Τα γλυπτά της «Ρωμαικής Οικίας» και η δραστηριότητα της Ιταλικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας τη δεκαετία ΄30
Σε μικρή απόσταση από αυτό το ιερό συγκρότημα του Βωμού του Διόνυσου, ανακαλύφθηκε μια μεγάλη ρωμαϊκή κατοικία, της οποίας δίνεται ένα συνοπτικό σχέδιο (πάνω). Η κατοικία δεν έχει την τυπική διάταξη, ίσως επειδή έπρεπε να προσαρμοστεί στο σχέδιο ενός προηγούμενου κτιρίου, το οποίο κατά πάσα πιθανότητα δεν ήταν ιδιωτικό. Διακρίνεται μια γωνία της όμορφης ρουστίκ όψης αυτού του προηγούμενου κτιρίου, αλλά δεν ήταν δυνατό να επεκταθεί η ανασκαφή αρκετά βαθιά ώστε να ολοκληρωθεί η τελική διάταξη του αποχετευτικού συστήματος, το οποίο βρίσκεται ακόμη υπό κατασκευή.

Το επόμενο δωμάτιο, όπου περισσότερο από οπουδήποτε αλλού παρατηρήθηκαν τα ίχνη της τρομερής πυρκαγιάς που κατέστρεψε αυτή την κατοικία, είχε ένα όμορφο δάπεδο από μαρμάρινο σκελετό, με ένα υπέροχο έμβλημα, ένα αριστούργημα ψηφιδωτής τέχνης, με παραστάσεις ψαριών και οστρακοειδών, όχι λιγότερο όμορφα από τα διάσημα ψηφιδωτά ή μάσκες με περιστέρια στο Μουσείο του Καπιτωλίου. Το δωμάτιο φωτίζεται από μια αυλή με μια κεντρική πισίνα καλυμμένη με μάρμαρο και περιτριγυρισμένη από ψηφιδωτά που απεικονίζουν έναν πάνθηρα να επιτίθεται σε ένα ελαφάκι. Τα γλυπτά που βρέθηκαν στην υπέροχη κατοικία όλα καταστράφηκαν από τη δράση της φωτιάς, αλλά είναι σε μεγάλο βαθμό ανασυνθέσιμα. Εκτός από τα τρία που αναφέρθηκαν, είναι: μια όμορφη φιγούρα νεαρής κοπέλας που προσφέρει μια προσφορά , με πάτερα και καρπό, πρωτότυπη από το τέλος του Ελληνισμού, ένα άγαλμα της Αφροδίτης, ένα αγαλματίδιο του Ασκληπιού, ένας κορμός και ένα αγαλματίδιο ενός αγένειου νέου, μια ερμαϊκή στήλη ενός χωρίς γένεια Ηρακλή, μια ερμαϊκή στήλη ενός γενειοφόρου Ηρακλή του τύπου τυλιγμένου σε μανδύα με σκυμμένο κεφάλι, ένα ακέφαλο άγαλμα μιας νύμφης ντυμένης και καθισμένης στη στάση της Τύχης της Αντιόχειας, και ένα της Αθηνάς [κάτω φωτογραφία], μαυρισμένο από φωτιά, αλλά τέλεια ανασυνθέσιμο, ντυμένο με ένα ελαφρύ φόρεμα που μοιάζει στις γραμμές του με έναν τύπο Άρτεμης (Άρτεμη της Δρέσδης) που αποδίδεται στον Πραξιτέλη, με το κεφάλι της καλυμμένο με κορινθιακό κράνος και το πρόσωπό της γεμάτο θλίψη, όπως στο μακρινό αρχέτυπο, την Αθηνά του Βελλέτρι. Το έργο, εξαιρετικής φινέτσας κατασκευής, αποδίδεται στο τέλος της ελληνιστικής περιόδου, όπως και τα άλλα που βρέθηκαν σε αυτή την πολυτελή κατοικία. Ένα θραύσμα αναθηματικής επιγραφής για τον Μάρκο Αίλιο Σαβινιανό, Marcus Aelius Sabinianus, ήταν επιφανής Ρωμαίος πολίτης, άρχοντας και μεγάλος ευεργέτης της πόλης και της γερουσίας της Κω κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ, ο οποίος πιστεύεται ότι ήταν συγγενής της αυτοκράτειρας Σαβίνας, θα παρείχε ένα terminus post quem για την ημερομηνία καταστροφής του σπιτιού, αν είχε βρεθεί στο δάπεδο. Ωστόσο, βρισκόταν στο στρώμα, επομένως η τεκμηρίωση είναι αβέβαιη.
Τίποτα δεν βοηθά στην αναγνώριση του ιδιοκτήτη αυτού του πραγματικού παλατιού, αλλά μια εικασία επιτρέπεται από τη μελέτη των ιστορικών πηγών: γνωρίζουμε, μάλιστα, ότι ένας γιατρός από την Κω, καταγόμενος από τους Ασκληπιάδες, ήταν ο ιδιωτικός γιατρός του αυτοκράτορα Κλαύδιου στη Ρώμη και ότι συγκέντρωσε σημαντικό πλούτο. Η μορφή του αδελφού του, Γάιου Στερτίνιου Ξενοφώντα, του αυλικού γιατρού του Κλαύδιου, είναι επίσης γνωστή μέσω επιγραφών και της αφήγησης του Τάκιτου. Μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα, επέστρεψε στην Κω και έζησε με μεγάλες τιμές. Δεν θα ήταν παράλογο να θεωρήσουμε αυτό το σπίτι (το οποίο, επαναλαμβάνω, δεν έχει ακόμη ανασκαφεί πλήρως) την κατοικία αυτών των Ασκληπιάδων, πριγκίπων της ιατρικής.
Στα ανατολικά του σπιτιού, και χωρισμένο από αυτό με έναν δρόμο με αποχετευτικό σύστημα, βρίσκεται ένα θερμαινόμενο κτίριο.Το μνημείο, το οποίο βρίσκεται υπό έρευνα, αποκαλύπτει δύο περιόδους κατασκευής. To caldarium με διατηρημένο μέρος της ανάρτησης και ένα μεγάλο δωμάτιο με μαρμάρινο δάπεδο είναι πολύ ευδιάκριτα. Δύο αποσπασματικές επιγραφές που ανακαλύφθηκαν θα οδηγήσουν στην ταύτιση του κτιρίου με το Γυμνάσιο των Παίδων.
Ο νάρθηκας και πολλά παρακείμενα δωμάτια έχουν σχεδόν ολοσχερώς κατεστραμμένους τοίχους, αλλά τα ψηφιδωτά δαπέδου είναι πολύ καλά διατηρημένα, ειδικά στα πλαϊνά κλίτη, στον νάρθηκα και στα περίστωα του Βαπτιστηρίου. Η κατασκευή είναι εξαιρετική. Τα μοτίβα είναι ως επί το πλείστον γεωμετρικά, με μεγάλη ομοιότητα με εκείνα των όμορφων εκκλησιών του Αγίου Στεφάνου στον Κέφαλο, οι οποίες είναι σύγχρονες.
Ο πλούτος των επιγραφών που μπορούσαν να συλλεχθούν κάθε χρόνο στην Κω ήταν πάντα σημαντικός, αλλά η συλλογή έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία δύο χρόνια, μετά την ανάκτηση εντοιχισμένων λίθων σε σπίτια που καταστράφηκαν από τον σεισμό του ΄33 . Μεταξύ των επιγραφών ιστορικής σημασίας είναι ένα αττικό διάταγμα του 5ου αιώνα π.Χ. για τη ρύθμιση της πληρωμής των φόρων, μια επιστολή του δικτάτορα Σύλλα προς τους Διονυσιακούς καλλιτέχνες και μία από τον αυτοκράτορα Κλαύδιο προς τον γιατρό του Γάιο Στερτίνιο Ξενοφώντα. Υπάρχουν πολυάριθμοι ιεροί νόμοι (Αφροδίτη Πόντια, Αφροδίτη Πάνδαμος, Ηρακλής, η λατρεία των Νυμφών στο Ασκληπιείο) και αναθηματικές και αφιερωτικές επιγραφές. Αξιοσημείωτη είναι επίσης η συλλογή θραυσμάτων γλυπτών που προέκυψαν από ανασκαφές και κατεδαφίσεις, τα οποία είναι όλα ενδιαφέροντα για τη μελέτη του
Η ελληνιστική σχολή ακτινοβολεί. Μόνο ένα έργο προέρχεται από την αρχαϊκή περίοδο, ένα ανάγλυφο που μπορεί να χρονολογηθεί γύρω στο 480 π.Χ. Απεικονίζει μια σκηνή συμποσίου με την εταίρα να ξαπλώνει στην κλίνη, έναν μεθυσμένο νέο να τον σηκώνει ο παΐς και τον αυλητή. Η επιρροή της ιωνικής τέχνης είναι πολύ εμφανής.
Η κεφαλή ενός τραυματισμένου μαχητή ή γίγαντα (εικ. 24) δεν είναι καλογραμμένη αλλά πολύ δυνατή, σίγουρα ένα πρωτότυπο έργο που εμπίπτει στην ίδια τάση με τον Λαοκόοντα, στον οποίο το πάθος αποδίδεται με μια αντίθεση μικρότερων μαζών από ό,τι στη σχολή της Περγάμου, και μετριάζεται από ένα πιο λεπτομερή σχολιασμό της λεπτομέρειας. Το σφουμάτο και η εξαιρετική απαλότητα της μοντελοποίησης, χαρακτηριστικά της σχολής, εμφανίζονται σε ένα όμορφο, δυστυχώς πολύ διαβρωμένο, γυναικείο κεφάλι, ενώ ένα πορτρέτο ενός άνδρα (εικ. 26) υιοθετείται εδώ για το ενδιαφέρον καλλιτεχνικό πρόβλημα που εγείρει. Η πρόχειρη περίληψη με την οποία αντιμετωπίζεται δεν μου φαίνεται να θυμίζει την τέχνη της παρακμής της αυτοκρατορίας, αλλά μάλλον τη μεταβατική εποχή του τέλους του Ελληνισμού, μαζί με δύο άλλα ήδη δημοσιευμένα πορτρέτα του Κω, ένα ανάγλυφο που βρέθηκε στον Βοτανικό Κήπο της Αθήνας και μια κεφαλή από το Μουσείο της Βενετίας.
ΣΧ. 2I : ΑΓΑΛΜΑ ΚΟΡΙΤΣΙΟΥ ΜΕ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΑΠΟ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΟΙΚΙΑ. ΤΕΛΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ.
ΣΧ. 22 - ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΑΓΑΛΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΣΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΟΙΚΙΑ.
ΣΧ. 23 : ΙΔΑΝΙΚΗ ΚΕΦΑΛΗ ΣΕ ΚΛΑΣΙΚΟ ΡΥΘΜΟ ΑΠΟ ΤΙΣ ΘΕΡΜΕΣ.
ΣΧ. 24 ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΩ: ΚΕΦΑΛΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗΣ ΡΟΔΙΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ.
ΣΧ. 25 - ΒΑΠΤΙΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΠΡΩΙΜΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΘΕΡΜΕΣ ΤΗΣ ΚΩ.
Το 1934, στην περιοχή της πόλης της Κω που ονομάζεται Αμυγδαλώνα, όπου βρισκόταν η αριστοκρατική συνοικία με όμορφα σπίτια διατεταγμένα σε κανονικές νησίδες κατά μήκος του decumanus , ανακαλύφθηκε το μεγαλοπρεπέστερο από αυτά. Λόγω της πολυτέλειάς του, ονομαζόταν, κατ' εξοχήν, Ρωμαϊκή Οικία, και διατηρεί αυτό το δημοφιλές όνομα μέχρι σήμερα.
Έχω αναφερθεί σε αυτό, τονίζοντας την απεραντοσύνη και την πολυτέλεια των μαρμάρινων επενδύσεων των δωματίων, των δύο περιστυλίων και της αυλής με παράθυρα, και τα τρία από τα οποία είχαν όμορφες πισίνες. Χρωματιστά μαρμάρινα δημιουργήματα κοσμούν επίσης τους τοίχους, και τα δάπεδα είναι ψηφιδωτά. Το σπίτι, στην αρχική του κατασκευή, χρονολογείται στην ελληνιστική περίοδο. Τα γλυπτά, ωστόσο, χρονολογούνται από το τέλος της ελληνιστικής περιόδου ή την αρχή της αυτοκρατορικής περιόδου.
Στη συνέχεια ανακαινίστηκε μετά τον σεισμό του 142 μ.Χ [καλύτερα του 139 μ.Χ] και καταστράφηκε από πυρκαγιά που κατέστρεψε τους τοίχους και τα αγάλματα. Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, το στρώμα υπέστη εκτεταμένες ζημιές όταν σωλήνες για το νέο υδραγωγείο περάστηκαν διαγώνια μέσα από το σπίτι.
Τα χαμένα κομμάτια των γλυπτών που εξετάζουμε πρέπει να χάθηκαν τότε. Βρέθηκαν σε διάφορα δωμάτια του σπιτιού, τα περισσότερα στο περιστύλιο, και παρουσιάζουν ενδιαφέρον όχι μόνο από καλλιτεχνικής-ιστορικής άποψης, αλλά και για τη συνάφειά τους με τα αρχαία έθιμα, καθώς παρέχουν επαρκή στοιχεία για την προτίμηση των πολιτών της Κω στο τέλος της ελληνιστικής περιόδου και την αρχή της Αυτοκρατορίας για ορισμένα θρησκευτικά θέματα.
Τα μυθολογικά και θεϊκά όντα που απεικονίζονται έχουν όλα προστατευτικές δυνάμεις, δηλαδή προστατεύουν την οικονομική ευημερία, την αγάπη, την υγεία, τη σοφία, τη χαρά και τη λατρεία των προγόνων και των ηρώων. Μάλιστα, υπάρχουν μορφές της θεάς Τύχης, της Αφροδίτης και του Έρωτα, του Ασκληπιού, της Αθηνάς, των Νυμφών και ενός Σατύρου, ενός αγάλματος σε θραύσματα, ίσως του Ερμή, ένα αγαλματίδιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, προστάτη ήρωα της ελληνικής φυλής, και ένα ανάγλυφο του νεκρικού συμποσίου με τον ηρωοποιημένο πρόγονο.
Luciano Laurenzi
Ιταλός αρχαιολόγος
Πηγή- ATTIVITA DEL SERVIZIO ARCHEOLOGICO NELLE ISOLE ITALIANE DELL'EGEO NEL BIENNIO 1934 -1935 [Δραστηριότητες της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας στα ιταλικά νησιά του Αιγαίου 1934-1935].
Ministero dei beni e delle attività culturali e del turismo -Bollettino d'Arte











