούζ, όπου η χερσόνησος Μουσαντάμ του Ομάν προεξέχει βόρεια σαν στιλέτο προς το Ιράν.
Αξιοσημείωτη για τους απότομους, μαύρους βράχους και την ακανόνιστη ακτογραμμή της με τις πνιγμένες κοιλάδες, ένα είδος εκβολών ποταμών που σχηματίζεται όταν η άνοδος της στάθμης της θάλασσας πλημμυρίζει τις κοιλάδες των ποταμών , η χερσόνησος Μουσάνταμ είναι επίσης ένα από τα σπάνια μέρη στη Γη όπου οι οφιόλιθοι - βράχοι που συνήθως είναι θαμμένοι βαθιά κάτω από τον φλοιό του ωκεανού - είναι «απολύτως θεαματικά καλά εκτεθειμένοι», λέει ο Searle. «Είναι μακράν το μεγαλύτερο και καλύτερο οφιολιθικό σύμπλεγμα οπουδήποτε στον κόσμο».
Ωστόσο, η ίδια γεωλογική διαδικασία που έκανε το Στενό του Ορμούζ τόσο μοναδικό είναι επίσης αυτό που το καθιστά τόσο ευάλωτο.
Πώς σχηματίστηκε το Στενό του Ορμούζ
Πολλά από τα σημεία φραγμού για τη ναυτιλία στον κόσμο είναι τα στενά, τα οποία ορίζονται ως μια στενή υδάτινη μάζα που συνδέει δύο μεγαλύτερα υδάτινα σώματα. Αυτά έχουν σχηματιστεί φυσικά κατά τη διάρκεια εκατομμυρίων ετών μέσω της μετατόπισης των τεκτονικών πλακών και της ανόδου της στάθμης της θάλασσας με το λιώσιμο των παγετώνων. Οι ναυτικοί έχουν επωφεληθεί από αυτές τις γεωγραφικές συντομεύσεις εδώ και αιώνες, καθώς συνήθως είναι ταχύτερες από την πλοήγηση σε ηπείρους στον ανοιχτό ωκεανό.
( Το Μπαμπ ελ Μαντέμπ είναι ένα άλλο στενό με έναν τεράστιο ρόλο στην ιστορία .)
Για το Στενό του Ορμούζ, αυτή η διαδικασία ξεκίνησε περίπου 35 εκατομμύρια χρόνια πριν με τη σύγκρουση δύο ηπειρωτικών πλακών: της αραβικής πλάκας στα νότια και της ευρασιατικής πλάκας στα βόρεια.
Εκείνη την εποχή, αυτές οι ήπειροι χωρίζονταν από τον αρχαίο ωκεανό Τηθύ, ο οποίος πήρε το όνομά του από τον μυθολογικό ελληνικό Τιτάνα της θάλασσας . Η αραβική πλάκα άρχισε να πιέζεται βόρεια κάτω από την ευρασιατική πλάκα, μια διαδικασία που ονομάζεται καταβύθιση, καταβροχθίζοντας τελικά την Τηθύ καθώς οι δύο ηπειρωτικές πλάκες και οι χερσαίες μάζες από πάνω τους πλέκονταν μεταξύ τους, λέει ο Μαρκ Άλεν, επικεφαλής του τμήματος Γεωεπιστημών στο Πανεπιστήμιο Ντάραμ στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο οποίος έχει μελετήσει τη σύγκρουση Αραβίας-Ευρασίας.
«Και το ωραίο με τις συγκρούσεις των ηπείρων είναι ότι δεν τελειώνουν σε μια στιγμή», λέει ο Άλεν. «Οι βαθιές δυνάμεις που κάνουν τις πλάκες να κινούνται μπορούν να εξακολουθούν να λειτουργούν αφού έχετε φέρει αυτές τις ηπείρους μαζί για δεκάδες εκατομμύρια χρόνια».
Καθώς η αραβική πλάκα συνέχιζε να σκάβει κάτω από την Ευρασία, λέει ο Άλεν, και οι δύο πλάκες τελικά άρχισαν να μικραίνουν και να πυκνώνουν «όπως ακριβώς αν τρακάρεις δύο αυτοκίνητα μαζί». Καθώς αυτές οι δύο πλάκες τσαλακώθηκαν, δημιούργησαν τα σημερινά βουνά Ζάγκρος στο Ιράν.
( Η χαμένη ήπειρος της Ζηλανδίας χαρτογραφήθηκε για πρώτη φορά .)
Αυτή η τεκτονική κίνηση δημιούργησε επίσης τις συνθήκες για το Στενό του Ορμούζ. Σκεφτείτε την αραβική πλάκα σαν έναν εύκαμπτο χάρακα, λέει ο Άλεν. Όταν τοποθετείτε κάτι βαρύ στο ένα άκρο της - όπως μια οροσειρά - ο χάρακας αρχίζει να κατεβαίνει και να δημιουργεί μια κοιλότητα. Στην περίπτωση της αραβικής πλάκας, αυτή η κοιλότητα σχημάτισε τον Περσικό Κόλπο και το Στενό του Ορμούζ.
Εκεί ακριβώς έρχεται να επηρεάσει η άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Πριν από περίπου 20.000 χρόνια, κατά τη διάρκεια της Τελευταίας Παγετώδους Μέγιστης, το νερό στον Περσικό Κόλπο ήταν τόσο ρηχό που θα μπορούσατε να το διασχίσετε με τα πόδια σε ορισμένα σημεία, λέει ο Άλεν. Αλλά καθώς οι πάγοι άρχισαν να λιώνουν, η παγκόσμια στάθμη της θάλασσας ανέβηκε σημαντικά - περίπου εκατό μέτρα σε 15.000 χρόνια. («Αρκετά ραγδαία για έναν γεωλόγο», λέει ο Άλεν.) Με την πάροδο του χρόνου, αυτό έφερε νερό στην ανατολική ακτή αυτού που είναι τώρα το Ιράκ και πλημμύρισε τον Περσικό Κόλπο. Κάποια στιγμή, νερό από τους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη γέμισε επίσης το Στενό του Ορμούζ.
Ένα πολύτιμο και ευάλωτο τοπίο
Αν κοιτάξετε γύρω από το Στενό του Ορμούζ ή περιπλανηθείτε στα τοπία εκατέρωθεν αυτού, θα δείτε τα ίχνη της ηπειρωτικής σύγκρουσης με εκπληκτικό τρόπο.
Στα βόρεια, οι τεκτονικές δυνάμεις που έχουν μειώσει και παχύνει τις κρούστες των συγκρουόμενων πλακών έχουν «δημιουργήσει τα πιο εντυπωσιακά τοπία στα βουνά Ζάγκρος του νότιου Ιράν», λέει ο Άλεν. Η οροσειρά είναι στρωμένη με ιζηματογενή πετρώματα, όπως ψαμμίτη, σχιστόλιθο και ασβεστόλιθο. Ο τελευταίος είναι ιδιαίτερα ισχυρός και ανθεκτικός στη διάβρωση, λέει ο Άλεν, πράγμα που σημαίνει ότι μπορείτε να περπατήσετε σε ένα μόνο στρώμα ασβεστόλιθου για πολλά χιλιόμετρα.
( Σπάνια κομμάτια του μανδύα της Γης βρέθηκαν εκτεθειμένα στο Μέριλαντ .)
«Το Ζάγκρος θεωρείται εδώ και καιρό παράδεισος για τους δομικούς γεωλόγους, το είδος των γεωλόγων που ενδιαφέρονται για το πώς και γιατί σχηματίζονται οι βράχοι, επειδή μπορεί κανείς να περπατήσει πάνω από αυτές τις τεράστιες δομές και να τις μελετήσει από δορυφορικές εικόνες», λέει. «Είναι ένα γεωλογικό τοπίο που μπορεί να βρει κανείς στη Γη».
Η περιοχή είναι επίσης γνωστή για τους αλατισμένους παγετώνες και τους αλατισμένους θόλους που δημιουργήθηκαν καθώς το αλάτι από τα βάθη της Γης ωθήθηκε προς τα πάνω μέσα από τις πτυχές που δημιουργήθηκαν από τη σύγκρουση των ηπείρων. «Σε ορισμένα σημεία κυριολεκτικά ρέει κάτω από τις πλαγιές των λόφων σαν παγετώνας από βράχους», λέει ο Άλεν.
Στα νότια, η χερσόνησος Μουσαντάμ είναι μέρος των βουνών Αλ Χατζάρ στο Ομάν, τα οποία εκτείνονται μέχρι τη βορειοανατολική ακτή της Αραβίας. Αυτά τα βουνά αποτελούνται κυρίως από οφιόλιθο, λέει ο Searle, μια πλάκα του ωκεάνιου φλοιού και μανδύα της Τηθύος που ωθήθηκε στην Αραβία κατά τη διάρκεια μιας ηπειρωτικής σύγκρουσης μεταξύ 95 και 60 εκατομμυρίων ετών πριν, κατά τα τέλη της Κρητιδικής περιόδου. Οι ίδιες γεωλογικές δυνάμεις που δημιούργησαν το Στενό του Ορμούζ έστρεψαν επίσης τη χερσόνησο Μουσαντάμ προς τα ανατολικά, στο σημείο που σφηνώνει το Στενό.
Πιο συγκεκριμένα, αυτή η ηπειρωτική σύγκρουση έδωσε επίσης στην περιοχή τα εκπληκτικά αποθέματα πετρελαίου της.
Για εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια πριν η αραβική πλάκα συγκρουστεί με την Ευρασία, βρισκόταν ακριβώς κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, λέει ο Άλεν, συσσωρεύοντας όλα τα είδη πετρωμάτων που απαιτούνται για τον σχηματισμό αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Με την πάροδο του χρόνου, η σύγκρουση των πλακών παγίδευσε αυτές τις δεξαμενές πετρελαίου και φυσικού αερίου κάτω από τα πετρώματα στο βόρειο άκρο της αραβικής πλάκας - η οποία τώρα βρίσκεται κάτω από το Ιράν, το Ιράκ και τμήματα της Συρίας.
«Αυτό που κάνει τη Μέση Ανατολή να ξεχωρίζει είναι η τεράστια κλίμακα», λέει ο Άλεν. «Όλα αυτά συνέβησαν σε μια τεράστια περιοχή, σε μια μακρά χρονική περίοδο, με τεράστιες παγίδες, έτσι ώστε οικονομικά να μην ξοδεύετε όλα τα χρήματά σας για γεωτρήσεις σε μια δεξαμενή που θα στερέψει σε λίγα χρόνια, έχουν κοιτάσματα που διαρκούν για πολλές δεκαετίες».
Η μεταφορά αυτού του πετρελαίου και φυσικού αερίου στον υπόλοιπο κόσμο, ωστόσο, απαιτεί πρώτα να περάσει κανείς από το Στενό του Ορμούζ - και το κρίσιμο σημείο του που χαράζεται από τη χερσόνησο Μουσαντάμ.
Η χερσόνησος Μουσαντάμ εξακολουθεί να κινείται ενεργά, αν και με γεωλογικό ρυθμό. Ο Searle παραπέμπει σε μια εργασία που δημοσίευσε ο ίδιος και οι συνεργάτες του το 2014, η οποία δείχνει ότι η χερσόνησος Μουσαντάμ εξακολουθεί να κινείται βόρεια προς τα βουνά Ζάγκρος.
«Και το Στενό του Ορμούζ θα κλείσει σταδιακά», λέει ο Searle - αν και αυτό δεν είναι πιθανό να συμβεί για τουλάχιστον άλλα 10 εκατομμύρια χρόνια.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα nationalgeographic.com
περισσότερα,
https://www.nationalgeographic.com/science/article/strait-of-hormuz-geology