Πόσο γρήγορα μπορούν οι τεκτονικές δυνάμεις να δημιουργήσουν ή να καταστρέψουν βουνά;
Φύκια εκτεθειμένα σε μια ανυψωμένη βραχώδη ακτογραμμή μετά τον σεισμό Kaikōura το 2016 στη Νέα Ζηλανδία. Φωτογραφία από τον IcknieldRidgeway.
Τα βουνά μπορεί να χρειαστούν εκατομμύρια χρόνια για να ανυψωθούν - ή μόνο λίγα δευτερόλεπτα. Το 2016, ένας σεισμός στη Νέα Ζηλανδία ώθησε τον βυθό προς τα πάνω κατά 2 μέτρα σε λιγότερο από δύο λεπτά. Η συνεχής, λειασμένη διαδικασία δημιουργίας βουνών - που ονομάζεται ορογένεση - καθοδηγείται από τη σύγκρουση των τεκτονικών πλακών της Γης.
Τα Ιμαλάια, που σχηματίζονται από τη σύγκρουση της ινδικής πλάκας με την ευρασιατική πλάκα, είναι από τα ταχύτερα αναπτυσσόμενα βουνά στον κόσμο. Ανυψώνονται περίπου 10 χιλιοστά (λίγο λιγότερο από μισή ίντσα) ετησίως. Ενώ αυτό ακούγεται αργό, σε διάστημα μόλις ενός εκατομμυρίου ετών - μια στιγμιαία κίνηση στον γεωλογικό χρόνο - αυτό ισοδυναμεί με 10 χιλιόμετρα κατακόρυφης ανύψωσης, η οποία ξεπερνά εύκολα τον ρυθμό με τον οποίο η διάβρωση μπορεί να την αποκόψει. Αλλά η τεκτονική ανύψωση δεν συμβαίνει μόνο σε αργή κίνηση.
Οι σεισμοί είναι ξαφνικές, βίαιες εκρήξεις ορεινής ανύψωσης. Όταν η τάση μεταξύ των κλειδωμένων τεκτονικών πλακών τελικά σπάσει, ο φλοιός ωθείται προς τα πάνω αμέσως. Κατά τη διάρκεια του σεισμού του 2016 στην Kaikōura, η ξαφνική μετατόπιση έριξε τα βυθισμένα θαλάσσια οικοσυστήματα εντελώς έξω από το νερό, δημιουργώντας αμέσως νέα ξηρά και εκθέτοντας τα ετοιμοθάνατα φύκια στον ανοιχτό αέρα.
Όπως ακριβώς οι τεκτονικές δυνάμεις δημιουργούν βουνά, μπορούν επίσης να τα καταστρέψουν. Ενώ η διάβρωση από το νερό, τον πάγο και τον άνεμο κάνει το μεγαλύτερο μέρος της αποσυναρμολόγησης, οι τεκτονικές μετατοπίσεις μπορούν να προκαλέσουν «ορογενετική κατάρρευση». Όταν μια ορεινή ζώνη αναπτύσσεται πολύ ψηλά, ο φλοιός από κάτω της πυκνώνει και θερμαίνεται, καθιστώντας τον όλκιμο. Εάν η τεκτονική συμπίεση που δημιούργησε τα βουνά σταματήσει ή αντιστραφεί σε επέκταση (τραβώντας τα), η οροσειρά θα καταρρεύσει κυριολεκτικά υπό το δικό της τεράστιο βάρος, εξαπλώνοντας και διασπώμενη σε μικρότερες κοιλάδες και κορυφογραμμές. Αυτό ακριβώς συνέβη στην επαρχία Basin and Range στις δυτικές Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ένα κάποτε τεράστιο οροπέδιο τεντώθηκε, χαμηλώνοντας τις κορυφές και διευρύνοντας τις κοιλάδες στο τοπίο που βλέπουμε σήμερα.
StellarArc
