Ο αρχαίος μήνας «Πεδαγείτνιος» στην Κω, Κάλυμνο

«...ἐπὶ μονάρχο̣υ Τι̣μέα, μηνὸς Πεταγειτνίου...». Διάταγμα για το ιερό του Απόλλωνα, θραύσμα από το πάνω μέρος μαρμάρινης στήλης. Βρέθηκε στην Αλάσαρνα [Καρδάμαινα,Κω]: Λιόπυρα, χρονολογείται περίπου 175-100 π.Χ.

Οι μήνες στις αρχαίες κοινωνίες ήταν κυρίως σεληνοηλιακοί, υπολογιζόμενοι με την παρακολούθηση των κύκλων της Σελήνης. Επειδή οι σεληνιακές φάσεις δεν ευθυγραμμίζονται τέλεια με το ηλιακό έτος, οι πρώιμοι πολιτισμοί πρόσθεταν περιοδικά επιπλέον μήνες για να διατηρούν τις εποχές και τη γεωργία ευθυγραμμισμένες. 

Οι αρχαίες κοινωνίες των νησιών μας οργάνωσαν και ονόμασαν τους μήνες τους χρησιμοποιώντας εντελώς διαφορετικές προσεγγίσεις ανάλογα με το περιβάλλον, τη μυθολογία, τις γεωργικές τους ανάγκες ή ακόμη δανειζόμενες σημαντικά συμβάντα από άλλες γεωγραφικές περιοχές.

Αρχαία ημερολόγια

Σύμφωνα με την ψηφιακή εγκυκλοπαίδεια Βικιπαίδεια το παλαιότερο γνωστό ημερολόγιο στην ιστορία είναι το Μεσολιθικό Ημερολόγιο Warren Field στο Aberdeenshire της Σκωτίας, που χρονολογείται γύρω στο 8.000 π.Χ. Πριν από αυτό η πρώιμη ανθρώπινη χρονομέτρηση βασιζόταν στην παρακολούθηση του ουρανού και των εποχών χρησιμοποιώντας σεληνιακούς κύκλους και ουράνιες παρατηρήσεις.

Οι Βαβυλώνιοι χρησιμοποιούσαν 12 εναλλασσόμενους σεληνιακούς μήνες 29 και 30 ημερών. Για να λάβουν υπόψη τις ημέρες που έλειπαν σε ένα ηλιακό έτος, τυποποίησαν μαθηματικά την προσθήκη ενός «ενδιάμεσου» μήνα. 

Η αρχαία Ελλάδα διέθετε πολλά τοπικά ημερολόγια, αλλά το πιο διάσημο ήταν το αθηναϊκό ή αττικό , ένα σεληνοηλιακό που ξεκινούσε με τη νέα σελήνη και ακολουθούσε το θερινό ηλιοστάσιο.Οι μήνες ονομάζονταν κυρίως από μεγάλες θρησκευτικές γιορτές που γιορτάζονταν κατά τη διάρκεια αυτής της συγκεκριμένης φάσης του έτους. Για παράδειγμα, ο Ανθεστηριών [Φεβρουάριος-Μάρτιος] γιόρταζε το άνοιγμα των πιθαριών κρασιού, και ο Σκιροφοριών [Ιούνιος-Ιούλιος] ονομαζόταν από μια γιορτή αφιερωμένη στη θεά Δήμητρα.

Στην αρχαία Ρώμη το πρώιμο ημερολόγιο ήταν 10μηνο :είχε μόνο 10 μήνες, 304 ημέρες, ξεκινώντας από τον Μάρτιο και τελειώνοντας τον Δεκέμβριο. Οι τελευταίοι έξι πήραν απλώς το όνομά τους από λατινικούς αριθμούς: Quintilis [πέντε] έως Δεκέμβριος [δέκα]. Η 12μηνη μέτρηση προήλθε μετά από μία μεταρρύθμιση: Ο βασιλιάς Νουμάς Πομπίλιος πρόσθεσε αργότερα τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο για να καλύψει τον χειμώνα, και περιστασιακά έναν σύντομο μήνα 22 ή 23 ημερών που ονομάζεται Mercedinus για να προλάβει τον Ήλιο. Ο 5ος και ο 6ος μήνας [Quintilis και Sextilis] μετονομάστηκαν αργότερα σε Ιούλιο και Αύγουστο προς τιμήν του Ιουλίου Καίσαρα και του Αυγούστου.

Ιούνης ο θεριστής

Ο Ιούνιος καθιερώθηκε τα ρωμαικά χρόνια, πήρε το όνομά του από τη θεά Ήρα - Juno της ελληνορωμαϊκής μυθολογίας, ενώ στην ελληνική λαογραφία ονομάζεται συχνά Θεριστής λόγω της συγκομιδής των σιτηρών.

Είναι ο 6ος μήνας του έτους με διάρκεια 30 ημέρες και σηματοδοτεί την επίσημη έναρξη του καλοκαιριού με τις υψηλές θερμοκρασίες.Στις 21 Ιουνίου έχουμε το θερινό ηλιοστάσιο, τη μεγαλύτερη ημέρα του έτους, που φέρνει επίσημα το καλοκαίρι ενώ κατά τη διάρκεια του ξεχωρίζει το έθιμο του Κλήδονα και η μεγάλη γιορτή του Αϊ-Γιάννη του Φανιστή, στις 24 Ιουνίου.

Όμως πριν καθιερωθεί ο μήνας Ιούνης από τους Κώους και τους Καλύμνιους το αρχαίο κωακό όπως επίσης σε γενικές γραμμές το καλύμνικο ημερολόγιο χωριζόταν στο χειμερινό και το θερινό εξάμηνο με βάση την φθινοπωρινή ισημερία [23 Σεπτέμβρη] σύμφωνα με τον R.Herzog . Το θερινό ημερολόγιο μετά τον Υακίνθιο [Μάρτιος-Απρίλιος], ήταν ο Θευδαίσιος [Απρίλιος-Μάης] και ακολουθούσε ο Πεταγείτνυος[Μάης- Ιούνης], πριν από τον Δάλιο[Ιούνη-Ιούλη], τον Πάναμο[Ιούλιος-Αύγουστος] και Αλσείο[Αύγουστος -Σεπτέμβριο]. 

Αξίζει να τονιστεί ότι άλλοι ερευνητές δεν συμφωνούν με αυτή την σειρά. Για παράδειγμα ο W.Paton ή ακόμη ο M.Segre έχουν προτείνει διαφορετικές σειρές σε αυτούς τους μήνες. Για τον Καλύμνιο γυμνασιάρχη Γεώργιο Κουκούλη ο Πεταγείτνυος ήταν ο 3ος μήνας του καλύμνικου ημερολογίου [Νοέμβριος-Δεκέμβριος], ενώ ο Neppi-Madona τον θεωρεί τον 9ο στη σειρά.

Μηνὸς Πεταγειτνίου

Πριν από 24 αιώνες αν ζούσαμε αυτή την περίοδο δηλαδή στις αρχές του Ιούνη θα γιορτάζαμε τον ερχομό του μήνα Πεταγειτνίου.

«...χωρὶς τριηραρ̣χίας· τοὶ πωληταὶ ἀποδόσ̣θων τὰν ἱερωσύναν βασι̣λέως Εὐμένους μηνὸς Πεταγετνέου τοῦ μετὰ μόναρχον τὰν τιμὰν καταβαλεῖ ἐπὶ τὸς ταμίας· καταβολὰς ποιησ̣εῖ..». Αρχαία μαρμάρινη επιγραφή μιλάει για την πώληση δικαιωμάτων του ιερατείου του βασιλιά Ευμένη Β΄. Βρέθηκε σε άγνωστη τοποθεσία της Κω και χρονολογείται περίπου το 200-150 π.Χ. 

«...γεγονυῖα ἐπὶ Πεταγειτνύου· Λάμπιον Βοήθου Ὑλ. ἐκ Ποθαίας, ματρὸς δὲ Φιλίννας τᾶς Ἱεροφῶντος ἐκ γεγονυῖα ἐπὶ ...ος, Καρνείου· Σωστράτη τοῦ δεῖνος Ὑλ. ἐκ Ποθαίας, ματρὸς δὲ Φιλακοῦς τᾶς...».Αρχαία μαρμάρινη επιγραφή με κατάλογο πολιτών από την Κάλυμνο. Βρέθηκε στο Ιερό του Απόλλωνα Δαλίου-χρονολογείται περίπου το 180 π.Χ. 

Και οι δύο επιγραφές αναφέρονται στον Πεδαγείτνιο,Πεταγείτνυο ενώ ο ίδιος μήνας εμφανίζεται και στο ροδιακό ημερολόγιο και φέρεται να  αντιστοιχεί στον αττικό μήνα Μεταγειτνιῶνα, από τον οποίο πρέπει να προέρχεται.

Πρόκειται για τον αττικό μήνα «Μεταγειτνιών» σχηματισμένο από την πρόθεση μετά αντί του πεδά- πετά .Ο Μεταγειτνιών είναι ο 2ος μήνας στο αττικό ημερολόγιο και ο 7ος στο Δηλιακό, αφιερωμένος στον Μεταγείτνιο Απόλλωνα και η μεγαλύτερη γιορτή του ήταν τα Μεταγείτνια την έβδομη μέρα του μήνα, τα Ηράκλεια εν Κυνοσάργει, που εορτάζονταν την ίδια μέρα και στην ίδια περιοχή και τα Ελευσίνια άθλα, εορτές στην Ελευσίνα με αθλήματα νέων και εφήβων, που διαρκούσαν τέσσερις μέρες, απο την 13η έως και την 16η.

Γιατί Μεταγείτνιος

Η ονομασία Μεταγείτνιος δόθηκε, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές λόγω της μετοίκησης μετα-γειτνίασης των Αθηναίων όταν ο Θησέας ένωσε τους διασκορπισμένους οικισμούς στην πόλη των Αθηνών.Ο Φώτιος γράφει ότι ο μήνας ονομάστηκε έτσι για να τιμήσουν αυτήν την αλλαγή διαμονής: «Ωνομάσθαι δε φασιν από της μεταβάσεως της εις το άστυ, ταύτης τω μηνί τούτω γενομένης υπό Θησέως» .Και ο Πλούταρχος αναφέρει ότι η εορτή ονομάστηκε ως ανάμνηση αυτού του Μετοικισμού, ονομαζόταν Μεταγείτνια και εορταζόνταν τον συγκεκριμένο μήνα.

Οι Κώοι , Καλύμνιοι αλλά και οι Ροδίτες χρησιμοποίησαν την γιορτή δανείζοντας την από το αττικό ημερολόγιο. Επειδή οι άνθρωποι άλλαξαν τους γείτονές τους, θα μπορούσε εναλλακτικά να ήταν μια πρωτότυπη, ευφυής δωρική παραλλαγή, έτσι άλλαξαν το μετά με το πεδά/πετά. Οι Κώοι δεν είναι απίθανο να τον συνέδεαν με τον δικό τους μετοικισμό και την ίδρυση της νέας πρωτεύουσας τους, το 366/365 π.Χ.

Από τον 4ο αιώνα π.Χ έως τουλάχιστον τον 1ο αιώνα μ.Χ στην Κω, Κάλυμνο χρησιμοποιείται ο Πεταγείτνιος μήνας σύμφωνα με τις υπάρχουσες αρχαίες επιγραφές, πριν ακόμη καθιερωθεί ο μήνας Ιούνης στις κοινωνίες τους.

Ο  Ιούνιος μήνας άλλαξε το όνομα του από Πεδαγείτνιος, όχι όμως τις συνήθειες τους. Έτσι οι αγρότες της Κω, όπως βέβαια της Καλύμνου,  την ίδια περίοδο αρχίζουν το αλώνισμα των σιτηρών, το «ξεχέρισμα», δηλαδή το φτυάρισμα και τίναγμα στον αέρα για να ξεχωρίσει το άχυρο από τον καρπό, το «ρεμόνισμα», δηλαδή το καθάρισμα του καρπού από τα σκύβαλα και το «σώρgιασμα». Την ημέρα του Άη Γιαννιού, στις 24 Ιουνίου, ραντίζουν τις συκιές με στάχτη για να μην πέσουν τα σύκα.

    

Γεωδίφης

Πηγές:

1.Η κωακή εθιμογραφία κατά το μήνα Ιούνιο

https://geogeodifhs.blogspot.com/2025/06/blog-post_99.html

2.Ιστορία της Νήσου Κω- Β.Χατζηβασιλείου,1990

3. Η Κάλυμνα των επιγραφών- Γ.Ν.Κουκούλη,1980

4.Παιδί της Ρέας, τριλογία

5.Εγκυκλοπαίδειες Britannica, Βικιπαίδεια

6.https://inscriptions.packhum.org/text/349876

7.https://inscriptions.packhum.org/text/359284

8.https://inscriptions.packhum.org/search?patt=%CF%80%CE%B5%CF%84%CE%B1%CE%B3

9.https://inscriptions.packhum.org/search?patt=%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%B1%CE%B3

10.Παλιές φωτογραφίες της Κω/φβ

Φωτογραφία- Ρωμαϊκή τοιχογραφία [1ος αιώνας μ.Χ] με κεφαλή θεάς, πιθανώς της Ήρας-Juno ή της Δήμητρας, πιθανώς από την Πομπηία. Αγοράστηκε από το MFA της Βοστώνης από τον Edward Perry Warren τον Δεκέμβριο του 1901.

Related Posts