Μιθριδατισμός και ο μύθος της ανοσίας στα δηλητήρια
Το 63 π.Χ., ένας ελληνιστικός βασιλιάς στη Μαύρη Θάλασσα επιχείρησε να αυτοκτονήσει με δηλητήριο και απέτυχε. Τα τελευταία κεφάλαια των Μιθριδατικών Πολέμων του Αππιανού (111–13) αφηγούνται πώς ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ του Πόντου (βασίλευσε 120–63 π.Χ.), προδομένος από τον ίδιο του τον γιο, βρέθηκε στριμωγμένος καθώς οι δυνάμεις και οι σύμμαχοί του διαλύθηκαν μετά από τρεις δεκαετίες μάχης με τη Ρώμη. Αν και οι κόρες του είχαν πάρει οικειοθελώς το ίδιο δηλητήριο λίγο νωρίτερα και πέθαναν, ο Μιθριδάτης, που φέρεται να απέτυχε στην πράξη, τελικά στράφηκε στον Βίτουιτο, έναν πιστό υπηρέτη, για να ολοκληρώσει τη δουλειά με ένα σπαθί. Ο Αππιανός εξηγεί αυτή την αποτυχία μέσω της μακράς πρακτικής του βασιλιά να παίρνει φάρμακα ως προστασία από τους δηλητηριαστές.
Αυτό το επεισόδιο υπογραμμίζει τη μεταγενέστερη φήμη του Μιθριδάτη ως του ηγεμόνα που είχε «προστατευθεί» από δηλητήρια. Προσφέρει επίσης ένα χρήσιμο σημείο εκκίνησης για να αναρωτηθούμε πού τελειώνει η ιστορική πορεία του Μιθριδάτη και πού αρχίζει η απόκρυφη αφήγηση για την καθημερινή χορήγηση δηλητηρίων.
Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ Ευπάτορας (συχνά αναφερόμενος ως «Μιθριδάτης ο Μέγας») ήταν ένας αδάμαστος εχθρός της Ρώμης. Σε τρεις πολέμους, που διήρκεσαν 26 χρόνια (88–85, 83–81, 74–63 π.Χ.), αντιμετώπισε τον Σύλλα, τον Λούκουλλο και τον Πομπήιο αντίστοιχα, πολεμώντας από την Ανατολία μέχρι την Ελλάδα και τον Καύκασο πριν από την τελική του ήττα και τον θάνατό του στο Παντικάπαιο στη σημερινή Κριμαία. Το αρχικό του τέχνασμα, μια συντονισμένη εντολή το 88 π.Χ. προς τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας να σκοτώσουν τους περίπου 80.000 έως 150.000 Ρωμαίους και Ιταλούς κατοίκους τους - ένα γεγονός που αργότερα έγινε γνωστό ως «Ασιατικός Εσπερινός» - λειτούργησε ως στρατηγική για να δέσει αυτές τις κοινότητες μαζί του: από τη στιγμή που συμμετείχαν στη σφαγή, ξεσηκώθηκαν ανοιχτά, αμετάκλητα και ασυγχώρητα εναντίον της Ρώμης.Ο Αππιανός αναφέρει επίσης ότι ο Μιθριδάτης προσέφερε ελευθερία στους σκλάβους που κατέγραφαν πληροφορίες για τους Ιταλούς αφέντες, καθώς και διαγραφή χρεών και μισό μερίδιο της περιουσίας σε όσους σκότωναν τους πιστωτές τους. Έτσι, η συνενοχή τους ήταν σαφώς μεθοδευμένη.
Η αφήγηση του Αππιανού δεν αντιμετωπίζει τον Μιθριδάτη απλώς ως έναν από τους πολυάριθμους και συνηθισμένους επαρχιακούς αντιπάλους της Ρώμης, αλλά ως έναν βασιλιά του οποίου ο θάνατος έθεσε τέλος σε μια μακρά και επώδυνη ανατολική κρίση. Εν ολίγοις, ήταν ο πιο διαρκής εχθρός της ύστερης Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και ένας ηγεμόνας που επωφελήθηκε από τη φήμη του ως άτρωτου.
Εδαφική ανάπτυξη του Βασιλείου του Πόντου υπό τον Μιθριδάτη ΣΤ΄, το έδαφος στο οποίο ο Μιθριδάτης σφυρηλάτησε τον θρύλο του.
Η ρωμαϊκή κληρονομιά του Μιθριδάτη δεν τελείωσε με την ήττα του. Αφού περιγράφει την αποτυχημένη δηλητηρίασή του, ο Αππιανός τοποθετεί τον Μιθριδάτη σε ένα μεγάλο ιστορικό πλαίσιο, εντοπίζοντας την καταγωγή του μέχρι τον Δαρείο τον Μέγα και στη συνέχεια μετρώντας την καριέρα του μέσα από τους λαούς, τις περιοχές και τους διοικητές που καθόρισαν τους ανατολικούς πολέμους της Ρώμης: τους Μακεδόνες, τους Σκύθες, την Ελλάδα, τον Σύλλα, τον Λούκουλλο και τον Πομπήιο. Επιπλέον, στις Ιστορίες του Σαλλούστου , μια σωζόμενη επιστολή αναφέρει ότι ο Μιθριδάτης απευθύνεται στον Αρσάκη, τον Πάρθο βασιλιά, προτρέποντάς τον να συμμαχήσει εναντίον της Ρώμης. Ο Μιθριδάτης προειδοποιεί τον Αρσάκη ότι η Ρώμη δεν σταματάει αφού νικήσει έναν βασιλιά, επειδή κάθε επιζών βασίλειο γίνεται το επόμενο αντικείμενο ρωμαϊκής υποψίας. Σε αυτή την αφήγηση, ο ανατολικός εχθρός γίνεται ένας καθρέφτης της ίδιας της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η επιστολή πιθανότατα δεν είναι μια ουδέτερη μεταγραφή των ίδιων των λόγων του Μιθριδάτη, αλλά ακριβώς γι' αυτό έχει σημασία.
Ο Σαλλούστιος χρησιμοποιεί τη φωνή του εχθρού της Ρώμης για να πει αυτό που ένας Ρωμαίος αφηγητής δεν θα μπορούσε να πει τόσο άμεσα: ότι οι πόλεμοι της Ρώμης δεν ήταν πάντα αμυντικοί ή εκπολιτιστικοί, αλλά καθοδηγούμενοι από την κυριαρχία. Ο Μιθριδάτης του Σαλλούστιου είναι επικίνδυνος, αλλά είναι επίσης διορατικός. Κατανοεί τη Ρώμη ως μια δύναμη που υποτάσσει τους αντιπάλους της, πρώτα μέσω της κατάκτησης και στη συνέχεια μέσω της αναδιατύπωσης των ιστοριών τους. Σύμφωνα με την πένα του Σαλλούστιου, ο Μιθριδάτης είναι απειλητικός όχι μόνο επειδή αντιστάθηκε στρατιωτικά στη Ρώμη, αλλά επειδή φαινόταν να κατανοεί τη λογική της ρωμαϊκής επέκτασης. Ακόμα και ο τρόπος με τον οποίο ο Πομπήιος χειρίστηκε το σώμα του Μιθριδάτη είναι αποκαλυπτικός: το πτώμα του εχθρού της Ρώμης στάλθηκε στον Ρωμαίο διοικητή και τιμήθηκε με βασιλική ταφή, πιθανώς για να μεγαλώσει τη νίκη του.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και στην τύχη των φαρμάκων του Μιθριδάτη – μιας αρχαίας ελληνικής πολύπλευρης έννοιας που περιγράφει την αλληλεπίδραση θεραπευτικών φίλτρων και δηλητηρίων. Ρωμαίοι συγγραφείς και γιατροί μετέτρεψαν αυτό το κείμενο σε απόδειξη της ολέθριας ανατολικής γνώσης του και, τελικά, στην παράδοση του μιθριδάτιου , μιας συνταγής αντιδότου που διατήρησε ο Κέλσος και οι μεταγενέστεροι ιατρικοί συγγραφείς.
Εναρκτήρια σελίδα του Celsus De medicina , όπως σώζεται σε ένα χειρόγραφο του 15ο αιώνα(Biblioteca Medicea Laurenziana, Φλωρεντία, Ιταλία· Πλουτ. 73.04, 1r).
Αρχαίες πηγές απεικονίζουν τον Μιθριδάτη ως συλλέκτη αντιδότων. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος μάλιστα σημειώνει ότι ανάμεσα σε μια συλλογή εγγράφων του Μιθριδάτη, ο Πομπήιος ανακάλυψε ένα καθημερινό «προφυλακτικό» γραμμένο με το χέρι του ίδιου του βασιλιά: δύο καρύδια, δύο σύκα, είκοσι φύλλα απήγανου και μια πρέζα αλάτι, που λαμβάνονταν νηστικοί. Ο Πλίνιος αναφέρει επίσης ότι ο ίδιος ο Μιθριδάτης επινόησε την πρακτική της κατανάλωσης μικρών δόσεων δηλητηρίου κάθε μέρα, αφού έλαβε τη σειρά προστατευτικών φαρμάκων του, έτσι ώστε η τοξίνη να καταστεί ακίνδυνη μέσω της απλής εξοικείωσης. Επιπλέον, αποδίδει στον Μιθριδάτη την προσθήκη σε αυτά τα παρασκευάσματα του αίματος πάπιων του Πόντου, οι οποίες πιστεύεται ότι τρέφονταν με δηλητηριώδη φυτά χωρίς να βλάπτουν.
Ένα πιο σύνθετο «καθολικό» αντίδοτο ( μιθριδάτιο ) που αποδίδεται σε αυτόν φέρεται να συνδύαζε έως και 54 συστατικά και τελικά έγινε μέρος τόσο της ρωμαϊκής φαρμακολογίας όσο και της αυτοκρατορικής ιατρικής πρακτικής. (Γαληνός, ό.π. )) Ο Κέλσος, γράφοντας τον 1ο αιώνα μ.Χ., περιγράφει «το πιο διάσημο αντίδοτο του Μιθριδάτη ( nobilissimum [ antidotum ] autem est Mithridatis , 5.23.3).» Μέχρι την εποχή του Γαληνού, δύο αιώνες αργότερα, ο όρος (Μιθραδάτειον) είχε αρχίσει να περιγράφει μια ποικιλία αντίδοτων που συνεχώς επεκτείνονταν από τους Ρωμαίους γιατρούς, εδραιώνοντας τη θέση του στη ρωμαϊκή ιατρική παράδοση. Ο ίδιος ο Γαληνός αφιέρωσε μια ολόκληρη πραγματεία, το De antidotis , σε τέτοια σύνθετα φάρμακα. Ακόμα και αιώνες αργότερα, βάζα με την ένδειξη «MITHRIDATUM» μπορούσαν να βρεθούν σε φαρμακεία σε όλη την πρώιμη σύγχρονη Ευρώπη.
Τρία ευρωπαϊκά βάζα με ναρκωτικά για το μιθριδάτιο , 1965–76 (Συλλογή Wellcome WT/D/1/20/1/179/55, Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο).
Η έννοια που συνδέεται με το όνομα του Μιθριδάτη έχει επιβιώσει, παρόλο που οι συγκεκριμένες προετοιμασίες έχουν χαθεί. Σύμφωνα με την τρέχουσα έκδοση του Merriam-Webster, ο μιθριδατισμός είναι «ανοχή σε ένα δηλητήριο που αποκτάται με τη λήψη σταδιακά αυξημένων δόσεων αυτού». Ωστόσο, αυτές οι παραδόσεις εγείρουν ένα επιστημονικό ερώτημα: μπορεί οποιοδήποτε πραγματικό σχήμα αντιδότων ή ελεγχόμενης δοσολογίας να κατανοήσει την ιστορία στην οποία το ίδιο δηλητήριο σκότωσε τις κόρες του Μιθριδάτη, αλλά όχι τον ίδιο;
Για να κατανοήσουμε τι θα μπορούσε να σημαίνει ο μιθριδατισμός πέρα από τον θρύλο, πρέπει πρώτα να αναρωτηθούμε ποια δηλητήρια υπήρχαν στον κόσμο του Μιθριδάτη. Το φυσικό περιβάλλον του Πόντου προσέφερε μια εκτεταμένη συγκέντρωση φυτών και ορυκτών με ισχυρές φυσιολογικές επιδράσεις. Μεγάλο μέρος της γενικής φαρμακοποιίας της Ανατολίας διατηρείται στο De materia medica του Κιλικιανού γιατρού Διοσκουρίδη του 1ου αιώνα μ.Χ. Οι γιατροί της Μικράς Ασίας ήταν εξοικειωμένοι με το ακώνι, το κώνειο, τον ελλέβορο, τον μανδραγόρα και το κολχικό , η πηγή της κολχικίνης, ενός φαρμάκου εγκεκριμένου από τον FDA. Οι φυσικοί ορυκτοί παράγοντες περιελάμβαναν το σουλφίδιο του αρσενικού, το οποίο είναι γνωστό ότι είναι ισχυρό και επικίνδυνο.
Η περιοχή αντιμετώπιζε επίσης έναν διαβόητο φυσικό κίνδυνο από «τρελό μέλι». Ο Ξενοφών αναφέρει ότι, κοντά στην Τραπεζούντα (σύγχρονη Τραπεζούντα στη νοτιοανατολική ακτή της Μαύρης Θάλασσας) το 401 π.Χ., οι στρατιώτες του έφαγαν τοπικές κηρήθρες και κατέρρευσαν με εμετό, και σχεδόν παράλυση πριν αναρρώσουν την επόμενη μέρα. Ρωμαίοι συγγραφείς αφηγούνται παρόμοιες ιστορίες από την εκστρατεία του Πομπήιου, περιγράφοντας κοιλάδες όπου το τοπικό μέλι ακινητοποίησε ολόκληρες μονάδες. Η σύγχρονη τοξικολογία αναγνωρίζει ως ένοχο τις γκριανοτοξίνες - νευροτοξίνες που παράγονται στο νέκταρ των ειδών Rhododendron που είναι κοινά στην περιοχή.
Η γλυκύτητα που έριξε στρατούς: Το Rhododendron ponticum σε άνθιση.
Ο Πλίνιος και άλλοι σύγχρονοί του ισχυρίστηκαν επίσης ότι οι Σκύθες, που ζούσαν στις βόρειες ακτές της Μαύρης Θάλασσας (μερικοί από τους οποίους μάλιστα αποτελούσαν μέρος του ποντιακού βασιλείου), χρησιμοποιούσαν βέλη που περιείχαν δηλητήριο οχιάς, καθώς και σάπια υλικά ζώων και ανθρώπων. Οι τύποι ποικίλλουν ανάλογα με την πηγή και η χημική τους σύνθεση είναι ανακριβής. Ωστόσο, η φήμη του Σκυθικού (Σκυθικό δηλητήριο) ως δηλητήριο για βλήματα είναι καλά τεκμηριωμένη. Η ίδια η λέξη «τοξίνη» αντικατοπτρίζει αυτή την ιστορία: η ετυμολογία προέρχεται από την ελληνική λέξη τοξόν (τόξο) → τοξικόν φάρμακον (δηλητήριο για βέλη), πιθανώς σε αναφορά στην σκυθική πρακτική. Ο Αππιανός μάλιστα σημειώνει ότι Σκύθες γιατροί εξοικειωμένοι με τέτοιες παρασκευές υπηρετούσαν στην ακολουθία του Μιθριδάτη, συνδέοντας την εμπειρία τους άμεσα με την αυλή του.
Σκυθικά βέλη, 7ος - 4ος αιώνας π.Χ. (Νεκρόπολη Σκορόμπιρ, Πολτάβα, Ουκρανία).
Είναι ενδιαφέρον ότι, όπως και η σύγχρονη επιστήμη, η αρχαία φαρμακολογία συχνά αντιμετώπιζε τη διάκριση μεταξύ φαρμάκου και δηλητηρίου ως διάκριση δόσης και όχι ουσίας.Για παράδειγμα, ο μανδραγόρας χρησιμοποιούνταν ως ηρεμιστικό σε μικρές ποσότητες (αλλά ήταν επικίνδυνο σε μεγαλύτερες ποσότητες), ο ελλέβορος ως καθαρτικό (θανατηφόρο σε υπερβολική δόση) και το σουλφίδιο του αρσενικού ως φάρμακο κατά των δερματικών ελκών και των κονδυλωμάτων, αλλά τοξικό σε περίπτωση κατάποσης.
Στην καρδιά αυτής της ιστορίας βρίσκεται ένα επιστημονικό ερώτημα: θα μπορούσε η καθημερινή αγωγή του Μιθριδάτη ή άλλα αντίδοτα να τον έχουν κάνει άτρωτο στο δηλητήριο; Ίσως ναι, σε εξαιρετικά περιορισμένες περιπτώσεις, αλλά όχι με τον τρόπο που υπονοούν οι θρύλοι.Η κατανόηση των ειδών ουσιών που μπορεί να είχε συναντήσει ο Μιθριδάτης απαιτεί την εξέταση όλων των προαναφερθέντων δηλητηρίων (πεπτίδια και σύνθετες πρωτεΐνες) και των μεταλλοειδών και των φυτικών αλκαλοειδών (στοιχεία και μικρά μόρια). Ο αποκλεισμός πρωτεϊνών βασίζεται γενικά σε εξουδετερωτικά αντισώματα,μία πρακτική η οποία είναι η αρχή στην οποία βασίζονται τα σύγχρονα αντίδοτα. Σε περίπτωση κατάποσης, αντί να απορροφηθούν, αυτές οι τοξίνες συνήθως απενεργοποιούνται και χωνεύονται χωρίς να προκαλούν αντισώματα. Έτσι, γίνονται κυρίως επικίνδυνες όταν χορηγούνται παρεντερικά (από τις ελληνικές λέξεις παρά , «έξω» και εντέρον , «έντερο»), για παράδειγμα, με ένεση ή δάγκωμα.
Η ιδέα της απόκτησης προστασίας μέσω επαναλαμβανόμενης «μικροδηλητηρίασης» (όπως τρυπήματος του δέρματος) στην εποχή του Μιθριδάτη είναι θεωρητικά εφικτή αλλά όχι εύλογη. Η σύγχρονη παραγωγή αντιδόλων καταδεικνύει γιατί συμβαίνει αυτό: αυτά παρασκευάζονται συνήθως από «υπερανοσοποιητικά» άλογα υπό αυστηρούς εργαστηριακούς ελέγχους και στη συνέχεια απομονώνουν τον πλούσιο σε αντισώματα ορό. Ακόμα και τώρα, η μεταφορά αυτής της διαδικασίας σε ανθρώπους θα ήταν τόσο απρόβλεπτη όσο και επικίνδυνη: η παρεντερική χορήγηση μικροδοσολογίας δηλητηρίου στον άνθρωπο - σε αντίθεση με τα άλογα - στρέφεται έντονα προς την αλλεργία (και ακόμη και την αναφυλαξία) παρά προς την ανοσία, και δεν παράγει προβλέψιμα εξουδετερωτικά αντισώματα.
Σχηματική αναπαράσταση της παραγωγής αντιδότου που χρησιμοποιείται στη σύγχρονη εξουδετέρωση δηλητηρίου (Από: Andreas Hougaard Laustsen, «Σχηματική αναπαράσταση της παραγωγής αντιδότου με βάση τον ορό», εικ. 2Α στο Recombinant Antivenoms - Διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, 2016)
Αντιθέτως, τα πιο εμβληματικά και κοινά δηλητήρια που ήταν γνωστά στην αρχαιότητα, όπως οι φυτικές ενώσεις ακονιτίνη, κονιίνη (από κώνειο), ατροπίνη και κολχικίνη, καθώς και ορυκτά τοξικά όπως το αρσενικό, είναι «μικρά μόρια», τα οποία δεν προκαλούν αξιόπιστα μια απόκριση αντισωμάτων μέσω μικροδοσολογίας. Αυτό που μπορεί να βιώσει κανείς, ωστόσο, είναι η ανοχή, όπου απαιτούνται υψηλότερες δόσεις για να βιώνει κανείς σταθερά το ίδιο αποτέλεσμα.Αυτό λειτουργεί μέσω δύο μηχανισμών, κανένας από τους οποίους δεν παρέχει αξιόπιστη ευρεία προστασία: τη φαρμακοκινητική, στην οποία το σώμα επάγει μεταβολικά ένζυμα ή μεταφορείς, έτσι ώστε λιγότερο φάρμακο να φτάνει στον στόχο του, και τη φαρμακοδυναμική, στην οποία οι αλλαγές στον υποδοχέα-στόχο αμβλύνουν την επίδραση του φαρμάκου. Ένα κλασικό παράδειγμα αυτής της ανοχής συμβαίνει με τα οπιοειδή, όπου η επαναλαμβανόμενη χρήση μεταβάλλει τους υποδοχείς και τη σηματοδότηση. Ωστόσο, οποιαδήποτε «προστασία» που αποκτάται περιορίζεται σε αυτή τη μία ένωση, αναπτύσσεται άνισα και συνήθως έχει το κόστος των επιβλαβών επιδράσεων, μερικές φορές σοβαρών, αντί να παρέχει γενική ανοσία.
Για τα μέταλλα (μόλυβδο και υδράργυρο), τα κύτταρα παράγουν ρυθμιστικά διαλύματα που δεσμεύουν ιόντα και μετριάζουν ένα μέρος αυτής της βλάβης. Ξεχωριστά, το μεταλλοειδές αρσενικό προσφέρει ένα σαφές ανθρώπινο μοντέλο μερικής μεταβολικής προσαρμογής. Η χρόνια χαμηλή έκθεση μπορεί να αυξήσει κάπως τις οδούς απενεργοποίησης και τις πρωτεΐνες δέσμευσης αρσενικού, με αποτέλεσμα ορισμένοι άνθρωποι να ανέχονται υψηλότερες οξείες δόσεις. Ωστόσο, το πληρώνουν με αθροιστική τοξικότητα (νευρική βλάβη, δερματικές αλλοιώσεις, καρδιακές παθήσεις, καρκίνοι) και μπορεί να πεθάνουν εάν η δόση εκτιμηθεί λανθασμένα. Η μικροδοσολογία εδώ δεν είναι πρακτική, καθώς η τοξικότητα του αρσενικού έχει πολύ υψηλό τίμημα. Οι άνθρωποι διαφέρουν επίσης ως προς την ικανότητά τους να μεταβολίζουν το αρσενικό λόγω γενετικής ποικιλομορφίας, αλλά η χρόνια έκθεση παραμένει επιβλαβής.
Το αρσενικό εισέρχεται επίσης στην ιστορία του Μιθριδατισμού μέσω μεταγενέστερης ιστορικής ανασύνθεσης: η ιστορικός Adrienne Mayor υποστηρίζει ότι το δηλητήριο που χρησιμοποιήθηκε εναντίον του πατέρα του Μιθριδάτη, Μιθριδάτη Ε΄ Ευεργέτη, και το δηλητήριο που φέρεται να χρησιμοποίησε ο ίδιος ο Μιθριδάτης εναντίον των εχθρών μπορεί να ήταν αρσενικό που προερχόταν από θερμαινόμενο ρεάλγκαρ, ένα κόκκινο σουλφίδιο αρσενικού. Επομένως, εάν ο Μιθριδάτης κατάπιε ποτέ αρσενικό, δεν θα ήταν απολύτως αδύνατο να είχε αναπτύξει κάποια ανοχή σε κατά τα άλλα θανατηφόρες δόσεις. Ωστόσο, εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά απίθανο ο Μιθριδάτης να βασιζόταν σε παρατεταμένη έκθεση σε αρσενικό: έζησε περίπου 70 χρόνια, μια διάρκεια ζωής που δεν συνάδει με δεκαετίες σωρευτικής τοξικότητας σε μεταλλοειδή.
Δερματικά συμπτώματα χρόνιας περιβαλλοντικής έκθεσης σε αρσενικό.
Επειδή το αρσενικό εξακολουθεί να κατέχει κεντρική θέση στην ιστορία του Μιθριδατισμού, οι σύγχρονοι ερευνητές έχουν αναρωτηθεί εάν οι περιφερειακές γενετικές παραλλαγές μπορεί να έχουν κάνει τους πληθυσμούς του Πόντου ασυνήθιστα ανθεκτικούς στο αρσενικό. (Schlesbuch et al.) Υπάρχει μια τυπική περίπτωση προσαρμογής στο αρσενικό σε επίπεδο πληθυσμού: σε μέρη των Άνδεων, η έκθεση χιλιετιών σε υπόγεια ύδατα πλούσια σε αρσενικό έχει οδηγήσει σε επιλογή παραλλαγών του γονιδίου AS3MT με πιο αποτελεσματικό μεταβολισμό του αρσενικού. Τα άτομα με «προστατευτικές» μεταλλάξεις υποφέρουν από λιγότερες αρνητικές επιπτώσεις σε μια δεδομένη δόση. Ωστόσο, δεν έχουν παρατηρηθεί τέτοιες μεταλλάξεις σε πληθυσμιακή κλίμακα στην Ανατολία, γεγονός που δεν μας δίνει καμία απόδειξη για την εφαρμογή της θεωρίας στον Μιθριδάτη.
Ένα φυσικό μείγμα σουλφιδίων αρσενικού ( Από: Συλλογή Ορυκτολογίας Πανεπιστημίου της Βόρειας Ντακότα αρ. 3171· Nessa Eull, Realgar and orpiment , 17 Ιουλίου 2001, Βιβλιοθήκη Ψηφιακών Εικόνων Γεωεπιστημών, GeoDIL αρ. 1224.)
Τα δηλητήρια φυτικής προέλευσης προσφέρουν μόνο μια ελαφρώς πιο ευγενική εικόνα. Πολλοί από τους παράγοντες στην φαρμακοποιία της Ανατολίας - το ακόνιτο, κώνειο (ο παράγοντας της εκτέλεσης του Σωκράτη), ελλέβορος, μανδραγόρας και κολχικό - είναι αλκαλοειδή ή άλλα μικρά μόρια και η επαναλαμβανόμενη έκθεση μπορεί να μεταβάλει την αντίδραση του οργανισμού σε ορισμένα από αυτά. Αλλά αυτή η «ανοχή» είναι επίσης ειδική για την ένωση, περιορισμένη και δαπανηρή, προκαλώντας καταστολή, εξάρτηση και βλάβη οργάνων, και δεν αποτρέπει την υπερδοσολογία μόλις ξεπεραστεί ένα συγκεκριμένο όριο. Για πιο ισχυρές νευροτοξίνες όπως η ακονιτίνη ή η κονιίνη, ή για αναστολείς κυτταρικής διαίρεσης όπως η κολχικίνη, τα θεραπευτικά παράθυρα είναι τόσο στενά που οποιαδήποτε προσπάθεια «εκπαίδευσης» του σώματος με μικροδοσολογία διακινδυνεύει την πολυοργανική ανεπάρκεια πολύ πριν καν θεωρητικά επιτευχθεί οποιαδήποτε ουσιαστική προστασία.
Στην περίπτωση του Μιθριδάτη, είναι επομένως πιθανό η μακροχρόνια έκθεση σε χαμηλές δόσεις συγκεκριμένων φυτικών ενώσεων στα παρασκευάσματά του να ώθησε την προσωπική του ανοχή σε αυτούς τους συγκεκριμένους παράγοντες. Ωστόσο, τέτοιες προσαρμογές θα ήταν περιορισμένες, ειδικές για την τοξίνη και - όπως και το αρσενικό - φυσιολογικά «ακριβές». Δεν μπορούν να εξηγήσουν ρεαλιστικά την αξιόπιστη ανοσία στο «δηλητήριο» του είδους που υπονοείται από τον θρύλο του Αππιανού για την τελευταία του ημέρα.
Τι, λοιπόν, θα μπορούσε να ισχύει στην ιστορία του Μιθριδαίου για την «προστασία από δηλητήρια»; Μια πιθανότητα είναι απλώς ένα καθημερινό τονωτικό αρωματικών, ρητινών και μελιού, το οποίο θα μπορούσε να έχει βελτιώσει την πέψη και να έχει μειώσει σε κάποιο βαθμό το στρες. Οι Ρωμαίοι γιατροί στη συνέχεια συστηματοποίησαν παρόμοια σύνθετα φάρμακα όπως το μιθριδάτιο και, αργότερα, το θηριάκιο (μια ιδιαίτερα επιδραστική σύνθεση την οποία παρήγαγε ο γιατρός του Νέρωνα, Ανδρομάχος). Και τα δύο παρασκευάσματα συνδέθηκαν διαρκώς με την ελίτ και την αυτοκρατορική ιατρική.
Η μεταμέλεια του Νέρωνα μετά τη δολοφονία της μητέρας του, Τζον Γουίλιαμ Γουότερχαουζ, 1878 (ιδιωτική συλλογή).
Η στοχευμένη εξοικείωση με μια μόνο τοξίνη, όπως το αρσενικό, θα μπορούσε θεωρητικά να μετριάσει τις επιπτώσεις ενός μεταγενέστερου επεισοδίου οξείας δηλητηρίασης (αν και δεν υπάρχουν μελέτες σε ανθρώπους που να επιβεβαιώνουν αυτή τη θεωρία), αλλά θα ήταν δύσκολη και επικίνδυνη, όπως συζητήθηκε παραπάνω. Είναι πιθανό ένα δικαστικό εργαστήριο να είχε πειραματιστεί με θεραπείες μετά την έκθεση, όπως προσροφητικά ή καθαρτικά, δοκιμάζοντάς τα σε ζώα ή σε ανθρώπους σε αιχμαλωσία και ενδεχομένως βελτιώνοντας τα αποτελέσματα μετά από γνωστές εκθέσεις, αν και χωρίς να προσφέρει προστασία έναντι άγνωστων.
Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας θα μπορούσε να ήταν η εξειδίκευση: η βαθιά εξοικείωση με τα ποντιακά φάρμακα - δηλητηριώδες μέλι, επικίνδυνα φυτά και ορυκτές τοξίνες - θα μπορούσε να είχε βοηθήσει τον Μιθριδάτη να αποφύγει ορισμένες εκθέσεις ή να αντιδράσει πιο έξυπνα σε γνωστές. Συνολικά, αυτές οι πιθανότητες υποδηλώνουν όχι έναν βασιλιά μαγικά άτρωτο σε όλα τα δηλητήρια, αλλά έναν ηγεμόνα με κάπως καλύτερη προστασία, θεραπείες και τοπική γνώση από τους εχθρούς του. Μια απλούστερη πιθανότητα δεν απαιτεί καθόλου επίκτητη αντίσταση. Ο Αππιανός περιγράφει τις κόρες του Μιθριδάτη ως κόρες (παρθένες) και δεν δίνει λεπτομέρειες που θα επέτρεπαν τη σύγκριση της ηλικίας, του σωματικού τους μεγέθους, της υγείας τους ή της ποσότητας που κατανάλωσε ο ίδιος ο Μιθριδάτης. Το ίδιο δηλητήριο μπορεί επομένως να τις επηρέασε διαφορετικά για συνήθεις τοξικολογικούς λόγους και όχι επειδή ο Μιθριδάτης είχε αποκτήσει πραγματική ανοσία.
De gustibus: δείγμα τρελού μελιού, ένα σπάνιο μέλι άγριας συγκομιδής από το Νεπάλ και την Τουρκία που περιέχει φυσικές φυτικές τοξίνες που ονομάζονται γκραϊανοτοξίνες.
Ωστόσο, η ρωμαϊκή κληρονομιά των φαρμάκων του Μιθριδάτη δεν εξαρτιόταν από το αν ο ισχυρισμός περί ανοσίας σε δηλητήρια ήταν βιολογικά αξιόπιστος. Εξαρτιόταν από το τι έκανε η Ρώμη με τη γνώση μετά την ήττα του. Τα γραπτά του Πλίνιου το φωτίζουν αυτό: σύμφωνα με τον ίδιο, ο Μιθριδάτης άφησε πίσω του ένα ιδιωτικό αρχείο ιατρικών σημειώσεων κρυμμένο ανάμεσα στα βασιλικά του υπάρχοντα. Αφού ο Πομπήιος ανέλαβε τον έλεγχο της περιουσίας του βασιλιά, διέταξε τον απελεύθερό του Ληναίο να μεταφράσει αυτά τα υλικά στα λατινικά. Ο Πλίνιος το παρουσιάζει αυτό όχι ως περιέργεια αλλά ως ένα από τα επιτεύγματα της νίκης της Ρώμης. Ο Πομπήιος, ισχυρίζεται, υπηρέτησε την ανθρώπινη ευημερία όχι λιγότερο από το ρωμαϊκό κράτος, κάνοντας προσιτές τις ιατρικές γνώσεις του Μιθριδάτη. Υπό αυτή την έννοια, η Ρώμη όχι μόνο νίκησε τον Μιθριδάτη, αλλά τον υπέταξε και αυτόν: ο Μιθριδάτης του Σαλλούστου, προειδοποιώντας τον Αρσάκη, δεν θα είχε εκπλαγεί καθόλου.
Τα ίδια δηλητήρια και αντίδοτα που είχαν συμβάλει στο να γίνει ο Μιθριδάτης τρομακτικός αναδιατυπώθηκαν ως χρήσιμη γνώση, και ο βασιλιάς που είχε αντισταθεί στη ρωμαϊκή επέκταση έγινε μέρος της πνευματικής κληρονομιάς της αυτοκρατορίας. Μέχρι τη στιγμή που ο Κέλσος κατέγραψε τη συνταγή για το αντίδοτο του Μιθριδάτη, η ιστορία είχε ήδη αλλάξει μορφή: δεν ήταν πλέον μόνο το ιδιωτικό καθεστώς ενός Πόντιου μονάρχη, αλλά μια ρωμαϊκή ιατρική συνταγή που διατηρήθηκε, αντιγράφηκε και αποδόθηκε στον ίδιο τον εχθρό που η Ρώμη είχε καταστρέψει.
Ο Κέλσος, όπως σκιαγραφήθηκε ευφάνταστα από τον GP Busch, 1719.
Ποιον ευρύτερο σκοπό, λοιπόν, εξυπηρετούσε ο μύθος της θωράκισης από δηλητηριάσεις για τον Μιθριδάτη; Για τον βασιλιά, η αφήγηση του μιθριδατισμού χρησίμευε ως όπλο από μόνη της, παρουσιάζοντάς τον ως τον μάστορα των φαρμάκων . Σε μια εποχή και τόπο όπου η δηλητηρίαση ήταν ένα (συνήθως υποτιθέμενο) εργαλείο αυλικής δολοπλοκίας, μια φήμη ότι ο βασιλιάς δεν μπορούσε να δηλητηριαστεί θα μπορούσε κάλλιστα να αποτρέψει τους συνωμότες και να αποθαρρύνει τους εχθρούς του. Ακόμη και η σκηνή θανάτου που απαθανατίστηκε από τον Αππιανό, με την αποτυχημένη αυτοκτονία με δηλητήριο, ενισχύει τον μύθο. Υπό αυτή την έννοια, ο μιθριδατισμός λειτούργησε εξαιρετικά καλά ως προπαγάνδα, ακόμη και αν δεν λειτουργούσε απαραίτητα ως φαρμακολογία: όχι ως αποτυχία αποδεικτικών στοιχείων, αλλά ως επιτυχία του εμπορικού σήματος του Μιθριδάτη.
Μετά την ήττα του, ωστόσο, ο ίδιος μύθος εξυπηρετούσε διαφορετικό σκοπό στα ρωμαϊκά χέρια. Δεν λειτουργούσε πλέον κυρίως για να προστατεύσει την εξουσία του Μιθριδάτη. Αντίθετα, βοηθούσε τους Ρωμαίους συγγραφείς να ορίσουν το είδος του εχθρού που είχε νικήσει η Ρώμη. Στη ρωμαϊκή νομική και ρητορική κουλτούρα, το δηλητήριο αντιμετωπίζονταν ως μια ιδιαίτερα ανατρεπτική και αποτρόπαια μορφή βίας. Χωρίς τις σύγχρονες τοξικολογικές δοκιμές, οι ρωμαϊκές κατηγορίες και έρευνες εξαρτώνταν σε μεγάλο βαθμό από τα συμπεράσματα και τις περιστάσεις. Το Lex Cornelia de sicariis et veneficis του Σύλλα του 81 π.Χ. τοποθετούσε ακόμη και τους δηλητηριαστές στο ίδιο νομικό πλαίσιο με τους δολοφόνους, υποδηλώνοντας ότι η Ρώμη αντιλαμβανόταν τη δηλητηρίαση ως απειλή τόσο για την ιδιωτική εμπιστοσύνη όσο και για τη δημόσια τάξη.
Ο θριαμβευτικός Σύλλας: ένα χρυσό νόμισμα που σηματοδοτεί τη νίκη του στον Πρώτο Μιθριδατικό Πόλεμο, 82 π.Χ. Από ιδιωτική συλλογή.
Η ρωμαϊκή ιστορία περιείχε ήδη πανικούς δηλητηρίασης, συμπεριλαμβανομένης της αφήγησης του Λίβιου για την έρευνα του 331 π.Χ., στην οποία γυναίκες της ελίτ κατηγορήθηκαν ότι παρασκευάζουν θανατηφόρα φάρμακα κατά τη διάρκεια μιας πανώλης και 170 οικοδέσποινες καταδικάστηκαν. Η γλώσσα του Πλίνιου αποκαλύπτει την ίδια ανησυχία. Στο ίδιο βιβλίο όπου επαινεί τη βοτανική γνώση, κάνει ιδιαίτερη μνεία στη βενεφία (δηλητηριώδη μαγεία), την Κολχίδα, τη Μήδεια και την Κίρκη, αντιμετωπίζοντας τα φυτά ως ένα πεδίο όπου η ιατρική, η μαγεία και ο κίνδυνος συγκλίνουν επανειλημμένα. Αυτό το νομικό και λογοτεχνικό υπόβαθρο βοηθά στην εξήγηση του γιατί το δηλητήριο είχε τέτοια δύναμη στις ρωμαϊκές αναπαραστάσεις του Μιθριδάτη: είχε έντονες υποδηλώσεις μυστικότητας, καχυποψίας και κρυφής πρόθεσης.
Σε αυτό το πλαίσιο, τα φάρμακα του Μιθριδάτη ήταν πολιτικά χρήσιμα επειδή τον έκαναν να φαίνεται ιδιαίτερα δύσκολο για τη Ρώμη να τον διαβάσει ή να τον ελέγξει. Δεν ήταν απλώς ένας βασιλιάς με φάρμακα, αλλά ένας ηγεμόνας του οποίου το σώμα υποτίθεται ότι είχε εκπαιδευτεί ενάντια στην πιο μυστική μορφή επίθεσης και του οποίου η αυλή μπορούσε να μετατρέψει το ίδιο το ποντιακό τοπίο - μέλι, βότανα, πάπιες, ορυκτά και σκυθικά βέλη - σε πηγή δύναμης. Αυτό εξηγεί επίσης γιατί η σκηνή θανάτου του Αππιανού είναι τόσο σημαντική για την υποδοχή των Ρωμαίων από τον Μιθριδάτη. Το δηλητήριο, το όπλο που συνδέεται με την ανατολική μυστικότητα και τις αυλικές δολοπλοκίες, αποτυγχάνει. το σπαθί, το όπλο της ρωμαϊκής ανοιχτής βίας, τελικά πετυχαίνει.
Δίνοντας ένα πρόσωπο στον θρύλο: ασημένιο τετράδραχμο του Μιθριδάτη ΣΤ΄ του Πόντου, 90/89 π.Χ. (Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγο, Ιλινόις, ΗΠΑ).
Η ιστορία πιθανότατα επέτρεψε στους Ρωμαίους αναγνώστες να φανταστούν ότι η κρυμμένη γνώση του Μιθριδάτη ήταν πραγματική και απειλητική, αλλά και ότι είχε καθησυχαστικά όρια. Θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως ανθεκτικός στο δηλητήριο, αλλά όχι στην πολιτική κατάρρευση που τον άφησε εγκαταλελειμμένο από τον στρατό του, προδομένο από τον γιο του και εξαρτημένο από το ξίφος ενός υπηρέτη. Υπό αυτή την έννοια, η αφήγηση του Αππιανού βοηθά να μετατραπεί ο θάνατος του Μιθριδάτη σε μια ρωμαϊκή εξήγηση της καριέρας του: ένας επικίνδυνος βασιλιάς της Ανατολής του οποίου η κυριαρχία στο δηλητήριο τον έκανε τρομερό, αλλά του οποίου η ήττα απέδειξε ότι ακόμη και αυτό το είδος γνώσης θα μπορούσε τελικά να απορροφηθεί στη νίκη της Ρώμης.
Ο Μιθριδάτης σχεδόν σίγουρα εφάρμοζε κάτι που ονομαζόταν μιθριδατισμός. Μπορεί να προσέφερε οριακή προστασία από μια πολύ περιορισμένη λίστα ουσιών. Ωστόσο, η βιολογική υπόθεση ενός καθημερινού, καθολικού αντιδότου δεν υποστηρίζεται από τη σύγχρονη επιστήμη. Εκεί που τελικά πέτυχε δεν ήταν στην επινόηση ανοσίας στα δηλητήρια, αλλά μάλλον σε έναν θρύλο αρκετά πειστικό ώστε να εμφιαλωθεί ως φάρμακο για δύο χιλιετίες. Η Ρώμη οικειοποιήθηκε αυτήν την ιστορία, οι γιατροί τη συστηματοποίησαν και οι φαρμακοποιοί το πουλούσαν. Υπό αυτή την έννοια, το μιθριδάτιο λειτούργησε τέλεια.
Isabella Zeltser
Η Ιζαμπέλα Ζέλτσερ είναι τελειόφοιτος στο σχολείο Hackley στο Tarrytown της Νέας Υόρκης, με ενδιαφέροντα στη λατινική λογοτεχνία, τον κλασικό μύθο και την κλασική υποδοχή. Ίδρυσε το FindClassics , έναν διαδικτυακό κόμβο που συγκεντρώνει καλοκαιρινά προγράμματα, διαγωνισμούς, υποτροφίες και άλλους πόρους για αρχάριους για μαθητές γυμνασίου και λυκείου, ο οποίος στοχεύει στη διεύρυνση της πρόσβασης στην εκπαίδευση και στις ευκαιρίες χρηματοδότησης των Κλασικών Σπουδών εκτός των καθιερωμένων ακαδημαϊκών δικτύων. Έχει επίσης κάνει πρακτική άσκηση στην ομάδα Elementa του Ινστιτούτου Paideia και συνίδρυσε ένα παράρτημα του προγράμματος Aequora , εισάγοντας τους νεότερους μαθητές στα Λατινικά μέσα από τη μυθολογία και τα παιχνίδια. Πέρα από τα Κλασικά, είναι χορεύτρια σε διαγωνισμούς και απολαμβάνει να καθοδηγεί νεότερους μαθητές.
https://antigonejournal.com/2026/09/mithridatism-myth-poison-immunity/
περισσότερα,
Όταν ο Μιθριδάτης ήταν μωρό...
