Η μυστηριώδης ουσία που περιέγραψε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος

Ένα σαπούνι με σφραγίδα στα μέσα του 20ού αιώνα με την ένδειξη «Terra di Nocera Umbra». Από: Sigismondi 1979.

Η μυστηριώδης ουσία που περιέγραψε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και έδινε στα ρούχα τη λάμψη τους έχει εντοπιστεί - και παραδόξως μπορεί να αγοραστεί ακόμα και σήμερα.

Μια διεπιστημονική ομάδα Ιταλών και Ελλήνων ερευνητών πραγματοποίησε μια μελέτη που φαίνεται να χτίζει μια γέφυρα μεταξύ του παρόντος και της αρχαιότητας, συνδέοντας μια αργιλώδη γη της Ούμπριας που ιστορικά χρησιμοποιούνταν για θεραπευτικούς σκοπούς με μια μυστηριώδη ουσία που περιέγραψε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος πριν από 2000 χρόνια. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Archaeological and Anthropological Sciences , υποδηλώνουν μια συναρπαστική συνέχεια στη χρήση ενός τοπικού φυσικού πόρου.

Όλα ξεκινούν με ένα αίνιγμα υφασμάτων από τον 1ο αιώνα μ.Χ. Ο Ρωμαίος φυσιοδίφης Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, στην εγκυκλοπαιδική του Φυσική Ιστορία , περιέγραψε διάφορους τύπους creta (λατινικός όρος που μπορεί να μεταφραστεί ως άργιλος ή χώμα) που χρησιμοποιούνται στην επεξεργασία υφασμάτων. Μεταξύ αυτών ανέφερε την creta umbrica , μια ουσία που προέρχεται από την Ούμπρια και χρησιμοποιείται ειδικά για την«ανανέωση» και να δώσει λάμψη στα ενδύματα, σε αντίθεση με άλλους αργίλους που χρησιμοποιούνται για λεύκανση.

Ο Πλίνιος περιέγραψε λεπτομερώς μια διαδικασία πλύσης που περιελάμβανε διάφορα στάδια και διαφορετικούς τύπους creta. Έκανε επίσης μια περίεργη εμπορική διάκριση: ενώ η creta umbrica πωλούνταν με βάση τον όγκο, μια άλλη που ονομαζόταν saxum πωλούνταν με βάση το βάρος, επειδή είχε την ιδιότητα να διογκώνεται όταν ερχόταν σε επαφή με το νερό. Αυτή η τελευταία ένδειξη είναι κρίσιμη, καθώς αυτό το χαρακτηριστικό είναι τυπικό των αργίλων υψηλής απορροφητικότητας, όπως οι μπεντονίτες.

Δορυφορικός χάρτης από το Google Earth Pro των κύριων τοποθεσιών που αναφέρονται στο κείμενο. Το Πλαίσιο Α σκιαγραφεί τα τρέχοντα όρια της περιοχής της Ούμπρια. Το Πλαίσιο Β παρέχει μια μεγέθυνση της περιοχής ενδιαφέροντος.Από: E. Gliozzo et al. 2026

Το Σύγχρονο Εύρημα: «Terra di Nocera»

Αιώνες αργότερα, στην περιοχή της Ούμπρια (Ιταλία), και συγκεκριμένα στην περιοχή Nocera Umbra, η χρήση μιας λευκής γης γνωστής ως Terra di Nocera έχει τεκμηριωθεί από τον 16ο αιώνα. Ιστορικά, έχει προωθηθεί για τις υποτιθέμενες φαρμακευτικές και καλλυντικές της ιδιότητες: για την αντιμετώπιση δερματικών προβλημάτων, γαστρίτιδας, φλεγμονών, ακόμη και ως αποτοξινωτικός παράγοντας. Πωλούνταν επίσης με τη μορφή ταμπλετών σαπουνιού με σφραγίδα .

Αλλά υπάρχουν και περισσότερα. Ένα δημοσιογραφικό άρθρο του 1940 ανέκτησε μια ξεχασμένη εφαρμογή: αυτή η γη είχε την ικανότητα να απορροφά το λίπος από τα υφάσματα, χρησιμοποιώντας την ως γη για γέμισμα , ένα υλικό απαραίτητο στη διαδικασία πλύσης και φινιρίσματος του μαλλιού. Αυτή η λειτουργία της υφαντουργίας πυροδότησε τη σύνδεση: θα μπορούσε η Terra di Nocera να είναι η creta umbrica του Πλίνιου ;

Για να ελέγξουν αυτήν την υπόθεση, οι ερευνητές υιοθέτησαν μια διεπιστημονική προσέγγιση τύπου ντετέκτιβ. Συνέλεξαν δείγματα της ίδιας της Terra di Nocera από το λατομείο πηγής της, το οποίο γεωλογικά ταυτοποιήθηκε ως μέρος του σχηματισμού Scaglia Cinerea. Πήραν επίσης δείγματα από άλλα κοντινά γεωλογικά στρώματα (Scaglia Cinerea σε άλλες τοποθεσίες και τους σχηματισμούς Maiolica και Bisciaro) για σύγκριση. Επιπλέον, είχαν πρόσβαση σε μια βασική αρχαιολογική ανακάλυψη:  μπλοκ ακατέργαστου πηλού που βρέθηκαν σε τάφους του 6ου-5ου αιώνα π.Χ. στη νεκρόπολη Serravalle di Chienti, λιγότερο από 20 χλμ. από τη Nocera Umbra.

Serravalle di Chienti (MC), Τάφος 4 κατά τη διάρκεια της αρχαιολογικής ανασκαφής. Το πήλινο υλικό στην κόγχη είναι εύκολα αναγνωρίσιμο από το ανοιχτότερο χρώμα του από το χώμα της ταφής. Από: E. Gliozzo et al. 2026.

Στη συνέχεια ξεκίνησε η εργαστηριακή εργασία. Χρησιμοποιώντας τεχνικές περίθλασης ακτίνων Χ και γεωχημικές αναλύσεις, η ομάδα χαρακτήρισε την ορυκτολογική και χημική σύνθεση όλων των δειγμάτων.

Οι αναλύσεις αποκάλυψαν ότι η Terra di Nocera είναι πλούσια σε ασβεστίτη και περιέχει ένα κλάσμα αργίλου όπου κυριαρχούν ο ιλλίτης και οι σμηκτίτες. Οι σμηκτίτες είναι μια ομάδα αργιλικών ορυκτών γνωστών για την υψηλή τους ικανότητα απορρόφησης και διόγκωσης. Αυτή η σύνθεση είναι σύμφωνη με τις ιδιότητες που απαιτούνται τόσο για θεραπευτικές χρήσεις (ως προσροφητικό μέσο) όσο και για κλωστοϋφαντουργικές χρήσεις (για την αφαίρεση λίπους).

Ο συνδυασμός της διαθεσιμότητας, της επαρκούς περιεκτικότητας σε άργιλο και της παρουσίας σμηκτίτη θα καθιστούσε την Terra di Nocera και ενδεχομένως επιλεγμένα επίπεδα της Scaglia Cinerea κατάλληλα για πρακτική χρήση σε αρχαία περιβάλλοντα , σημειώνει η μελέτη.

Ενεργό λατομείο Terra di Nocera στον σχηματισμό Maiolica. Από: E. Gliozzo et al. 2026.

Το πιο σημαντικό είναι ότι τα αρχαιολογικά πήλινα υλικά έδειξαν μια σύνθεση παρόμοια με τα δείγματα της Scaglia Cinerea, ειδικά ένα από αυτά, το οποίο ήταν πρακτικά πανομοιότυπο. Αυτό υποδηλώνει έντονα ότι η πρώτη ύλη για αυτά τα τελετουργικά αντικείμενα προερχόταν από τον ίδιο γεωλογικό σχηματισμό με τη Terra di Nocera . Μικρές διαφορές σε άλλα από αυτά θα μπορούσαν να οφείλονται στην επιλογή επιπέδων πλουσιότερων σε ανθρακικό άλας ή σε διεργασίες που έλαβαν χώρα μετά την εναπόθεση.

Το αρχαιολογικό εύρημα προσθέτει ένα επίπεδο βαθιάς πολιτιστικής σημασίας. Αυτά τα πήλινα υλικά βρέθηκαν σε τάφους υψηλής κοινωνικής θέσης , τόσο ανδρικούς όσο και γυναικείους, τοποθετημένα στα πόδια ή κοντά στο κεφάλι του νεκρού, και σε μία περίπτωση μέσα σε ένα μπολ. ​​Η παρουσία τους σε τελετουργικά πλαίσια, συμπεριλαμβανομένου ενός λάκκου με προσφορές, υποδηλώνει ότι αυτό το υλικό είχε σημαντική συμβολική αξία , πιθανώς συνδεδεμένη με τις πρακτικές του ιδιότητες.

Οι ερευνητές προτείνουν ότι μπορεί να αντικατοπτρίζουν τη διττή λειτουργία του υλικού: θεραπευτική (για τους άνδρες, ίσως ως «θεραπευτικό» ή καθαρτικό στοιχείο για τη μετά θάνατον ζωή) και υφαντική (για τις γυναίκες, που σχετίζεται με δραστηριότητες ύφανσης στη ζωή, υποστηριζόμενη από την ανακάλυψη σχετικών εργαλείων, όπως αδράχτια σε ορισμένους τάφους).

Η Μεγάλη Σύνδεση: Creta Umbrica = Terra di Nocera;

Η μελέτη είναι επιφυλακτική αλλά αισιόδοξη. Τα αναλυτικά δεδομένα δεν επιτρέπουν άμεση και αδιαμφισβήτητη ταυτοποίηση, καθώς δεν έχουν διασωθεί αρχαιολογικά δείγματα με την ένδειξη creta umbrica . Ωστόσο, τα έμμεσα στοιχεία είναι πολύ ισχυρά.

Πώς οι Ρωμαίοι καθάριζαν τα ρούχα που είχαν λεκιαστεί από αίμα με ανθρώπινα ούρα;

Υπάρχει γεωγραφική σύμπτωση , καθώς και οι δύο ουσίες συνδέονται με την Ούμπρια, και λειτουργική σύμπτωση , καθώς και οι δύο έχουν τεκμηριωμένες εφαρμογές στην επεξεργασία υφασμάτων (όπως η γη του φούλερ). Υπάρχει συνθετική σύμπτωση επειδή η Terra di Nocera έχει την κατάλληλη σύνθεση (σμεκτίτες και ιλλίτης) για να εκτελέσει τις περιγραφόμενες λειτουργίες. Και υπάρχει αρχαιολογική σύνδεση , καθώς η τελετουργική χρήση της ίδιας πρώτης ύλης στις αρχαίες νεκροπόλεις της Ούμπρια καταδεικνύει την πολιτιστική της αξία στην περιοχή εδώ και αιώνες. Στην πραγματικότητα, η Terra di Nocera εξακολουθεί να πωλείται σήμερα και μπορεί να αγοραστεί online.

Η μελέτη εξηγεί ακόμη και την εμπορική διαφορά που επισημαίνει ο Πλίνιος: η creta umbrica (πλούσια σε ανθρακικό άλας και με κάποια ποσότητα σμηκτίτη) δεν θα διογκωνόταν τόσο πολύ όσο ένας καθαρός μπεντονίτης        (saxum), επομένως το βάρος της θα ήταν πιο σταθερό και θα μπορούσε να πωληθεί κατ' όγκο.

Η έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, αν και η ταύτιση παραμένει υποθετική, τα στοιχεία την υποστηρίζουν σθεναρά. Η σύνδεση μεταξύ παρελθόντος και παρόντος ενισχύεται. Όπως αναφέρουν οι συγγραφείς στα συμπεράσματά τους: Τα διαθέσιμα ευρήματα δεν τεκμηριώνουν την ταυτότητα πέραν πάσης αμφιβολίας, αλλά υποστηρίζουν σθεναρά την πιθανότητα μιας συνέχειας μεταξύ της αρχαίας χρήσης της Ουμβριακής creta  που περιγράφεται από τον Πλίνιο και του Ουμβριακού υλικού που είναι γνωστό σήμερα ως Terra di Nocera, το οποίο χρησιμοποιείται από τον 16ο αιώνα .

Αυτό το έργο ρίχνει φως σε μια τεχνική λεπτομέρεια της ρωμαϊκής οικονομικής ιστορίας και δίνει για άλλη μια φορά φωνή σε ένα ταπεινό υλικό που ταξίδεψε από τα ρωμαϊκά εργαστήρια και τους πριγκιπικούς τάφους της Ούμπρια μέχρι τα φαρμακεία και τα μπουντουάρ της Αναγέννησης και της σύγχρονης εποχής, καταδεικνύοντας τη διαρκή σχέση μεταξύ των ανθρώπων και των πόρων της επικράτειάς τους.

Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde

περισσότερα,

Gliozzo, E., Fantozzi, P.L., Frapiccini, N. et al. Pliny’s Creta umbrica reconsidered: connections with Terra di nocera and clay loaves from Umbrian necropoleis. Archaeol Anthropol Sci 18, 10 (2026). doi.org/10.1007/s12520-025-02379-0

https://www.labrujulaverde.com/en/2025/12/the-mysterious-substance-described-by-pliny-the-elder-that-gave-clothes-their-shine-has-been-identifiedand-can-surprisingly-still-be-purchased-today/