Την παραμονή των Χριστουγέννων...

Σπερβέρι κώτικο, κεντημένο με χριστουγεννιάτικο δέντρο. Φωτογραφία-Μ.Μαστρογιώργη.

Η παράδοση λέει ότι «Σαν ποκρεμάσουν το σπερβέρι πάει απ' έξω που το κρεβάτι, πάνω στον πάγκο, ένας γέρος και μια γρηά και σκεπασμένοι τάχα μ' ένα ψιλό σεντόνι κάμνουν αναπαράσταση των όσων μέλλουν να εξελιχθούν στο νυφικό κρεβάτι». 

Οι γιορτές από τα Χριστούγεννα ίσαμε των Φώτων ονομάζονται «δωδεκάμερα». 

Την παραμονή των Χριστουγέννων στα χωριά της Κω ζύμωναν σιταρένιο αλεύρι κι έπλαθαν «κουλλούρgια», «κουλλούρες» (γιορτινά ψωμιά), «ξύσματα» (ψωμιά σιταρένια, ζυμωμένα με ξυσμένη μυζήθρα και μυρωδικά) καθώς και «αφρένα» ή «εφτάζυμα» (αρωματισμένα ψωμιά, που το προζύμι τους γίνεται με τον αφρό βρασμένων ρεβιθιών και φύλλων δάφνης). 

Όλα αυτά τα «Χριστόψωμα» τα άλειφαν με κρόκο αυγού και τα πλούμιζαν  με το χτένι. Ανήμερα τα Χριστούγεννα στα χωριά της Κω, νέοι και γέροι, γυρίζουν παρέες κι επισκέπτονται όλα τα σπίτια του χωριού, για να πουν τα κάλαντα  και να ευχηθούν «τ’ αποχρόνου». Το κέρασμα στις επισκέψεις αυτές, εκτός από τα γλυκίσματα (κουραμπιέδες και μελομακάρονα)  είναι το μαύρο κώτικο κρασί και μεζές, το «πασκάτικο», δηλ. το γουρουνόπουλο, που συνήθιζαν να σφάζουν σύμφωνα με το έθιμο την παραμονή της μεγάλης γιορτής. Λεγόταν πασκάτικο, γιατί τα Χριστούγεννα οι αγρότες της Κω ήθελαν να τα ονομάζουν Πάσχα (επειδή έτρωγαν  το κρέας μετά από σαράντα μέρες νηστείας) ξεχωρίζοντάς τα από τη Λαμπρή, μέρα εορτασμού της Ανάστασης του Χριστού. Γι αυτό και επικράτησε η γνωστή λαϊκή φράση: «Κάθε Πάσκαν gαι Λαμπρήν».     

 Ζωντανό παραμένει ως τις μέρες μας το έθιμο των κώτικων καλάντων. Οι νέοι και οι νέες του νησιού ξεχύνονται στους δρόμους και στα σπίτια από το πρωί της παραμονής Χριστουγέννων, για να τραγουδήσουν με το παραδοσιακό βυζαντινό τους μέλος, εκτός από το γνωστό στο Πανελλήνιο: «Καλήν ημέραν άρχοντες, αν είναι ορισμός σας….» και τα ακόλουθα κάλαντα, κρατώντας στα χέρια το γλυκόηχο τριγωνάκι:

                           Αυτή είναι η ημέρα όπου ήρθε ο Λυτρωτής

                           από Μαριάμ μητέρα εκ Παρθένου γεννηθείς.

                           Άναρχος αρχήν λαμβάνει και σαρκούται ο Θεός,

                           ο αγέννητος γεννάται εις την φάτνην ταπεινός.

                           Άγγελοι το νέο λέγουν εις ποιμένας και βοσκούς,

                           ο αστήρ το θαύμα δείχνει εις τους μάγους και σοφούς (δίς).

                           Και του χρόνου!

Κάλαντα Δωδεκανήσων (Κως). Κάλαντα από το CD «ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΚΑΛΑΝΤΑ από την Ελλάδα και τον Κόσμο».

Λένε επίσης και το Χριστουγεννιάτικο τραγούδι:

                          Χριστούγεννα, πρωτούγεννα, πρώτη γιορτή του χρόνου,

                          εβγάτε, δείτε, μάθετε πού ο Χριστός γεννάται.

                          Γεννάται κι ανατρέφεται με μέλι και με γάλα,

                          το μέλι τρώνε  οι άρχοντες, το γάλα οι  αφεντάδες

                          και το μελισσοβότανο το λούζονται οι κυράδες.

                          Ανοίχτε τα πουγκάκια* σας τα σφιχτοκλειδωμένα

                          και  δώστε μας τον κόπο μας απ’ το χρυσό πουγκί σας.

                          Αν είστε από τους πλούσιους, φλουριά μη λυπηθείτε,

                          κι αν είστε από τους πάμφτωχους, ένα ζευγάρι κότες!

                          Και σας καληνυχτίζουμε, πέσετε κοιμηθείτε,

                          λιγάκι ύπνο πάρετε και πάλι σηκωθείτε,

                         στην εκκλησιά να τρέξετε μ’ όλη την προθυμία

                         και του Χριστού ν’ ακούσετε τη θεία λειτουργία.                                                          

                         Σ’ αυτό το σπίτι πού’ ρθαμε πέτρα να μη ραγίσει

                         κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χρόνια πολλά να ζήσει.

                         Κ’ εις έτη πολλά!

              * πουγκάκι = μικρό σακουλάκι για χρήματα, βαλάντιο.

Γεωδίφης με πληροφορίες από τον Μ.Μαστογιώργη και την Ιστορία της Νήσου Κω του Β.Χατζηβασιλείου, Παλιές Φωτογραφίες της Κω