Η πρώτη μεγάλη πόλη που έμεινε χωρίς νερό...

24.9.26

Η πρώτη μεγάλη πόλη που έμεινε χωρίς νερό...

Οι κάτοικοι του Κέιπ Τάουν σχηματίζουν ουρά για να παραλάβουν πόσιμο νερό από ένα σημείο συλλογής του. Φωτογραφία: Nic Bothma/EPA.

«...μὴ ἀντλ̣ώντω τούτου τοῦ ὕδατος ἀπὸ Βουρίνας ἄχρι πόλεως...»

Αρχαία επιγραφή σχετικά με νερό από την πηγή Βουρίνα. Πλάκα από λευκό μάρμαρο, που διατηρείται στα δεξιά και στο κάτω μέρος. Βρέθηκε στην Κω, χρονολογείται τον 1ο αιώνα μ.Χ - M. Segre, Iscr. di Cos (1993) ED 259.

Να μην παίρνετε νερό από τη πηγή

«Να μην αντλούν (να μην παίρνουν) από αυτό το νερό, από τη Βουρίνα μέχρι την πόλη».Αυτό λέει η επιγραφή που δημοσίευσε ο Ιταλο εβραίος και θύμα του Αουσβιτς M. Segre και η οποία δεν είναι γνωστή η τοποθεσία εύρεσης της στην Κω. Πιθανότατα να βρέθηκε στον Αμπάβρη, στην Οδό Βουρίνας.

Η πηγή της Βουρίνας είναι μια ιστορική, ορεινή πηγή της Κω με εξαιρετικής ποιότητας καθαρό νερό. Κατά την αρχαιότητα αυτή η πηγή αποτελούσε την κύρια αρτηρία υδροδότησης τόσο για την αρχαία πόλη της Κω όσο και για το περίφημο Ασκληπιείο,το θεραπευτικό κέντρο των Ασκληπιάδων γιατρών.

Το κείμενο αποτελεί έναν αρχαίο νόμο ή ρυθμιστική διάταξη προστασίας των υδάτων (υγειονομικού ή δημόσιου χαρακτήρα). Απαγόρευε στους ιδιώτες να παρεμβαίνουν στον κεντρικό αγωγό και να κλέβουν ή να αντλούν νερό κατά μήκος της διαδρομής του από την πηγή μέχρι την πόλη, διασφαλίζοντας έτσι την επάρκεια και την καθαρότητα του νερού για το κοινό όφελος.

Μέσα σε λίγα χρόνια η γενιά μας ξέχασε διδαχές αιώνων των προγόνων μας, για τον Υεταίο Δία, τον βασιλιά Χάλκωνα, για τον Άγρωνα, τις θυσίες και τον πόνο στο ναό της Ελπίδας, την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού, τις επιγραφές των αρχαίων Κώων για το νερό, το κλίμα και τις μεγάλες ξηρασίες του παρελθόντος.

Πίνουμε και ξοδεύουμε αποθέματα νερού προηγούμενων γεωλογικών περιόδων τα οποία με το χρόνο επικίνδυνα μειώνονται. Δεν θα αργήσει να φτάσει η στιγμή της παραπάνω φωτογραφίας και σε εμάς.

Πριν από καιρό όταν κλήθηκα να μιλήσω για το νερό στην τοπική δημοτική κοινότητα μόνο ελάχιστοι συμπολίτες παραβρέθηκαν .Απούσιαζαν οι προύχοντες, οι αρμόδιοι και σχεδόν όλα τα ΜΜΕ - τότε ένιωσα περισσότερο βέβαιος από ποτέ πως θα καταλήξει αυτή η κατάσταση.

Έχουμε φτιάξει μία τοπική κοινωνία που σπαταλά και δεν γνωρίζει να εξοικονομεί νερό. Οι ανάγκες του νερού τα τελευταία χρόνια αυξάνονται από τις αποφάσεις μας . Η άλογη χρήση του δεν θα αργήσει να μας οδηγήσει σε χρεοκοπία νερού , ένα όρο που χρησιμοποίησε πρόσφατα ο ΟΗΕ.

Μετά τις ΗΠΑ κατέχουμε τη 2η θέση στην παγκόσμια κατανάλωση νερού.Το νερό είναι ένας ζωτικός πόρος με ευρείες χρήσεις σε ποικίλους τομείς, όμως η πιθανή έλλειψη του μας απασχολεί ελάχιστα.

Μελλοντικά θα το πληρώσουμε ακριβά, εκτός και αν αποφασίσουμε να αλλάξουμε έστω την ύστατη ώρα, τον τρόπο που διαχειριζόμαστε τα λιγοστά αποθέματα του.

Οι υδάτινοι πόροι λιγοστεύουν, οφείλαμε να αλλάξουμε τις μέχρι σήμερα συνήθειες μας αλλά δεν το πράξαμε. Όμως, συνεχίζουμε να ξοδεύουμε αφειδώς ότι έχει απομείνει. Αντλούμε νερό στα 100-200 μέτρα, κτίζουμε φαραωνικές μονάδες ενώ τα αποθέματα γίνονται όλο λιγότερα και υφάλμυρα σε μία περίοδο κλιματικής κρίσης που χειροτερεύει. Τα αρχαία πηγάδια της πόλης από καιρό υποφέρουν, έχουν να πούν δραματικές ιστορίες σε όποιο θέλει να ακούσει. Δυστυχώς δεν θέλουμε να ακούσουμε. Συμβαίνει αυτό που παρατηρείται και σε πολλές άλλες πόλεις.

Οδεύουμε προς μια παγκόσμια κρίση νερού και σχεδόν κάθε πόλη στον κόσμο αντιμετωπίζει κάποια μορφή έλλειψης του, είτε αυτό οφείλεται σε φυσική, οικονομική σπανιότητα, σε τεχνικές προκλήσεις είτε σε κακή διαχείριση συστημάτων ύδρευσης είτε σε αλόγιστη σπατάλη και έλλειψη ενημέρωσης.

Εδώ είναι η άγνωστη ιστορία από μία μεγάλη πόλη του πλανήτη μας που παραλίγο να μείνει από νερό. Πως βρέθηκε στην Ημέρα Μηδέν και τι έκανε για να την αποφύγει και να ανακάμψει.

Ημέρα Μηδέν

Το Κέιπ Τάουν παραλίγο να γίνει η πρώτη μεγάλη πόλη που έμεινε χωρίς νερό. Φλέρταρε με την «Ημέρα Μηδέν» κάτι που μπορεί να συμβεί οπουδήποτε.

Η κρίση στο Κέιπ Τάουν αποτελεί μια έντονη προειδοποίηση για τις πόλεις που αντιμετωπίζουν αυξανόμενη έλλειψη νερού.

Όταν ο Δρ. Άντονι Τέρτον, ένας νοτιοαφρικανός επιστήμονας υδάτων και κορυφαίος στοχαστής σε θέματα ασφάλειας και υδροπολιτικής των υδάτων, έδωσε μια συνέντευξη στο BBC News για να μιλήσει για την κρίση του νερού στη Νότια Αφρική, δεν ήξερε ποτέ πώς επρόκειτο να αλλάξει η ζωή του. Η μοναδική συνέντευξη μεταδόθηκε σε κοινότητες σε όλο τον κόσμο, αφυπνίζοντας αμέτρητους επαγγελματίες σχετικά με τη σημασία των υδάτινων πόρων.

Η συνέντευξη του, διεξήχθη σε μια άδεια πισίνα, «για λόγους εντυπωσιασμού», όπως εξήγησε, ήταν η απάντηση στην «απειλή της Ημέρας Μηδέν» του Κέιπ Τάουν της Νότιας Αφρικής, η οποία συνέβη γύρω στο 2018. Αυτό συνέβη όταν η πόλη αντιμετώπισε μια μεγάλη κρίση νερού και μέσα σε λίγες εβδομάδες έγινε η πρώτη μεγάλη σύγχρονη πόλη που έμεινε από δημοτικό νερό.

Τα επίπεδα των δεξαμενών μειώθηκαν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα μετά από μια πολυετή ξηρασία, οδηγώντας τις αρχές να ανακοινώσουν την απειλή της Ημέρας Μηδέν.

«Ημέρα Μηδέν» είναι το σημείο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει όταν η αποθήκευση νερού στο φράγμα πέφτει κάτω από το 13,5%, οι δημοτικές βρύσες κλείνουν και οι κάτοικοι πρέπει να περιμένουν στην ουρά για ημερήσιες μερίδες που δεν υπερβαίνουν τα 25 λίτρα νερού ανά άτομο.

Μια κρίση νερού που άλλαξε τον τρόπο σκέψης των πόλεων

Ο Δρ.Τέρτον[ Turton ]είναι ομότιμος καθηγητής στο Κέντρο Περιβαλλοντικής Διαχείρισης στο Πανεπιστήμιο του Ελεύθερου Κράτους, καθώς και πρώην αξιωματικός πληροφοριών της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών της Νότιας Αφρικής.

Είναι επίσης ιδρυτικό μέλος της Νοτιοαφρικανικής Μυστικής Υπηρεσίας και η καριέρα του τον έχει οδηγήσει να χρησιμοποιεί τις δεξιότητές του στις πληροφορίες για να εντοπίζει απειλές για την εθνική ασφάλεια, όπως αυτές σχετίζονται με τη διαθεσιμότητα, τη διαχείριση και την κατανομή των υδάτινων πόρων. Εξήγησε το έργο του με απλά λόγια: «Θεωρώ το νερό ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας», δήλωσε στο διαδίκτυο.

Ευτυχώς για τους κατοίκους του Κέιπ Τάουν, η Ημέρα Μηδέν αποφεύχθηκε. Η χρήση νερού στην πόλη μειώθηκε κατά περισσότερο από το μισό ως αποτέλεσμα των αυστηρών περιορισμών και της συλλογικής συμπεριφοράς διατήρησης. Αυτό, σε συνδυασμό με τις έγκαιρες χειμερινές βροχοπτώσεις, επέτρεψε στις δεξαμενές να ανακάμψουν.

Το φράγμα Theewaterskloof, η κύρια πηγή νερού για την πόλη του Κέιπ Τάουν, είχε φτάσει σε ένα κλάσμα της χωρητικότητάς του σε νερό σύμφωνα με την εφημερίδα The Guardian.

Ωστόσο, η συνέντευξή του στο BBC τράβηξε την προσοχή από τις παγκόσμιες αρχές, οι οποίες αναγνώρισαν τον δικό τους κίνδυνο για το νερό. Είπε ότι τον προσέγγισαν επαγγελματίες από μακρινές περιοχές όπως ο Καναδάς, η Νέα Ζηλανδία και η Αυστραλία, και στη συνέχεια του ζητήθηκε να απευθυνθεί σε συνέδρους στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας Μηχανικών (EIT) στο Περθ.

Με εμπειρία στη μελέτη και την αντιμετώπιση των υδάτινων πόρων σε όλο τον κόσμο, οι διαλέξεις του Δρ. Τέρτον για το νερό έτυχαν θερμής υποδοχής από Αυστραλούς επαγγελματίες, οπότε τώρα μετακόμισε στην Αυστραλία. Έχει χρησιμοποιηθεί ως εξωτερικός συνεργάτης από τις αυστραλιανές αρχές στις πολιτείες της Βικτώριας και του Κουίνσλαντ, αντλώντας από τις εμπειρίες και τη σοφία που αποκόμισε από την καριέρα του, η οποία ήταν βασισμένη στο πάθος του.

«Η Αυστραλία αντιμετωπίζει μια πολύ διαφορετική κατάσταση όσον αφορά το νερό από ό,τι η Νότια Αφρική», εξήγησε ο Δρ. Τέρτον. «Στη Νότια Αφρική, έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε προκλήσεις στην παροχή νερού. Ωστόσο, στην Αυστραλία τα πράγματα κυλούν τόσο ομαλά, που η διαχείριση κρίσεων δεν έχει ληφθεί υπόψη απαραίτητα από τις αρχές. Οι επαγγελματίες ήθελαν να είμαι εξωτερικός κριτής για να τους βοηθήσω να σχεδιάσουν αυτά τα γεγονότα και ότι θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο το νερό».

Ο Δρ. Τέρτον συνέχισε: «Η Αυστραλία μπορεί να αντλήσει διδάγματα από τον τρόπο με τον οποίο η Νότια Αφρική χειρίστηκε τις κρίσεις ύδατος και, με τον ίδιο τρόπο, η Νότια Αφρική μπορεί να μάθει από την Αυστραλία και την επιτυχημένη διαχείριση των υδάτων της».

Η καθηγήτρια Kirsty Carden, Διευθύντρια του Ινστιτούτου Μελλοντικού Νερού, συμμερίστηκε τα συναισθήματα του Δρ. Τέρτον ότι και άλλα έθνη μπορούν να μάθουν από τη Νότια Αφρική και τα μαθήματα που έχουν αντλήσει οι αρχές αντιμετωπίζοντας τις κρίσεις ύδατος.

Εξήγησε ότι η απειλή της Ημέρας Μηδέν κατέλυσε την καινοτομία στη βιωσιμότητα και στη διαχείριση των αστικών υδάτων σε όλους τους κλάδους. Ενώ το Κέιπ Τάουν απέφυγε την Ημέρα Μηδέν μέσω της εφαρμογής αυστηρότερων κανονισμών, καθώς και της καινοτομίας, είπε ότι ένα από τα πιο σημαντικά μαθήματα που είχε πάρει ήταν ότι οι κάτοικοι θα πρέπει να διδαχθούν να έχουν την εξοικονόμηση νερού στην κορυφή του μυαλού τους.

«Ως λαός, οδεύουμε προς μια κλιματική κρίση και σχεδόν κάθε πόλη στον κόσμο αντιμετωπίζει κάποια μορφή έλλειψης νερού, είτε αυτό οφείλεται σε φυσική είτε σε οικονομική σπανιότητα, σε τεχνικές προκλήσεις είτε σε κακή διαχείριση συστημάτων ύδρευσης», δήλωσε η Carden.

«Για αυτόν τον λόγο, είναι σημαντικό η αναγνώριση των συστημάτων ύδρευσης να ενσωματωθεί στους ανθρώπους από νεαρή ηλικία», είπε. «Οι άνθρωποι πρέπει να έχουν μεγαλύτερη επίγνωση της προσωπικής τους επίδρασης στο υδάτινο περιβάλλον».

Η κρίση που άλλαξε τη συζήτηση

Η κρίση στο Κέιπ Τάουν προέκυψε μετά από σχεδόν 3 χρόνια ξηρασίας. Αργότερα αναφέρθηκε ως φαινόμενο που συμβαίνει μία φορά στα 400 έως 600 χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η αποθήκευση φραγμάτων διαβρώθηκε σε επικίνδυνα χαμηλά επίπεδα. Οι αρχές της πόλης έθεσαν σε εφαρμογή κλιμακωτούς περιορισμούς και προσπάθειες διατήρησης, όπως η επαναχρησιμοποίηση γκρίζου νερού, οι δεξαμενές όμβριων υδάτων και οι εκστρατείες δημόσιας εκπαίδευσης, για να μειώσουν δραματικά τη ζήτηση. Η κρίση αποκάλυψε επίσης βαθύτερες διαρθρωτικές προκλήσεις.

Η καθηγήτρια Carden εξήγησε ότι οι αρχές έπρεπε να συγκεντρώσουν τις πληροφορίες τους για να διαχειριστούν αποτελεσματικά την κρίση.

«Μάθαμε ότι δεν ήταν μόνο σημαντικό να εφαρμόσουμε νέες καινοτομίες και πρωτοβουλίες, αλλά και να μεταμορφώσουμε τις προοπτικές και τα συστήματα γνώσης γύρω από αυτές.»

Πρόσθεσε ότι οι ανανεωμένες προοπτικές έπρεπε να εισαχθούν από την αρχή. «Αν οι άνθρωποι δεν είναι προετοιμασμένοι να κάνουν αλλαγές, όλες οι προσπάθειές μας δεν θα λειτουργήσουν».

Η χρήση επεξεργασμένων λυμάτων, η κυκλοφορία γκρίζων υδάτων[ λύματα που χρησιμοποιούνται απαλά από οικιακές δραστηριότητες όπως ντους, μπανιέρες, νιπτήρες μπάνιου και πλυντήρια ρούχων, τα οποία δεν έρχονται σε επαφή με κόπρανα] και η παραγωγή λιπασμάτων από ούρα είναι μερικά από τα παραδείγματα που αναφέρει η Carden.

«Προκειμένου να βρούμε λύσεις, έπρεπε να θέσουμε ερωτήματα όπως: Πώς σχετίζονται οι άνθρωποι με αυτό; και Πώς θα δεχτούν να κάνουν τα πράγματα με διαφορετικό τρόπο».

Ένας από τους τρόπους με τους οποίους έχει επιβληθεί η επαναχρησιμοποίηση του νερού στο Κέιπ Τάουν είναι μέσω του Νέου Προγράμματος Υδάτων της πόλης , το οποίο αναπτύχθηκε ως απάντηση στην ξηρασία. Αυτό δίνει προτεραιότητα στη διαφοροποίηση της παροχής με επεξεργασμένα λύματα που καθαρίζονται μέσω προηγμένων διαδικασιών πολλαπλών εμποδίων για την ποιότητα του πόσιμου νερού. Έργα όπως το Νέο Σύστημα Υδάτων Faure έχουν σχεδιαστεί για την ενσωμάτωση των επεξεργασμένων λυμάτων στην παροχή νερού της πόλης, μειώνοντας την εξάρτηση από τα επιφανειακά φράγματα και βελτιώνοντας την αξιοπιστία.

Αυτές οι προηγμένες τεχνολογίες καθαρισμού συνδυάζουν οζονισμό, διήθηση με βιολογικά ενεργό άνθρακα, υπερδιήθηση και προηγμένες διαδικασίες οξείδωσης για να διασφαλίσουν την ασφάλεια σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα.

Παράλληλα με την επαναχρησιμοποίηση, οι ερευνητές δοκιμάζουν στρατηγικές διαχειριζόμενης αναπλήρωσης υδροφορέων (MAR). Αυτές δεσμεύουν τα όμβρια ύδατα και τα επεξεργασμένα λύματα για την αναπλήρωση των αποθεμάτων υπόγειων υδάτων.

Σπάταλοι και ανημέρωτοι...

Η καθηγήτρια Carden είπε ότι η ίδια και οι συνάδελφοί της είχαν ενεργήσει ως σύμβουλοι κατά τη διάρκεια της ξηρασίας στο Κέιπ Τάουν. «Πολλά μέλη της ομάδας μας συμμετείχαν σε επίσημες επιτροπές για να παρέχουν συμβουλές σε θέματα που σχετίζονται με τη διαχείριση της ζήτησης νερού, την ποιότητα του νερού και τους εναλλακτικούς υδάτινους πόρους. Βοηθήσαμε επίσης στην ανάπτυξη κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με την εφαρμογή υποδομών που συνδέονται με αυτούς τους παράγοντες». Εξήγησε ότι για τον σκοπό αυτό, είχαν συνεργαστεί στενά με την κυβέρνηση.

«Η πολιτική και η κυβέρνηση δεν μπορούν να διαχωριστούν από την εξοικονόμηση νερού», συμφώνησε ο Δρ Τέρτον. Είπε ότι η επίτευξη πραγματικής αλλαγής στις προσπάθειες εξοικονόμησης νερού απαιτεί αλλαγή σε κυβερνητικό επίπεδο.

Η ασφάλεια του νερού είναι επίσης ένα πολιτικό πρόβλημα

Ο Τέρτον έδωσε ένα παράδειγμα για το πώς η πολιτική μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα του νερού. Το 1994 στη Νότια Αφρική, το νερό κρατικοποιήθηκε, πράγμα που σημαίνει ότι κηρύχθηκε άνευ οικονομικής αξίας. «Στην Αυστραλία, άτομα και επιχειρήσεις μπορούν να κατέχουν τα δικαιώματα επί του νερού. Αυτό κάνει τεράστια διαφορά, καθώς στη Νότια Αφρική κανείς δεν αναλαμβάνει αυτό το είδος ευθύνης για τα αποθέματα νερού».

Μια άλλη διαφορά που επεσήμανε ήταν το πώς στην Αυστραλία το νερό θεωρούνταν θεμελιώδες για την οικονομία και είχαν δημιουργηθεί υποδομές για τη σύνδεση του νερού με την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

Ο Δρ. Τέρτον έδωσε ως παράδειγμα το έργο Snowy 2.0 της Αυστραλίας , εξηγώντας πώς το νερό που έτρεχε προς τα κάτω χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Η πλεονάζουσα ενέργεια που παράγεται από την ηλιακή και την αιολική ενέργεια χρησιμοποιείται στη συνέχεια για την άντληση του νερού πίσω προς τα πάνω. «Με αυτόν τον τρόπο, το νερό της Αυστραλίας ενσωματώνεται στην εθνική ενεργειακή πλατφόρμα και η οικονομία αναπτύσσεται με βάση την ορθή διαχείριση των υδάτων».

Η αντίδραση του Κέιπ Τάουν στην απειλή της Ημέρας Μηδέν ξεπέρασε την απλή άμεση αντιμετώπιση της κρίσης. Πυροδότησε μακροπρόθεσμη επιστημονική έρευνα και θεσμική ενδοσκόπηση. Ανέδειξε τις συστημικές διασυνδέσεις μεταξύ υποδομών, κοινωνίας και κλίματος, καθώς και την ανάγκη για ολοκληρωμένες, βασισμένες σε στοιχεία αντιδράσεις.

Ενώ το φάντασμα της Ημέρας Μηδέν έχει εξαφανιστεί από τα πρωτοσέλιδα, οι προκλήσεις που την προκάλεσαν παραμένουν σημαντικές για τους διαχειριστές υδάτων, τους επιστήμονες και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής παγκοσμίως.

Το Κέιπ Τάουν έχει γίνει κάτι περισσότερο από μια προειδοποιητική ιστορία. Έχει παράσχει πραγματικές προειδοποιήσεις και μαθήματα για πόλεις που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν τη δική τους «Ημέρα Μηδέν» τις επόμενες δεκαετίες.

Εν τω μεταξύ, ο Δρ.Τέρτον προειδοποίησε ότι το σύστημα ύδρευσης της Νότιας Αφρικής είναι βαθιά ανασφαλές και απειλεί την οικονομική σταθερότητα, τη δημιουργία θέσεων εργασίας και την κοινωνική συνοχή. Σε μια συνέντευξη του 2023, περιέγραψε την κρίση του νερού ως ένα «βαθύ, βαθύ πρόβλημα... μια υπαρξιακή απειλή για την ασφάλεια και την ευημερία της εθνικής οικονομίας», η οποία θα μπορούσε να προκαλέσει κοινωνική αναταραχή εάν δεν αντιμετωπιστεί.

Εάν εμείς ως λαός δεν ξυπνήσουμε και δεν εφαρμόσουμε αλλαγές σε επίπεδο πολιτικής και δεν συνειδητοποιήσουμε την αξία του νερού, θα μπορούσαμε να αντιμετωπίσουμε, όπως το ονόμασε πρόσφατα ο ΟΗΕ, τη χρεοκοπία του νερού .

Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα zmescience, BBC, The Guardian

Πηγές:

https://www.zmescience.com/ecology/cape-town-water-scarcity-lessons/

https://www.geolsoc.org.uk/events/water-as-a-critical-geological-resource/?utm_campaign=23.9.26%20Water%20conference&utm_content=Water%20as%20a%20Critical%20Geological%20Resource&utm_term=&utm_medium=email&utm_source=Adestra

https://inscriptions.packhum.org/text/358620

Αναζητείται κουλτούρα εξοικονόμησης, όχι σπατάλης νερού

https://geogeodifhs.blogspot.com/2026/08/blog-post_14.html

περισσότερα,

1.ΣΤΡΑΓΓΙΣΜΑ ΤΗΣ ΚΩ

https://geogeodifhs.blogspot.com/2010/03/blog-post_9.html

2.ΥΠΕΡΑΝΤΛΗΣΗ ΥΠΟΓΕΙΩΝ ΥΔΑΤΩΝ

https://geogeodifhs.blogspot.com/2019/08/h.html

3.ΣΠΑΤΑΛΟΙ ΚΑΙ ΑΝΗΜΕΡΩΤΟΙ

https://geogeodifhs.blogspot.com/2023/03/blog-post_44.html

4.ΙΕΡΟ ΥΔΩΡ

https://geogeodifhs.blogspot.com/2024/01/blog-post_4.html