20.3.26

Αρχαία Αγορά της Κω, ένα ταξίδι στο χρόνο

Από την συνοικία Άσπα η μεσαιωνική Χώρα της Κω στα δεξιά της εικόνας, αρχές ιταλοκρατίας...

Κάτω από την Χώρα για αιώνες υπήρχε μια βυζαντινή, μία ρωμαική, μία ελληνιστική και μέρος από μία πόλη της κλασικής αρχαιότητας χωρίς κανείς να το γνωρίζει.

Όλες αυτές οι πόλεις χάθηκαν ξαφνικά μία στιγμή από ένα συμβάν που παρόμοιο του δεν έζησαν οι Κώοι και ήρθαν στο φως από τους Ιταλούς μετά από ένα τρομέρο γεγονός που ρήμαξε τη Χώρα και προήλθε από το ίδιο ακριβώς ρήγμα και από τον συνήθη ύποπτο, τον κύριο πρωταγωνιστή της ιστορίας μας Εγκέλαδο.

Πώς έσβησαν τουλάχιστον 1000 χρόνια ιστορίας μέσα σε 50-70 δευτερόλεπτα; Τι συνέβη και γιατί, στην Αρχαία Αγορά της Κω, μιας από τις μεγαλύτερες του αρχαίου κόσμου.

Ένα ταξίδι στο βαθύ και άγνωστο χρόνο, αυτά και άλλα πολλά θα ακούσετε στην ομιλία μου που θα γίνει αύριο στο ΕΠΑΛ Κω στις 6 το απόγευμα, 21 Μαρτίου 2026, στην Οδό Εθνικής Αντιστάσεως και Πορφυρίου υπό την αιγίδα της τοπικής επιτροπής της Δωδεκανησιακής Μέλισσας- αποτελούμενη από τις κυρίες Φανία Αθανασίου, Σοφία Καραγιάννη, Θέκλα Κοντογούρη-Πλατανίστα, Σέβη Μεσημέρη, Ευριδίκη Νάκη, Ανδριανή Πετρίδου και τις οποίες ευχαριστώ μέσα από αυτή την ανάρτηση για την ευχάριστη, σοβαρή συνεργασία, το βήμα που μου δίνουν και το ενδιαφέρον τους για τα τοπικά θέματα , την ιστορία και τους ανθρώπους του νησιού...Χωρίς την συνδρομή τους αυτή η εκδήλωση δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί.

Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω τον διευθυντή του ΕΠΑΛ, κο Φίλιπππο Παπανικολάου όπως επίσης τους καθηγητές-καθηγήτριες , ιδιαίτερα την Σοφία Καραγιάννη για την φιλοξενία και την παραχώρηση του χώρου για την εκδήλωση.

Δεν είναι ένας αρχαιολογικός, ιστορικός, γεωγραφικός, θρησκευτικός-λατρευτικός, αρχιτεκτονικός, γεωλογικός χώρος. Είναι ένας χώρος μνήμης , είναι το σαλόνι της ιστορίας των Κώων. Εδώ πάρθηκαν οι σοβαρότερες αποφάσεις για το μέλλον του νησιού, εδώ αποφασίστηκε η ίδρυση του Ασκληπιείου, από μία πρώιμη αγορά μπορεί να έφυγε ο Ιπποκράτης για το ταξίδι του στη Θεσσαλία, η Κώα μάνα του Ηροδότου, Ροιώ πορεύτηκε στην Αλικαρνασσό, από εδώ έφυγε ο μεγάλος γιατρός Πραξαγόρας για την Αλεξάνδρεια για να ιδρύσει την μεγάλη ιατρική σχολή της, εδω είχε το ατελιέ του ο μεγαλύτερος ζωγράφος της αρχαιότητας Απελλής, εδώ ιδρύθηκε από τον Βηρωσσό η πρώτη σχολή αστρολογίας της χώρας μας και της Ευρώπης, εδώ περπάτησε ο ο βουκολικός Θεόκριτος, ο Φιλητάς ο δάσκαλος του επίσης Κώου βασιλιά της Αιγύπτου Πτολεμαίου Φιλάδελφου, εδώ αποφασίστηκε η ασυλία του Ασκληπιείου και η τέλεση των πανελληνίων αγώνων των Ασκληπιείων, εδώ περπάτησε ο Υπουργός Υγιείας της απέραντης Ρωμαικής Αυτοκρατορίας, ο Κώος ευεργέτης και μεγάλος πατριώτης Γάιος Στερτίνιος Ξενοφών, προσωπικός γιατρός του Κλαύδιου, εδώ, εδώ....

Αυτή είναι η «γεωιστορία της Αρχαίας Αγοράς Κω» ως φύλακα μνήμης, μάρτυρα του χρόνου, φως της αλήθειας, σώμα της μνήμης, δάσκαλο της ζωής και αγγελιοφόρο του παρελθόντος όπως θα έλεγε ο Κικέρωνας.

1.Τσουνάμι του Αγαθία

2.Γέννηση της Κω

3.Γεω-χρονολόγιο

4.Αρχαία Αγορά [α.Πρώιμη-Ελληνιστική, β.Ρωμαϊκή,γ.Βυζαντινή-Μεσαιωνική]

5.Πρόσφατες φωτογραφίες

1.Τσουνάμι του Αγαθία

«Εκείνο τον καιρό και η νήσος Κως, πού βρίσκεται στην άκρη του Αιγαίου πελάγους, καταστράφηκε σχεδόν ολόκληρη και ένα πολύ μικρό μέρος της διασώθηκε, ενώ συνέβησαν εκεί και διάφορα πρωτάκουστα και φοβερά φαινόμενα. Πιο συγκεκριμένα, και η θάλασσα σηκώθηκε σε μεγάλο ύψος και πλημμύρισε τα παραθαλάσσια οικήματα, καταστρέφοντας τα μαζί με τα περιεχόμενα τους και πνίγοντας τους ανθρώπους, και το μέγεθος του κύματος ήταν τέτοιο πού όποιο κτίσμα δεν μπόρεσε να το καλύψει, το γκρέμισε στο έδαφος. Σχεδόν όλοι οι κάτοικοι της πόλης πέθαναν μαζικά, μαζί με όσους έτυχε να καταφύγουν σε ναούς και όσους έμειναν στα σπίτια τους ή συγκεντρώθηκαν κάπου άλλου. Εγώ, πού εκείνο τον καιρό επέστρεφα από την Αλεξάνδρεια στην Κωνσταντινούπολη και έτυχε να αποβιβαστώ σ' αυτό το νησί (διότι βρίσκεται πάνω στην γραμμή του πλου), είδα ένα οικτρό θέαμα, τέτοιο πού δύσκολα μπορεί να περιγράψει ο λόγος. Σχεδόν όλη η πόλη της Κω είχε μετατραπεί σε έναν τεράστιο χωμάτινο σωρό, πάνω στον οποίο βρίσκονταν σκορπισμένα εδώ κι εκεί πέτρες, κομμάτια απο κίονες και σπασμένα ξύλα. Σκόνη πολλή είχε σηκωθεί πάνω από το σωρό και θάμπωνε τον αέρα, τόσο πού να είναι ευκολότερο να μαντέψει κανείς τη θέση των λεωφόρων από το να τη διακρίνει.Κάποια λίγα σπίτια στέκονταν όρθια χωρίς ζημιές και μάλιστα, όχι απο εκείνα πού ήταν χτισμένα με κονίαμα και πέτρες ή άλλο στέρεο και πιο ανθεκτικό υλικό, όπως θα ήταν φυσικό, αλλά μόνο κάποια πρωτόγονα, χτισμένα με άψητους πλίνθους και πηλό. Ελάχιστοι άνδρες εμφανίζονταν σποραδικά, πολύ σκυθρωποί και κατηφείς, απελπισμένοι στο έπακρο για τη ζωή τους. Διότι εκτός από τις άλλες συμφορές, όλα τα νερά του τόπου από καθαρά και πόσιμα έγιναν ξαφνικά και ανεπαίσθητα αλμυρά και ακατάλληλα προς πόση. Παντού επικρατούσε καταστροφή και ερήμωση, έτσι πού να μην απομένει κανένα στολίδι στην πόλη πέρα από το δοξασμένο όνομα των Ασκληπιαδών και η υπερηφάνεια για τον Ιπποκράτη. Το να λυπάται κανείς για τέτοιες συμφορές είναι χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης, το να απορεί, όμως, και να εκπλήσσεται δείχνει άνθρωπο πού αγνοεί το παρελθόν και το ότι από τη φύση του τούτος ὁ υλικός κόσμος είναι εκτεθειμένος σε πολυποίκιλα παθήματα. Πολλές φορές και στο παρελθόν ολόκληρες πόλεις καταστράφηκαν από σεισμό και έχασαν τους αρχαίους τους κατοίκους, όμως αναστηλώθηκαν πάλι από άλλους οικιστές».

Με αυτό τον γλαφυρό τρόπο ο Αγαθίας Σχολαστικός αφηγείται άθελα του την καταστροφή της Αγοράς και της Συνοικίας του Λιμανιού της Κω, το τέλος της μετά από ένα φοβερό τσουνάμι με ύψη που έφτασαν τα 35μ. και συνόδευσαν τον τρομερό σεισμό μεγέθους 7 + βαθμών, που έπληξαν το νησί της Κω στο σύνολο του και τα γύρω παράλια, περίπου το 554 μ.Χ. Μπορεί να συνέβη το 551 ή το 555, ακριβώς δεν ξέρουμε. Για τη λαογραφία της Καλύμνου, σύμφωνα με τον γεωμύθο της πετρωμένης πριγκηποπούλας συνέβη τη Μεγάλη Παρασκευή. Η Τέλενδος ήταν ενωμένη με την Κάλυμνο και χωρίστηκε από αυτό τον ισχυρό σεισμό λένε οι χρονογράφοι. Προξένησε τεράστιες ζημιές αλλά η γεωλογία προτείνει ότι δεν χώρισε την Τέλενδο από την Κάλυμνο και θα δούμε γιατί. Ο σεισμός και το τσουνάμι,ρήμαξαν την Αλικαρνασσό, την Μύνδο, τη Νίσυρο,Τήλο και όλο τον Κεραμεικό Κόλπο και έσβησαν από τον χάρτη τη Κνίδο. Η Κως έμεινε ακατοίκητη για μισό αιώνα σύμφωνα με τον Ιταλό αρχαιολόγο L.Morricone λόγω υφαλμύρωσης των πηγαδιών νερού. Ψηφιδωτό που χρονoλογείται από τον 7ο αιώνα μ.Χ. μετά τον υπερμεγιστο του 554 μ.Χ μαρτυράει ότι τα Σεράγια ίσως ήταν το πρώτο μέρος της πόλης που επανακατοικήθηκε μετά τον τεκτονικό παροξυσμό της πρωτοβυζαντινής περιόδου.

Για να κατανοήσουμε τι ακριβώς έγινε θα πρέπει να πάμε πίσω στον χρόνο και να δούμε πως γεννήθηκε και πως προέκυψε το νησί της Κω.

Το επίκεντρο του ισχυρότερου γνωστού σεισμού μέχρι ήταν ο συνήθης ύποπτος: ο υποθαλάσσιος χώρος Κω-Νισύρου, το ανατολικό τμήμα του Ρήγματος Κω. Ο σεισμός συνέβη στη θάλασσα 4-5 χλμ από την Χαλκήπετρα της Κω, εκεί έγινε η φοβερή υποθαλάσσια κατολίσθηση που προξένησε αυτή την μεγάλη καταστροφή. Το Ρήγμα της Κω η ζώνη διάρρηξης που ευθύνεται για το μακρόστενο σχήμα του νησιού, τον δίαυλο Κω-Νισύρου την ομορφιά, λειτουργία του τοπίου και για τους ισχυρούς σεισμούς. Οι Ασφενδιανοί ονομάζουν την τοποθεσία Κατσούντρι. Γιατί; Από τη γδαρμένη και «κατσουντρισμένη» επιφάνεια που εμφανίζεται κατά μήκος της ακτής. Πρόκειται για ένα ακόμη τοπωνύμιο του νησιού που προήλθε απο τη μορφολογία του εδάφους.Το φαινόμενο της «κατευθυντικότητας» του ρήγματος από νότια προς βόρεια της ρήξης, μας λέει γιατί συχνά πλήττεται η Κως από τη δράση του θηριώδους γίγαντα. Κατά πάσα πιθανότητα αυτό συμβαίνει , επειδή στέλνει μια μεγάλη ποσότητα σεισμικής ενέργειας στα βόρεια.

2. Γέννηση της Κω

Η Κως δεν ήταν πάντα νησί, ούτε ηφαίστειο αν και στο έδαφος της έγιναν εκατοντάδες ηφαιστειακές εκρήξεις, το ανατολικό τμήμα της με το δυτικό δεν ήταν πάντα ενωμένα ,ο Δίκαιος δεν ήταν πάντα βουνό, η Αντιμάχεια δεν ήταν πάντα ξηρά, οι μεγάλες πεδιάδες της δεν ήταν πάντα εκεί. Για να κατοικηθεί η αρχαία Αγορά έπρεπε να διαμορφωθεί πρώτα η μεγάλη επίπεδη πεδιάδα. Αυτό συνέβη τα τελευταία 5000-6000 χρόνια. Επομένως οτιδήποτε ανθρώπινο πρέπει να αναζητηθεί στις χιλιετίες που ακολούθησαν. Αυτό το κομμάτι γης ήταν από τα τελευταία παιδιά της κώτικης ξηράς. Ένα βαλτώδες οικοσύστημα με πολύ κακές γεωτεχνικές προδιαγραφές που έπρεπε να αποξηρανθεί πρώτα για να κατοικηθεί. Φτιαχνοντας το αρχαίο λιμάνι τα υλικά που απέσπασαν από τον βάλτο τα τοποθέτησαν σε μία γειτονική πλατφόρμα όπου θα φτιάξουν το ανατολικό αμυντικό σκέλος του αρχαίου τείχους , ενώ αργότερα πάνω σε αυτό οι Ιωαννίτες θα φτιάξουν το μεσαιωνικό Κάστρο.

Πριν από 10000 χρόνια αυτά τα δύο τμήματα χερσαίας γης ήταν ενωμένα.Η Κως μαζί με την απέναντι Χερσόνησο της Αλικαρνασσού αποτελούσαν μια ενιαία γη, όμως χώρισαν κυρίως από κλιματικές και όχι από τεκτονικές διεργασίες, όπως αυτές που μας απασχόλησαν το 2017. Το ίδιο συνέβη και στην Τέλενδο, δεν χώρισε μετά από ένα σεισμό όπως αυτό του 554 μ.Χ, αλλά μετά από πολλά σεισμικά επεισόδια και από κλιματικές διεργασίες.

Στο λιώσιμο των πάγων και την επακόλουθη άνοδο της στάθμης θάλασσας κατά αρκετά μέτρα οφείλεται ο νησιωτικός χαρακτήρας της Κω. Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας ένα γεγονός που έχει επαναληφθεί αμέτρητες φορές ειδικότερα κατά τα τελευταία 2.000.000 χρόνια.Οι δύο σημαντικότερες αιτίες της παγκόσμιας ανόδου είναι η θερμική διαστολή των ωκεανών (το νερό διαστέλλεται καθώς θερμαίνεται) και η απώλεια χερσαίου πάγου λόγω της αυξανόμενης τήξης του. Και οι δύο αιτίες όμως οφείλονται στις αλλαγές που υφίσταται το κλίμα της Γης. H κλιματική περιοδικότητα σύμφωνα με τη θεωρία του Milankowitch οφείλεται κυρίως σε αίτια αστρονομικά που συνδέονται με περιοδικές μεταβολές στην περιστροφή του πλανήτη μας: γύρω από τον ήλιο και γύρω από τον άξονά του.

Το ταξίδι της Κω από τον αρχαίο Ωκεανό της Ρέας έως τη γέννηση του νησιού, χρειάστηκε χρόνο για να γίνει. Οι πρώτοι κόκκοι του νησιού γεννήθηκαν πριν από περίπου 450-440 εκ.χρόνια σε ένα αρχαίο εξαφανισμένο ωκεανό που σήμερα ονομάζουμε της Ρέας. Σε αυτό τον ωκεανό πέθαναν οργανισμοί που ενσωματώθηκαν στους κόκκουςκαι οι ιμάντες των τεκτονικών πλακών φρόντισαν να μεαφέρουν αυτή τη συσκευασία λίγο έξω από αυτό που σήμερα ονομάζεται νησί της Κω. Εκατοντάδες χιλιάδες σεισμοί ανύψωσαν τα πετρώματα σε ύψη 800 μέτρων τα τελευταία εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Για αυτό ψηλά στο Δίκαιο σήμερα βρίσκουμε απολιθώματα, τα οποία βρήκε πρώτος ο Ιταλός γεωλόγος Ardito Desio τη δεκαετία ΄20. Αυτά τα απολιθώματα θεωρούνται σήμερα τα παλαιότερα της χώρας μας. Δηλαδή οι πρώτοι άποικοι της Ελλάδας γεννήθηκαν στο νησί μας.

Ψηλά στο Δίκαιο, στις πίσω Θέρμες, προς την πλευρά της Νισύρου, εκεί όπου βρέθηκαν τα αρχαιότερα ιζηματογενή πετρώματα της Ελλάδας, μπορούμε να βρούμε απολιθώματα από ασπόνδυλα είδη. Εκεί, ψηλά η Ρέα, μητέρα των θεών, φρόντισε να παγιδέψει εκτός από πετρώματα και αυτά τα απολιθώματα. Οι πρώτοι άποικοι όπως το βρυόζωο Fenestella [φωτογραφία], το βραχιόποδο Orthis, κά της Κω ήταν είδη που γεννήθηκαν, έζησαν και χάθηκαν στη θάλασσα. Η Ρέα τα προφύλαξε σαν κάθε μάνα που προσέχει τα παιδιά της και επεδίωξε να διατηρηθούν ώστε οι επόμενες γενιές των ανθρώπων να έχουν τη δυνατότητα να μάθουν τις περιπέτειες που υπέστη ο πλανήτης στα βάθη των αιώνων.Κάποτε οι οργανισμοί αυτοί ζούσαν στο βυθό του χαμένου ωκεανού της Ρέας, σε γεωγραφικό χώρο πολύ μακρινό, πριν συμβεί η ανάδυση του πετρώματος που τα περιέχει με τη σημερινή του μορφή.

3.Γεω-χρονολόγιο

450.000.000 χρόνια πριν-Γεννιέται ο πρώτος κόκκος της Κω αρκετά πιο νότια στον Ωκεανό της Ρέας, το νησί δεν υπάρχει. Διαμορφώνονται τα αρχαιότερα απολιθώματα της Κω και της Ελλάδας.

440.000.000 χρόνια πριν-Δημιουργείται το μάρμαρο της Κω το αρχαιότερο και ένα από τα καλύτερα της Ελλάδας.

200.000.000 χρόνια πριν-Διασπάται η Πανγαία και την θέση της παίρνουν οι σημερινοί ήπειροι.

25.000.000-5.000.000 χρόνια πριν-Στην θέση της Κω υπάρχει η Αιγηίδα, μια τεράστια ενιαία ξηρά.

11.000.000 χρόνια πριν-Ηφαιστειακή έκρηξη δημιουργεί τη μεγάλη καλδέρα της Αλικαρνασσού, απέναντι από τα τουρκικά νησάκια Τσατάλια.

10.700.000 χρόνια πριν-Τρομερή υπερέκρηξη εκδηλώνεται μεταξύ Γυαλιού και Νισύρου,πριν ακόμη δημιουργηθούν τα νησιά.

6.000.000-5.000.000 χρόνια πριν-Μεσόγειος είναι μια τεράστια αλυκή.

5.700.000 χρόνια πριν-Κως είχε τουλάχιστον 4 μεγάλες αρχαίες λίμνες και αρκετές άλλες μικρότερες.

5.100.000-1.800.000-Κατοικούσαν στην Κω: Mastodon arvensis [Anancus],Machairodus crenatidens [είδος ομοθηρίου παρόμοιο σε μέγεθος με ένα μοντέρνο λιοντάρι], Felis arvenensis [είδος αρχαίου τζάγκουαρ], Hyaena.sp [ύαινα], Elephas meridionalis [νότιος ελέφαντας], Equus stenonis [αρχαία ζέρβα], Cervus dicranius [είδος από ελάφι] ,bos elatus[είδος από ετρούσκικο ταύρο] και άλλα μεγάλα θηλαστικά.

5.000.000-1.900.000-Στον ευρύτερο αιγαιακό και τον απέναντι μικρασιατικό χώρο παρατηρούνται οι πρώτοι ανθρωπίδες.

3.500.000 χρόνια πριν-Αρχίζουν να γεννιούνται τα Ηφαίστεια της Κεφάλου.

1.800.000-780.000 χρόνια πριν, πρόγονοι του σημερινού ελέφαντα ζούσαν στην Κω όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν περίπου 80μ. χαμηλότερη από τη σημερινή.

530.000 χρόνια πριν-Δημιουργία του Ζηνιού και της καλδέρας της Κεφάλου μετά από υποθαλάσσια ηφαιστειακή έκρηξη από τον ομώνυμο όρμο.

300.000 χρόνια πριν εμφανίζονται οι πρώτοι άνθρωποι

161.000 χρόνια πριν-Υποθαλάσσια υπερέκρηξη του ηφαιστείου της Αβύσσου,γεννιέται η «Χερσόνησος της Κω».

150.000 χρόνια πριν-Γέννηση της Νισύρου.

40.000 χρόνια πριν-Δημιουργία του Γυαλιού.

10.000 χρόνια πριν-«Ερμαφρόδιτος Ισθμός»,η τελευταία γέφυρα ξηράς που ενώνει την Κω με την Χερσόνησο της Αλικαρνασσού.

8000-6000 χρόνια πριν-Αρχίζει να αποκτά το σημερινό σχήμα το νησί της Κω, διαμορφώνονται οι αλλουβιακές πεδιάδες του νησιού.

6500-5800 π.Χ-Κοινότητες τουλάχιστον 50-100 ατόμων στο Αιγαίο.

6000 π.Χ-Στο Λόφο Κουτλούση της Καρδάμαινας καταγράφεται η παλαιότερη επιβεβαιωμένη γνωστή κατοίκηση του νησιού.

4300-3700 π.Χ, κάτοικοι της Καρδάμαινας ζούσαν σε υψηλότερες θέσεις στους λόφους του Κούκκου, Τσαγκάρη, Κουτούνη, Σουραή και Νεραντζιά.

3800-3100 π.Χ- Εντονη τεκτονική δράση στο Αιγαίο.Αλλάζει το κλίμα γίνεται πιο ξηρό.

3200-1200 π.Χ- Εποχή του Χαλκού,ανακαλύπτονται οι πρωιμότεροι τάφοι του νησιού.

3η χιλιετία π.Χ- Στα Σεράγια ιδρύεται ο πρώτος οργανωμένος οικισμός του νησιού, ο μοναδικός που κατοικείται μέχρι σήμερα στην Δωδεκάνησο.

2900-2100 π.Χ-Κάρες, Λέλεγες, Πελασγοί. Τάφοι Ασκλούπης, ευρήματα Άσπρης Πέτρας, κά.

4.Αρχαία Αγορά

Η Κως ήταν μία από τις πιο κοσμοπολίτικες πόλεις της αρχαιότητας, ήταν μία διάσημη αρχαία λουτρόπολη και αυτό το οφείλει στα γεωθερμικά της νερά και το φυσικό περιβάλλον της. Η πολιτιστική κληρονομιά της παραμένει εξαιρετική. Μία πόλη όπως αυτή δεν θα μπορούσε να μην έχει μία σπουδαία αγορά.

Πράγματι οι πληροφορίες μας λένε ότι θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες αγορές του αρχαίου κόσμου. Είναι ιωνικού τύπου και οι Ιταλοί την λέγανε Piccola Roma, και δεν είχαν άδικο καθώς αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι μόνο ένα μικρό μέρος από την αρχαία αγορά του 4ου αιώνα π.Χ.Πλήγηκε από τους ισχυρότατους σεισμούς του 199/198 π.Χ,1ου αιώνα π.χ,139 μ.Χ, 334 μ.Χ, 469μ.Χ και 554 μ.Χ πριν οριστικά χαθεί.Πάνω της τον 14-15ο αιώνα χτίστηκε η Χώρα και το μεσαιωνικό τείχος τα οποία με την σειρά τους βρέθηκαν αντιμέτωπα με τον μέγιστο του 1493 μ.Χ.Ο χώρος ανασκάφηκε από Ιταλούς αρχαιολόγους L. Laurenzi και L.Morricone, αρχικά τη δεκαετία του 1920 και αργότερα μετά τον Μεγάλο Σεισμό του 1933. Μόλις ολοκληρώθηκαν οι ανασκαφές, ακολούθησαν αναστηλωτικές εργασίες. Μετά από τον B ́ Παγκόσμιο Πόλεμο η ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία και ξένες σχολές διεξήγαγαν συμπληρωματικές έρευνες.

Σύμφωνα με το Google Earth Pro έχει περίμετρο 800,97μ. και εμβαδόν 35.614 τετρ.μετρ.

4α.Πρώιμη-Ελληνιστική περίοδος

Πρώτοι την έφεραν στο φως οι Ιταλοί μετά από τον σεισμό του ΄33. Έσκαψαν περίπου 4-5 μ. και έφθασαν στο επίπεδο της πόλης της ρωμαικής περιόδου για ευνόητους λόγους.Πιο κάτω αν πήγαιναν θα έβρισκαν τα ίχνη της θρυλικής άγνωστης Κω Μεροπίδας που χάθηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. Δεν ζεις σε ένα μικρό νησί αλλά σε μια ιερή γη με πολλά πρόσωπα που η γλώσσα, η ιστορία και ο πολιτισμός της πάει πίσω χιλιάδες χρόνια.

Σεράγια-Τα αρχαιολογικά ευρήματα υποδηλώνουν ότι ο λόφος των Σεραγιών κατοικείται τουλάχιστον από 3000-2500 π.Χ. Τα γεωλογικά στοιχεία που έχω στην διάθεση μου επιβεβαιώνουν αυτήν την άποψη. Οι Ιταλοί αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει τις ζώνες Ι,ΙΙ,ΙΙΙ της Ακρόπολης των Σεραγιών. Οι Ελληνες αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει πρόσθετες θέσεις όχι μόνο μυκηναϊκής κατοίκησης του υψώματος , αλλά και μινωικής με ευρήματα που εντοπίστηκαν στις βόρειες, νότιες πλαγιές και στο Μεσοχώρι [κέντρο] του υψώματος.

Εμπορικό κέντρο- Ο Morricone αναφέρει ότι το 2500 π.Χ η Κως ήταν ήδη ένα πολύ σημαντικό εμπορικό κέντρο.Οι ανασκαφές των Ιταλών μετά τον σεισμό του 1933 φανέρωσαν την ύπαρξη νεκρόπολης του 10ου-8ου αιώνα π.Χ .Ο κλασικός οικισμός στα Σεράγια ήταν οχυρωμένος, καθώς εντοπίστηκε τμήμα του τείχους με θεμέλιο από τραβερτίνη από την οχύρωση της Κω-Μεροπίδας. Ανακαλύφθηκαν ίχνη από τα ελληνιστικά τείχη της ακρόπολης από την παλαιά οχύρωση της Κω Μεροπίδας που κατασκεύασε ο Αλκιβιάδης μετά τον μέγιστο σεισμό του 411 π.Χ από το Ρήγμα Κω. Τότε οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν το νησί ως βάση ενάντια στην Ρόδο. Η οχύρωση είναι κατασκευασμένη από κεφαλιανό ρυόλιθο και τραβερτίνη του Πυλιού.Στην Κω[πριν το 365 π.Χ] ,ιδίως την αρχαϊκή πόλη και τα μνημεία της, χρησιμοποιείται κυρίως η ντόπια «ασπρόπετρα» [είδος λευκού ημικρυσταλλικού ασβεστόλιθου] και η χρήση ιγνιμβρίτη.

Σε χάρτη του Google με κίτρινο χρώμα το μεγαλύτερο Αρχαίο τείχος της πόλης Κω [4ος αιώνας π.Χ- 2ος αιώνας μ.Χ], με κυανό χρώμα το μικρότερο και νεότερο Μεσαιωνικό τείχος της πόλης [14ος αιώνας μ.Χ-1933] και τα όρια της Χώρας, του κύριου μεσαιωνικού οικισμού της Κω που χάθηκε μετά από τον σεισμό του 1933...

Βηρωσσός- Ηταν Βαβυλώνιος αστρολόγος, αστρονόμος, ιστοριογράφος και ιερέας του ναού του Βήλου στην Βαβυλώνα τον οποίο αναφέρει ο Ηρόδοτος. Σύμφωνα με το έργο του Vitruvius de Architectura, μετακόμισε τελικά στο νησί της Κω από τις ακτές της Μικράς Ασίας και ίδρυσε σχολή αστρολογίας εκεί με την υποστήριξη του βασιλιά της Αιγύπτου.Ο Berossus[στα λατινικά] λέγεται ότι γύρω το 285 π.Χ ίδρυσε στην Κω το πρώτο αστρολογικό σχολείο στην χώρα μας, στην Ευρώπη και στον δυτικό κόσμο! Το ηλιακό ρολόι του Βηρωσού βρέθηκε από τον Ζαρράφτη στον Αδωνήτη, το παρέδωσε στην αρχαιολογική υπηρεσία.

Η Αγορά [αρχές 4ου αιώνα μ.Χ έως 334 μ.Χ;] ήταν ένα εντυπωσιακό και επιβλητικό κτιριακό συγκρότημα με διαστάσεις περίπου 330μ. Χ 82μ., καταλάμβανε μία τεράστια έκταση που περικλειόταν από τις σημερινές οδούς Ναυκλήρου, Γρηγορίου Ε, Λόρδου Βύρωνος και την Ακρόπολη των Σεραγιών.Βρισκόταν μέσα στο αρχαίο οχυρωματικό τείχος της πόλης, νότια ήταν οριοθετημένη από την αρχαία οδό που οδηγούσε προς το Ασκληπιείο.

Ήταν φτιαγμένη ως επί το πλείστον από ντόπια υλικά. Από τραβερτίνη του Πυλιού, γκρι ασβεστόλιθο του Κεφαλά, ιγνιμβρίτη και ρυόλιθο της Κεφάλου και κωακό μάρμαρο του Δίκαιου.

Μέσα στην Αγορά είχαν ανεγερθεί εξέδρες, δημόσια κτίρια, καπηλειά και ιερά. Η τετράπλευρη κατασκευή ιωνικού τύπου περιείχε εσωτερική περίστυλη αυλή και στοές σε όλες τις πλευρές της. Αρχικά το περιστύλιο αποτελούνταν από δωρική κιονοστοιχία με δωρικούς κίονες ραβδωμένους στο ανώτερο τμήμα τους. Πίσω της υπήρχαν αποθήκες.

Οι αρχαιολόγοι αναφέρουν ότι είχε κατασκευαστεί πάνω σε τεχνητό ανάχωμα για να εξομαλυνθεί η υψομετρική διαφορά εδάφους. Ωστόσο, εκτιμώ ότι η μεγάλη υψομετρική διαφορά προέκυψε μετά την εναπόθεση των ιζημάτων προηγούμενων περιόδων και φυσικών διεργασιών.

Το όλο συγκρότημα από κτίρια είχε φτιαχτεί πάνω σε χαλαρά και ρευστοποιήσιμα εδάφη. Αρκετές φορές πλήρωσε την αδυναμία της καθώς υπέστη πολλές ζημιές από σεισμικά επεισόδια του παρελθόντος. Για αυτό τον λόγο οι ερευνητές έχουν εντοπίσει τουλάχιστον 4 οικοδομικές φάσεις κατά την διάρκεια της ιστορίας της.

Στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ ίσως υπήρχε μια πρώιμη Αγορά έξω από το αμυντικό τείχος της πόλης, η οποία αργότερα συνδέθηκε με την ελληνιστική Αγορά. Κοντά στα μπαράκια ήταν η αρχαία δωρική Ιχθυαγορά φτιαγμένη από τραβερτίνη του Πυλιού και ιγκνιμβρίτη της Κεφάλου.Ήταν έξω από το αρχαίο τείχος της πόλης αλλά περιβαλλόταν από τον ανατολικό και δυτικό λιμενοβράχιονα. Μάλλον καταστράφηκε από τον σεισμό ενδιάμεσου βάθους του 198-199 π.Χ από το Ρήγμα της Ρόδου.

Στις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ, οι τρεις στοές της Αγοράς ανακατασκευάστηκαν όπως και τα περισσότερα δημόσια κτήρια της πόλης από κωακό μάρμαρο, και επεκτάθηκαν .Έπαθε ζημιά από τον σεισμό του 199-198 π.Χ από ρήγμα νότια της Ρόδου όμως επισκευάστηκε πιθανόν από τον Ευμένη Β΄ τον Σωτήρα, τον βασιλιά της Περγάμου.

Μία 3η φάση καταγράφεται τον 1ο αιώνα μ.Χ. με μικρής κλίμακας επισκευές κατά την εποχή του Αυγούστου[μετά από σεισμό του 5/6 μ.Χ.]. Η μορφή της αγοράς παραμένει ίδια, διευρύνεται μόνον ελαφρώς η βόρεια στοά.

Μία 4η φάση παρατηρείται μετά τον σεισμό του 139 μ.Χ από το Ρήγμα της Μεγίστης, νότια της Ρόδου όπου κατασκευάζονται Ναός και Νυμφαίο.

Η Στοά χρονολογείται από τον 4ο αιώνα π.Χ ,ήταν σχήματος Γ και έχει ανασκαφεί μέρος της επειδή βρίσκεται κάτω από το Τζαμί της Λότζιας. Πρέπει να καταστράφηκε τόσο από τον σεισμό του 334 μ.Χ από το γειτονικό Ρήγμα Ula Oren όσο και το 469μ.Χ από το Ρήγμα του Κάβο Κριός [νεώτερης Κνίδου].

Αφροδίσια με την αρχαία ελληνοναβατιανή επιγραφή από τα αρχαία πορνεία της Κω, που λέει ότι όσοι αποχωρούσαν από την πόλη έπρεπε να τιμήσουν με αφιέρωση το ιερό της Αφροδίτης του λιμανιού της, που βρισκόταν έξω από το αμυντικό τείχος της πόλης.Η αφιέρωση στα Ναβαταϊκά και στα Ελληνικά στην Αφροδίτη (Al-‘Uzza),από λευκό μάρμαρο βρέθηκε στην Κω, είναι του 68 π.Χ ή 9 μ.Χ κατά τον Ιταλοεβραίο επιγραφολόγο και θύμα αργότερα του Αουσβιτς, Mario Segre.Το Αφροδίσιο του 3ου αιώνα π.Χ της Συνοικίας του Λιμανιού της Κω περιλαμβάνει το «δίδυμο» ιερό της Αφροδίτης Πανδάμου και Ποντίας, μπορείτε να το δείτε σε αναπάρασταση από τους L.Boccardi και Giorgio Rocco.Οι Ναβαταίοι ήταν αρχαίος αραβικός λαός που άκμασε μεταξύ 4ου αι. π.Χ. και 2ου αι. μ.Χ., ιδρύοντας ένα ισχυρό βασίλειο στην λαξευμένη στον βράχο Πέτρα (σημερινή Ιορδανία). Ήταν δεινοί έμποροι, έλεγχαν τους δρόμους των καραβανιών της ερήμου και ανέπτυξαν προηγμένα συστήματα ύδρευσης. Το 106 μ.Χ. προσαρτήθηκαν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Αταύτιστο κτίσμα μεταξύ ιερού του Ηρακλή και των ιερών της Αφροδίτης.

Ιερό του Ηρακλή με ψηφιδωτά και τον «Πρωτέα», επιγραφή σε μωσαϊκό που προσδιορίζει τη μορφή ενός κυνηγιού, στη Συνοικία του Λιμανιού. Περίπου του 200-250 μ.Χ.Το Ιερό του Ηρακλή ανακαλύφθηκε, το 1936, έξω από τα αμυντικά τείχη στη ζώνη του λιμανιού της Κω. Η ιστορία του Πρωτέα είναι ξεκάθαρη και πάει πολύ πίσω, πιο πέρα από τον 4ο αιώνα π.Χ. Είναι ο πρώιμος θεός του νερού, των ποταμών και των τεράστιων σε ποσότητα ωκεάνιων υδάτων. Ο Όμηρος τον αποκαλεί «Ηλικιωμένο θεό των υδάτων».Ο «Πρώτος» ή «πρωτόγονος, πρωτότοκος» ήταν ο μεγαλύτερος γιος του θεού Ποσειδώνα, αδελφός του Τρίτωνα. Το όνομα του φέρεται καταγεγραμμένο στη Μυκηναϊκή ελληνική, στη Γραμμική Β χωρίς να ξεκαθαρίζει αν πρόκειται για θεότητα ή για τον πρώτο άνθρωπο που ποτέ υπήρξε. Έχει στενή σχέση με τον Γενάρχη των Κώων. Έζησε ειρηνικά στο βασίλειό του νερού, μέχρι να ξεχαστεί από ένα τραγικό προσωπικό συμβάν. Ο Ηρακλής λέγεται ότι πέρασε από το βασίλειο του, μονομάχησε με τους δυο γιους του Πρωτέα, τον Πολύγονο και τον Τηλέγονο, τους οποίους και σκότωσε. Τότε ο Πρώτος δεν άντεξε και από τη στεναχώρια του έπεσε στη θάλασσα. Οι θεοί λυπήθηκαν τόσο που τον έκαναν αθάνατο θεό των νερών. Γι' αυτό ήταν πάντα ανέκφραστος, δεν μιλούσε, ούτε γελούσε ποτέ.

To οχυρωματικό τείχος του 4ου αιώνα π.Χ της αρχαίας Κω ήταν πράγματι μεγαλειώδες και εντυπωσιακό. Πρέπει να ήταν από τα μεγαλύτερα του αιγαιακού χώρου.H οχύρωση είχε τη μορφή δακτυλίου με διάμετρο περίπου 1,10-1,3 χλμ. και περίμετρο 4 χλμ. Το τείχος περιελάμβανε τον κεντρικό ιστό της πόλης με τα μεγάλα δημόσια κτίρια, τον λόφο των Σεραγιών που είχε τη δική του οχύρωση, το θέατρο, και έφτανε μέχρι την Αγ.Τριάδα. Το ύψος των τειχών πρέπει να ξεπερνούσε τα 10μ και το πλάτος ήταν γύρω στα 5μ.Το τείχος είχε ημικυκλικούς , ορθογώνιους και πολυγωνικούς πύργους, από τους οποίους σήμερα 5 είναι γνωστοί. Σκάλες επέτρεπαν την άνοδο στον διάδρομο των τειχών. Περιμετρικός δρόμος με πλάτος περίπου 6 μ., διέσχιζε την εσωτερική πλευρά του τείχους. H βόρεια πλευρά του τείχους σχημάτιζε τεθλασμένη γραμμή, που ακολουθούσε σε κοντινή απόσταση την ακτογραμμή της εποχής. Δύο λιμενοβραχίονες [ανατολικός και δυτικός] προστάτευαν το «κλειστό» λιμάνι.Στη Συνοικία του Λιμανιού αποκαλύφθηκε τμήμα του βόρειου τείχους. Στο τμήμα αυτό εντοπίστηκαν δύο πύργοι, ένας ορθογώνιος και ένας ημικυκλικός. Επισκευάστηκε μετά τον σεισμό του 198/199 π.Χ και μετά από σεισμό του 6/5 π.Χ. Τελικά η όλη κατασκευή προδόθηκε από την θεμελίωση της μετά τον σεισμό του 139 μ.Χ.Τα υλικά από το αρχαίο τείχος χρησιμοποιήθηκαν σε μεταγενέστερα κτίρια της πόλης.

Η λατρεία και το ιερό των Δώδεκα Θεών στην Κω.Ήταν ένας από τους πιο διάσημους αρχαίους ναούς της Κω, ίσως ο πιο σημαντικός για περίπου 500 χρόνια. Μπήκε ξαφνικά στη ζωή των Κώων και ξαφνικά χάθηκε εκεί κάπου τον 1ο αιώνα μ.Χ. Η ύπαρξη του τεκμηριώνεται μόνο από τις αρχαίες επιγραφές. Μέχρι σήμερα η αρχαιολογική έρευνα δεν έχει βρει που μπορεί να ήταν με ακρίβεια.

Ο βωμός του Διόνυσου δεν είναι φτιαγμένος από μπλε μαρμαρο αλλά από ιώδη ασβεστόλιθο, πιθανότατα προήλθε από την περιοχή Κεφαλά, της Βουρίνας.Ηρθε στο φως μετά τις ανασκαφές των Ιταλών αρχαιολόγων,την δεκαετία του 1930.Αποτελεί τυπικό δείγμα ελληνιστικού βωμού με τμήματα από την ζωφόρο του σήμερα να στολίζουν τείχη του Κάστρου των Ιπποτών.Η ζωφόρος είχε σαν θέμα τον Διονυσιακό κύκλο [σάτυροι, σειληνοί, μαινάδες χορεύτριες, κλπ] και τον κύκλο της Αμαζονομαχίας. Τμήματα του περιέχουν την μάχη του Διονύσου με τους Γαλάτες[279 π.Χ], το γεγονός αυτό αποτέλεσε το ισχυρότερο στοιχείο για την απόδοση του μνημείου και του γειτονικού ναού σε δωρεά των Ατταλιδών και την χρονολόγησή του στον 2ο αιώνα π.Χ [Σταμπολίδης,1987].Επισκευές στο μνημείο διενεργήθηκαν μετά τον σεισμό του 139 μ.Χ. Αρχιτεκτονικά μέλη της ζωφόρου του Κάστρου βρίσκονταν από τις αρχές του 14ου αιώνα εκτεθειμένα στις φθοροποιές δυνάμεις της διάβρωσης.

4β.Ρωμαική περίοδος

Η σημερινή μορφή της Αγοράς ανάγεται στους ρωμαϊκούς χρόνους, αυτή βλέπουμε σήμερα κατά κύριο λόγο στα ερείπια.

Εξίσου εντυπωσιακή ήταν η Ρωμαική Αγορά, που καταστράφηκε το 139 μ.Χ από τον σεισμό του Αντωνίνου Πίου από ρήγμα νότια της Ρόδου. Στην θέση της υπήρχε ένα μνημειώδες κτίριο κλασικής περιόδου που καταστράφηκε από τον σεισμό του 198-199 π.Χ πάλι από τα ρήγματα της Ρόδου. Το 2017 ο σεισμός προξένησε λιγότερες ζημιές στην αρχαία αγορά. Η περιοχή πλήγηκε ιδιαίτερα και από τα ισχυρά επεισόδια, του 334, 469, 554, 1493,1863,1926 και 1933.

Στα ρωμαϊκά χρόνια, η Αγορά λεγόταν με τη λατινική της ονομασία «forum» μία ονομασία που διατηρήθηκε από τους βυζαντινούς, ιππότες και τους οθωμανούς. Η βυζαντινή εκκλησία «Παναγιά του Φόρου» πήρε το όνομα της από τους σκληρούς φόρους που έβαζαν οι Οθωμανοί και όχι επειδή βρισκόταν μέσα στην Αγορά. Παναγια του Φόρου υπάρχει μόνο στην Κω και το Ηράκλειο Κρήτης.

Τιμητική επιγραφή για τον ανθύπατο Sextus Iulius Frontinus, ενός γκουρού των υδραγωγείων. Από λευκό μάρμαρο, σπασμένο στο κάτω μέρος. Βρέθηκε στην Κω - Επιγραφή του 84/5 μ.Χ.Συναντάται σήμερα στην αρχαία αγορά της Κω,κοντά στο Αφροδίσιο.Ο Frontinus [περ.40 -103 μ.Χ] ήταν εξέχων Ρωμαίος πολιτικός μηχανικός, γερουσιαστής στα τέλη του 1ου αιώνα μ.Χ. Ήταν επίσης επιτυχημένος στρατηγός υπό τους Δομιτιανούς.

Ο σεισμός του 334 μ.Χ βάζει οριστικό τέλος στον αρχαίο κόσμο της Κω, καταστρέφει τη ρωμαϊκή αγορά και από τότε δεν επισκευάζεται. Κατά τον L. Morricone η Αγορά εγκαταλείφθηκε οριστικά μετά το σεισμό του 554 μ.Χ. Αρκετοί αρχαιολόγοι σήμερα υποστηρίζουν ότι καταστράφηκε το 469 μ.Χ από σεισμό από το Ρήγμα της Κνίδου.

Η ρωμαϊκή κυριαρχία στην Κω εδραιώνεται το 197 π.Χ-32 π.Χ. Είναι πιθανόν ο στόλος των Κώων να βοήθησε τους Ρωμαίους στον Β΄Μακεδονικό Πόλεμο. Την ίδια θέση κράτησε και απέναντι στον Αντίοχο [192-190 π.Χ].Οι Κώοι είχαν άριστες σχέσεις με τους Ρωμαίους και διατήρησαν ένα καθεστώς αυτόνομου και ανεξάρτητου κράτους. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ρωμαϊκής περιόδου η Κως έζησε σε απόλυτη ευημερία.

Την εντυπωσιακή Ρωμαϊκή Αγορά της Κω του 2ου αιώνα μ.Χ. αποτύπωσαν οι Ιταλοί ερευνητές Livadiotti-Rocco. Ήταν εξ΄ολοκλήρου φτιαγμένη από υλικά της κωακής γης και από τα χεράκια των Κώων λιθοξόων και τεχνιτών.

4γ.Βυζαντινή - μεσαιωνική περίοδος

Τουλάχιστον 12-13 εκκλησίες υπήρχαν στη μεσαιωνική Χώρα της Κω πριν από τον καταστροφικό σεισμό του 1933: Η Παναγιά του Φόρου,του Αγ.Ιωάννη Βαπτιστή-Ναυκλήρου, του Αγ.Δημητρίου, του Αγ.Γεώργιου Σιγοκρεβαττά, του Αγ.Κωνσταντίνου και Ελένης, του Αγίου Νικολάου της Χώρας, της Παναγιάς Κατεβατής, της Παναγιάς Γοργοπηγής, του Αγ.Γεωργίου του Σχολείου,οι Αγ.Ανάργυροι , της Ελεημονήτριας και η πρώτη Μητρόπολη.

«Παναγιά Γοργοπηγή» μονόχωρος ναός αφιερωμένος στην Παναγία την Γοργοεπήκοο, βόρεια από την αρχαιολογική ζώνη του λιμανιού, χρονολογείται από τις αρχές του 15ου αιώνα σύμφωνα με τον L.Morricone. Μάλλον κατασκευάστηκε μετά το μέγιστο επεισόδιο του 1493, από το Ρήγμα Κω. To 1616 o περιηγητής Pietro della Valle την αναφέρει ως Gorgoipikoo. Οι πολύ σημαντικές τοιχογραφίες είναι όλες φτιαγμένες από ορυκτά της κωακής γης. Οι παλαιότερες τοιχογραφίες είναι του 15ου και οι νεότερες από τον 17ο αιώνα. Κοντά ή πάνω στην εκκλησία ίσως υπήρχε αρχαίος ναός -ρωμαϊκής περιόδου- αφιερωμένος στην Ειλείθυια, την αρχαία θεότητα που προστάτευε τις εγκυμονούσες. Το εικονοστάσι της είναι του Κώου Μάστρο Δράκου Ταλιαδούρου, ενός από τους μεγαλύτερους ξυλογλύπτες της χώρας, που έφτιαξε και το τέμπλο του Πανορμίτη της Σύμης.

«Παλαιοβασιλική του λιμανιού του Αη Γιώργη» , απέναντι από την ανώνυμη πλατεία του Χαμάμ. που κάλιστα θα μπορούσε να ονομαστεί του Αγίου Γεωργίου[του Λιμανιού].Ήταν μία από τις μεγαλύτερες βασιλικές της Ανατολικής Μεσογείου. Ο μεγαλοπρεπής ναός, το καμάρι της πρωτοβυζαντινής πόλης, φαινόταν ακόμη και από την Αλικαρνασσό. Καταστράφηκε το 554μ.Χ.Ακόμη διακρίνεται το βαπτιστήριο με κολυμβήθρα στα νότια της τρίκλητης βασιλικής.Συναντάται πάνω στο τμήμα της αρχαίας στοάς που περιέκλειε το ιερό του Ηρακλή, φτιάχτηκε τέλη του 5ου με αρχές 6ου αιώνα μ.X από ντόπια υλικά. Κοντά του περνούσε το ανατολικό οχυρωματικό τείχος του 4ου αιώνα π.Χ. Πάνω του αργότερα κατασκευάστηκαν σπίτια της μεσαιωνικής Χώρας.

«Αγιος Δημήτριος Μυροβλήτης» του 1700 μ.Χ που είχε κτιστεί ακριβώς από πάνω από το ιερό του Ηρακλή του Καλλίνικου του 3ου αιώνα π.Χ και το οποίο αργότερα κατεδαφίστηκε από τους Ιταλούς.Η λειτουργία του αναφέρεται τουλάχιστον εως το 1818.Δεν είναι γνωστό άν έπαθε ζημιές από τον σεισμό του 1863 από το Ρήγμα της Χάλκης.

Ο «προσεισμικός Αγιος Νικόλαος» της Χώρας ήταν μία πολύ βαριά κατασκευή που είχε θεμελιωθεί πάνω σε χαλαρά, μη συνεκτικά εδάφη. Ως επί το πλείστον σε υλικά που άφησε πίσω του το τσουνάμι του Αγαθία του 554 μ.Χ. Το κτίριο δεν μπόρεσε να αντέξει την κύρια σεισμική δόνηση των 6.6 βαθμών του 1933 που διήρκεσε περισσότερο από 20 δευτερόλεπτα. Το αποτέλεσμα ήταν να πάθει σοβαρές ζημιές μόλις 71 χρόνια από την κατασκευή του. Δεν αποκλείεται να έπαθε κάποια προηγουμένη ζημιά, ιδίως από τον σεισμό του 1863 ή του 1926, που θεωρήθηκε αμελητέα και δεν αποκαταστάθηκε.Οι 8 κολώνες του ναού είναι από μονοκόματο [μασίφ] όχι φυσικό μάρμαρο όπως στους αρχαίους ναούς.Η κατασκευή του ναού άρχισε γύρω στο 1858 επί Αρχιεπισκόπου Κυρίλλου Ε΄Καλλιγά. Για την αποπεράτωση του «έφτυσαν» στην κυριολεξία αίμα οι Κώοι, σε μία πολύ δύσκολη περίοδο. Ολοκληρώθηκε το 1862, όταν η τοπική εκκλησιαστική κοινότητα αποφάσισε να πουλήσει κτήματα ,ακίνητα. Στην κατασκευή του συνέβαλαν εύποροι και απόδημοι Κώοι. Το ξακουστό τέμπλο του φτιάχτηκε το 1892 από δωρεά του Λεωνίδα Νικολαΐδη. Ο αρχιτέκτονας του ήταν ο Αλέξανδρος Ανδρέου.

Ο τάφος του μεγάλου ευεργέτη και ξεχασμένου σήμερα «Αντωνάκη Παντέλογλου» απαντά μέσα στο αρχαίο τείχος της πόλης. Ο Παντέλογλου πρόσφερε τεράστια ποσά από την περιουσία του για να φτιάξει το διώροφο Παρθεναγωγείο το 1872 στην αυλή του Αγ.Νικολάου, το πρώτο νοσοκομείο της Κω το 1879 στην εκκλησία του Σταυρού όπου στεγάστηκε αργότερα το Ιπποκράτειο Ημιγυμνάσιο,και το διώροφο Αρρεναγωγείο το 1882 απέναντι από τον Αγ.Γεώργιο.Επίσης το υπόλοιπο της περιουσίας του μετά τον θάνατο του το άφησε στην Μητρόπολη Κω για την συντήρηση των σχολικών κτιρίων. Μία επιγραφή στο Κάστρο που αναφέρεται στο όνομα του θα μπορούσε να στολίσει τον τάφο του.

Η εκκλησία του «Αγ. Ιωάννη Βαπτιστή [ο Ναύκληρος]» του 15ου αιώνα που ήταν κτισμένη δίπλα στο Ιερό της Αφροδίτης και όχι πάνω του όπως μνημονεύεται από ιστορικές πηγές. Μεταφέρθηκε εκτός του αρχ/κού χώρου στο παρκάκι του Αγ.Γεωργίου μετά το σεισμό του 1933 από τους Ιταλούς μόλις τελείωσαν οι ανασκαφές.Η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη Βαπτιστή οικοδομήθηκε μετά από ένα μέγιστο σεισμό του Ρήγματος Κω το 1493 και ερημώθηκε τον 19ο αιώνα.

Η «Παναγιά του Φόρου» όχι του Φόρουμ της Χώρας,ίσως από το 1572.Η εκκλησία είχε διαστάσεις 12Χ7μ., εκτεινόταν από δυτικά προς ανατολικά και εφθανε εως την είσοδο του Novavita. Ιδρύθηκε τον 16ο αιώνα επειδή οι Οθωμανοί έβαζαν πολύ ψηλούς φόρους με αποτέλεσμα οι χριστιανοί που δεν ανταποκρίνονταν στις υποχρεώσεις τους έχαναν ακόμη και την ζωή τους. Το 1920 ο Μητροπολίτης Αγαθάγγελος αναφέρει την εκκλησία με περίβολο και ημιτελές μαγαζί. Το πέτρινο κτίσμα ίσως από επαναχρησιμοποιημένες αρχαίες πέτρες ήταν για χρόνια ασυντήρητο.Από τον ναό σήμερα έχουν διασωθεί το κυπαρίσσι που βρισκόταν στο προαύλιο χώρο, κάποια αρχιτεκτονικά μαρμάρινα μέλη και η εικόνα της Παναγιάς την οποία οι Κώοι ασπάζονταν και ήθελαν την προστασία της από τους σκληρούς φόρους που έβαζαν οι Οθωμανοί. Η εικόνα θάφτηκε στο προαύλιο της εκκλησίας, εκεί όπου υπάρχει σήμερα το ψηλό κυπαρίσσι [Κυπάρισσος του Φόρου],κατά την λειτουργία της νυχτερινής δέησης για να σταματήσει ο σεισμός του 1933 από τον Παπά Θεόφιλο [Μουζουράκη]. Η εικόνα έπρεπε επειγόντως να προστατευτεί από τις ορέξεις των κατακτητών.Οι Ιταλοί έπαιρναν από τις εκκλησίες της Κω σπουδαία κειμήλια και εικόνες, και τις έστελναν στην χώρα τους.Η Παναγιά του Φόρου ή Νεοχωρίτισσα μάλλον δημιουργήθηκε μετά τον μέγιστο σεισμό του 1493 από τον οποίο έπαθε καθίζηση το λιμάνι της Κω σύμφωνα με τουρκικές πηγές. Το 1693 η εκκλησία αναφέρεται στα αρχεία της Μητροπόλεως.

«Ποιος ήταν ο Στέφανος Καζούλης»;Τον Φεβρουάριο του 1943 φτάνει κρυφά στην Κω από τις απέναντι μικρασιατικές ακτές ο Ανθυπολοχαγός Καζούλης, επικεφαλής Αγγλικής Ομάδας Κομμάντος, ήταν ο πρώτος Έλληνας αξιωματικός που ήρθε στο νησί για συγκεκριμένη αντιστασιακή δράση. Γεννημένος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου το 1912, ήταν γιος του ευεργέτη της Ρόδου Μιχαήλ Καζούλη και της Μαρίκας, το γένος Στεφάνου Δραγούμη. Όταν έφθασε στην Κω συναντήθηκε εντελώς τυχαία στη βραχώδη περιοχή της Χαλκήπετρας με το νεαρό Κώο Διαμαντή Γιαννιό.Έλαβε μέρος σε πολλές επιχειρήσεις αποβάσεων στα νησιά, έως ότου θα πέσει ηρωικά μαχόμενος κατά των Γερμανοϊταλών στη Σαντορίνη, τη νύχτα της 23ης προς την 24η Απριλίου του 1944.

«Παναγιά Ελεημωνήτρια».Μεταξύ 16ου και 19ου αιώνα αλλά και τους νεώτερους χρόνους αρκετοί ναοί ανεγέρθηκαν πάνω στα αρχαία μνημεία της Αγοράς της πόλης Κω. Εδώ είναι η άγνωστη μέχρι σήμερα μικρή εκκλησία, η Παναγιά Ελεημονήτρια της Χώρας.Τον χώρο της υπέδειξε η αείμνηστος λαογράφος Περσεφόνη Κουτσουράδη στα παιδιά της.Προς τιμή της Παναγιάς ανεγέρθηκε γύρω στο 1995 από την οικ. Κουτσουράδη το εκκλησάκι που σήμερα βρίσκεται στο Πελεζίκι.Η Λεμονίτισσα [Ελεημονήτρια] όπως την αποκαλεί το 1947, η Αθηνά Ταρσούλη, είναι αυτή που ελεεί. Είναι η Ελεήμων, για αυτό πρέπει να γράφεται με «ω».Ναός της Ελεημωνήτριας [από το ελεήμων], υπήρχε στο μεσαιωνικό Κάστρο της Κω σύμφωνα με τον συγγραφέα Χριστόδουλο Παπαχριστοδούλου. Πιθανώς από τον 14ο αιώνα, καταστράφηκε από τον μέγιστο σεισμό του 1493 ή ακόμη και από την έκρηξη της πυριταποθήκης του Κάστρου του 1816.Από τάμα της προέκυψε το σημερινό ομώνυμο εκκλησάκι στο Πελεζίκι της εξοχής της πόλης Κω[Λεμονιά Βέρρου]. Ο αδελφός της Περσεφόνης βρισκόταν στην Ιταλία. Πριν από την επιστροφή του στην Κω, είχε ενημερώσει ότι θα αναχωρούσε με ένα πλοίο το οποίο βούλιαξε.Για μέρες δεν είχαν πληροφορίες, όμως τελικά για άγνωστο λόγο το είχε αναβάλλει για την επόμενη ημέρα και έτσι δεν βρισκόταν στο πλοίο.Από εκπλήρωση της επιθυμίας, της πίστης και της στενής σχέσης της λαογράφου με το ερειπωμένο ιερό, φτιάχτηκε το ξωκλήσι σε σχέδιο, όπως άκουσα που παραπέμπει στην Μονή της Παναγίας των Καστριανών του οικισμού του Παλαιού Πυλίου.

Ο «πρώτος μητροπολιτικός ναός της πόλης Κω» κατά το 1773 και 1776. Ονομαζόταν Εκκλησία της Μητρόπολης και ήταν αφιερωμένος στην Υπεραγία Θεοτόκο. Επειδή δεν συγκέντρωνε πιστούς ο Αρχιεπίσκοπος Μελέτιος εξέδωσε εγκύκλιο που προέτρεπε παπάδες και πιστούς να εκκλησιάζονται σε αυτό. Μετά το 1800 δεν ξέρουμε τι έγινε. Αργότερα ως μητροπολιτικός ναός αναφέρεται ο Αγ.Γεώργιος, ένα εκκλησάκι που πρέπει να βρισκόταν στον χώρο του τωρινού ναού του Αρρεναγωγείου και το οποίο καταστράφηκε από τον σεισμό του 1863 από το Ρήγμα της Χάλκης. Κοντά στον ναό βρισκόταν ο παλιός Μητροπολιτικός Οίκος που έως το 1896 στέγαζε τους δεσπότες του νησιού.

Εκκλησάκι «Κων/νου και Ελένης» από τις αρχές του 16ου αιώνα ή μετά τον σεισμό του 1493 μ.Χ.Υπήρξε ενοριακός το 1763, συναντάται και το 1702,1802, και το 1816 [Ανδρέας Χατζημιχαήλ]. Επαθε μικρές ζημιές από τον σεισμό του 1933 που όμως αποκαταστάθηκαν. Ο σεισμός του 2017 προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές.

Ένα σοκάκι της Χώρας που έχει αποτυπωθεί σε πίνακα της Christiane Louth του 1850! Ήταν ένα από τα ωραιότερα σοκάκια της μεσαιωνικής πόλης της Κω, βρισκόταν βορειοδυτικά του προμαχώνα της Πλατείας Ελευθερίας.Ο πίνακας είναι προ του 1850, στο βάθος διακρίνεται ένα περιβόλι με τοίχο μου αφαιρέθηκε αργότερα για να ανεγερθεί μία οικοδομή. Το σοκάκι διατηρήθηκε έως το 1933, πέρασε τις εξετάσεις από τα ισχυρά σεισμικά επεισόδια του 1863 και του 1926.Ωστόσο τα πέτρινα πρέπει να αποδυναμώθηκαν από τις τεκτονικές δυνάμεις.Ο σεισμός του 1933 τα βρήκε αδύναμα και προκάλεσε μεγάλες ζημιές.Οι Ιταλοί γκρέμισαν όλα τα παλιά κτίσματα για να κάνουν την αρχαιολογική έρευνα. Το σοκάκι πρέπει να βρισκόταν κοντά στο ναΰδριο του Αγ.Κων/νου και Ελένης, βορειοδυτικά του προμαχώνα της Πλατείας Ελευθερίας.

Το παλαιότερο ναΰδριο της μεσαιωνικής Χώρας.Λεγόταν και «Άγιος Γεώργιος ο Φτωχός» μου είπε ο καθηγητής θεολογίας Θεόφιλος Μουζουράκης. Τα ερείπια του είναι από το 1933, συναντάται μέσα στον οικισμό της Χώρας δίπλα στο ανατολικό τμήμα του μεσαιωνικού τείχους της πόλης του 16ου αιώνα μ.Χ. Κοντά στο αρχαίο οχυρωματικό τείχος του 4ου αιώνα π.Χ. Λίγα μέτρα πιο βόρεια βρίσκεται το σπίτι που σκοτώθηκε ο Ιακ.Ζαρράφτης και η κόρη του κατά την διάρκεια του σεισμού του 1933.Αν επιδίωκα να το χρονολογήσω αποκλειστικά και μόνο με γεωλογικά εργαλεία τότε θα έλεγα ότι βρίσκεται πάνω από τις αποθέσεις του τσουνάμι του Αγαθία του 554 μ.Χ. Από όσο μπόρεσα να διακρίνω, κείται σε στρώματα της μεσαιωνικής περιόδου. Πρέπει να φτιάχτηκε μετά τον 14ο-15ο αιώνα ίσως μετά τον μέγιστο σεισμό του 1493 μ.Χ.Το εκκλησάκι στο δάπεδο φέρει «κανονάκια» εξαιτίας ρευστοποίησης από σεισμό. Είναι κάτι που έχω παρατηρήσει σε αρκετούς βυζαντινούς ναούς της πόλης. Δεν είναι παράξενο καθώς οφείλεται σε κακές γεωτεχνικές συνθήκες του εδάφους και των γεωλογικών σχηματισμών.

Το παρκάκι με τον «Αγ.Γεώργιο του Σχολείου» της πόλης Κω, αριστερά του είχε κατασκευαστεί η διόρωφη Αστική Σχολή Αρρένων ή Αρρεναγωγείο το 1882 με δαπάνη του μεγάλου Κώου ευεργέτη Αντωνίου Παντελόγλου και το Αργύρειο Νηπιαγωγείο το 1902 με δαπάνη μιας ακόμη μεγάλης ευεργέτιδας της Θάλειας Παρθενιάδου στην μνήμη της κόρης της Αργυρώ. Τα κτίρια έπαθαν ζημιές εξαιτίας της ισχυρής σεισμικής δόνησης το 1933 και σήμερα δεν υπάρχουν. Ομως κάποτε εδω χτυπούσε η καρδιά των παιδιών και των δασκάλων στα τέλη του 19ου και αρχές του 20ου αιώνα.Στο χώρο αυτό έκαναν διάλειμμα τα παιδιά του παραρτήματος του Ιπποκρατείου Λυκείου την δεκαετία του 80. Το παρκάκι συναντάται εκτός της αρχαίας αγοράς σε ένα άγνωστο ρωμαικό νεκροταφείο, ωστόσο ήταν ένας ενιαίος χώρος την μεσαιωνική περίοδο με την αρχαία Αγορά.

«Παναγιά Κατεβατή»-το εκκλησάκι απαντά στην Αρχαία Αγορά. Λέγεται Κατεβατή επειδή βρισκόταν χωμένο κάτω από την δυτική αυλή του προσεισμικού Μητροπολιτικού Ναού του Αγ.Νικολάου που καταστράφηκε από τον σεισμό του 1933. Ιδρύθηκε μέσα σε μια θολωτή ρωμαική αποθήκη τον 19ο αιώνα όταν το δάπεδο του σχολείου βρισκόταν τουλάχιστον 5μ. πιο ψηλά από το σημερινό επίπεδο. Τα παιδιά του σχολείου κατέβαιναν στο εκκλησάκι μέσα από μια κυκλική μικρή καταπακτή που ήταν πάνω από την καμάρα. Η ρωμαική αποθήκη καλύφθηκε από φερτά υλικά κυρίως του θηριώδους τσουνάμι του Αγαθία, του 554 μ.Χ όταν οπισθοδρομούσε. Επρεπε να γίνει η ανασκαφή των Ιταλών της δεκαετίας του ΄30 για να αποκαλυφθεί. Πριν λάβει τη σημερινή του μορφή ίσως είχε τα χαρακτηριστικά ενός σκοτεινού βαθύ χώρου.Μάλλον ήταν υπόγειο νεκροταφείο, μία τριγωνική κατακόμβη που φιλοξένησε για κάποιο χρονικό διάστημα οστεοθήκες χριστιανών συμπατριωτών μας.Κατά πάσα πιθανότητα ήταν ένας τόπος ταφής και όχι λατρείας. Ίσως χρησιμοποιήθηκε πριν από τις αρχές του 19ου ή τέλη του 18ου αιώνα. Άλλωστε ο μεγάλος ναός του Αγίου Νικολάου, από κωακό μάρμαρο, ολοκληρώθηκε το 1862 στην Χώρα ενώ η εικόνα της Παναγιάς Ελεούσας είναι του 1853. Αρα ο περίβολος του προσεισμικού μητροπολιτικού ναού φτιάχτηκε πάνω από την Παναγιά Κατεβατή που προυπήρχε.Για να παρατηρηθούν υπό φυσιολογικές συνθήκες 5 πόντοι εδάφους σε ένα στρώμα χρειάζονται περίπου 1000 χρόνια. Όμως απέναντι μας έχουμε 4-5 μέτρα δηλαδή 400-500 εκατοστά σε ένα χρονικό διάστημα περίπου 1500 χρόνων. Τι έγινε; Μόνο ένα ξαφνικό και τρομερό σε μέγεθος γεγονός μπορεί να τροφοδότησε τον χώρο μέ τόσο ίζημα.Την περίοδο αυτή συνέβησαν σημαντικά ακραία φυσικά γεγονότα όπως οι σεισμοί του 334 μ.Χ, 469, 554,1493, και 1863. Ολα ήταν καταστροφικά και σπουδαία συμβάντα που άφησαν τα ίχνη τους στο νησί. Ομως από αυτά μόνο ένα ήταν σε θέση να μετακινήσει τόσο πολλά και χαώδη υλικά. Το τσουνάμι του Αγαθία του 554 μ.Χ.

Αγιοι Γιώργηδες της Χώρας και η σχέση τους με τον Αη Γιώργη του Πετρουμιανού της Αλικαρνασσού και του Σκανδάριου.

5. Πρόσφατες φωτογραφίες

Από την πρωινή περιήγηση της 17ης Μαρτίου 2026. Αφροδίσια, Άγιοι Γιώργηδες, Αγ.Ιωάννης Ναύκληρος, Αγ.Γεώργιος Λιμανιού, Αγ.Νικόλαος, Αρχαίο Τείχος, Περίπτερο,Εξέδρα, Παναγιά Φόρου, Παναγιά Κατεβατή, Φθορά μαρμάρου, Κατοικίες , Παντέλογλου,Παρκάκι, Πλάτανος, Τζαμί Επιγραφή,Πύλη Αγ.Νικολάου, Ρωμαική Αποθήκη,Στοά κά.

Μπορείτε να κατεβάσετε τις φωτογραφίες και όλο το υλικό με τους χάρτες που θα δημοσιευθούν στην εκδήλωση εδώ:

https://drive.google.com/drive/folders/1rNKeIwmdxHmr-2Vhpmwvr8anrfQyEm--?usp=sharing

Γεωδίφης,

21 Μαρτίου 2026

https://geogeodifhs.blogspot.com/

Σύντομο βιογραφικό:

Το μότο της σελίδας μου, εδώ και 35 χρόνια λέει: «Δεν γνωρίζω, αλλά μαθαίνω.Τέλεια γνώση δεν υπάρχει αλλά μόνο συνεχής αναζήτηση και αυτοδιόρθωση». Ονομάζομαι Νίκος Ιερομνήμων, γεννήθηκα στην συνοικία της Αγίας Παρασκευής Κω πριν από 6 δεκαετίες και κάτι. Τα τελευταία χρόνια ζω μεταξύ Κω-Θεσσαλονίκης. Είμαι γεωλόγος, ερευνητής και διαχειριζομαι τις σελίδες του Γεωδίφη και των Παλιών Φωτογραφιών της Κω. Εχω συνεργαστεί με το πρώην ΙΓΜΕ-Ινστιτούτο Γεωλογικών Μεταλλευτικών Ερευνών, εργαστεί στις Τεχνικές Υπηρεσίες του Δήμου Κω, και στον Σύνδεσμο διαχείρισης απορριμμάτων της Νήσου Κω για θέματα ΧΥΤΑ και ΧΑΔΑ. Η σελίδα και η λειτουργία του μπλογκ του Γεωδίφη με τουλάχιστον 10000 αναρτήσεις τα τελευταία 16 χρόνια στοχεύει αποκλειστικά και μόνο στην ενημέρωση, ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με την γεωιστορία, το γεωπεριβάλλον και τις δράσεις του σχετικά με την Κω, τα Δωδεκάνησα και όχι μόνο, και σε καμία περίπτωση δεν αποσκοπεί στην επίτευξη κέρδους. Η ψηφιακή βιβλιοθήκη του γεωδίφη φιλοξενεί και διανέμει δωρεάν μεγάλο αριθμό βιβλίων, μελετών , ερευνών, γραφικών και χαρτών.

https://geogeodifhs.blogspot.com/

https://www.facebook.com/geo.geodifhs https://www.facebook.com/groups/oldphotosKos