Πώς Έλληνες μηχανικοί εξόρυξαν ολόκληρη την ακτογραμμή για να κατασκευάσουν λιμάνι πολεμικών πλοίων πριν από 2.600 χρόνια
Εικόνα από drone του νησιού Χαμάμ (2022) που δείχνει ολισθητήρες μήκους 40 μέτρων και εκτεταμένη αφαίρεση βραχώδους υποστρώματος. Από: N. Flemming et al. 2026.Κυρήνη Λιβύη .Αρχαίο ελληνικό λιμάνι Απολλωνία.
Πώς Έλληνες μηχανικοί εξόρυξαν ολόκληρη την ακτογραμμή για να κατασκευάσουν λιμάνι πολεμικών πλοίων πριν από 2.600 χρόνια-τώρα βρίσκεται κάτω από το νερό στη Λιβύη.
Μια νέα μελέτη για την Απολλωνία, το βυθισμένο λιμάνι της αρχαίας ελληνικής πόλης Κυρήνης στη Λιβύη, ανασυνθέτει πώς οι άποικοι από το ελληνικό νησί της Θήρας μετέτρεψαν μια αλυσίδα από βραχονησίδες σε ένα από τα πιο βαριά κατασκευασμένα λιμάνια της αρχαίας Μεσογείου - και πώς αιώνες σεισμών την έχουν σύρει κάτω από το νερό από τότε.
Η Κυρήνη ήταν μια από τις πλουσιότερες ελληνικές πόλεις στην αρχαία Μεσόγειο, χτισμένη σε ένα οροπέδιο περίπου 9 χλμ. (περίπου 6 μίλια) εσωτερικά από τη βορειοανατολική ακτή της Λιβύης, σε αυτό που είναι σήμερα γνωστό ως Τζεμπέλ Ακντάρ.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ιδρύθηκε το 631 π.Χ. από αποίκους από το νησί της Θήρας - τη σημερινή Σαντορίνη. Η πόλη πλούτισε εξάγοντας γεωργικά προϊόντα και, πάνω απ' όλα, σίλφιο , ένα πλέον εξαφανισμένο φαρμακευτικό φυτό τόσο πολύτιμο σε όλο τον αρχαίο κόσμο που λέγεται ότι άξιζε το βάρος του σε ασήμι.
Υπήρχε μόνο ένα πρόβλημα: η Κυρήνη βρισκόταν σε οροπέδιο, όχι πάνω στο νερό. Για να εμπορεύεται και να επιδεικνύει ναυτική ισχύ, χρειαζόταν ένα λιμάνι. Αυτό το λιμάνι ήταν η Απολλωνία.
Μια νέα δημοσίευση στο περιοδικό Libyan Studies , με συντάκτες τους Nic Flemming, Julia Nikolaus, Saad Mohammed Boyadem και Ahmad Emrage, αναλύει πώς ήταν η ακτογραμμή στην Απολλωνία πριν φτάσουν οι Έλληνες και γιατί οι άποικοι επέλεξαν να την αναδιαμορφώσουν ριζικά.
Η ομάδα βασίστηκε σε ένα ασυνήθιστα μακρύ ερευνητικό ιστορικό: μια έρευνα καταδύσεων που πραγματοποιήθηκε το 1958 και το 1959 - μία από τις πρώτες υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες που διεξήχθησαν ποτέ, με επικεφαλής έναν προπτυχιακό φοιτητή του Cambridge ονόματι Νικ Φλέμινγκ, ο οποίος τώρα είναι συν-συγγραφέας αυτής της ίδιας εργασίας - παράλληλα με δεκαετίες επακόλουθων μελετών, πρόσφατες εικόνες από drone και νέες υποβρύχιες μετρήσεις που ελήφθησαν το 2025.
Κυρήνη Λιβύη , αρχαίο ελληνικό λιμάνι Απολλωνία.(α) Σχέδιο των ερειπίων της Απολλωνίας που ερευνήθηκαν από την ομάδα καταδύσεων του Κέιμπριτζ το 1959 (μετά τον Flemming 1960· 1965β). Η διαγραμμισμένη περιοχή υποδεικνύει τη σύγχρονη παραλία. Βυθισμένα ερείπια βρίσκονται στα βόρεια και μεταγενέστερες χερσαίες κατασκευές στα νότια. Εμφανίζονται δύο λιμενικές λεκάνες. Υποδεικνύονται τα τρέχοντα βάθη νερού (m), με περιγράμματα στα 2,0 m και 4,0 m γύρω από το εσωτερικό (δυτικό) λιμάνι. Το αρχικό βόρειο βέλος είναι λανθασμένα ευθυγραμμισμένο περίπου 10° δυτικά του πραγματικού βορρά. Τα νησιά Hammam και Sharkea είναι επισημασμένα. (β) Δορυφορική εικόνα από το 2021 που δείχνει τα κύρια χαρακτηριστικά που περιγράφονται σε αυτό το άρθρο. Από: N. Flemming et al. 2026.
Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει κεραμική στην περιοχή που χρονολογείται από τον 8ο αιώνα π.Χ., στοιχεία που αποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν την ακτογραμμή πριν από την επίσημη ύπαρξη της Κυρήνης. Για γενιές, πιθανότατα χρησίμευε ως φυσικό αγκυροβόλιο για τις αλιευτικές και εμπορικές κοινότητες, προστατευμένη από μια σειρά μικρών νησιών και υφάλων.
Μινωική κεραμική που βρέθηκε κοντά στην Κυρηναϊκή, καθώς και αιγυπτιακή κεραμική που βρέθηκε στο Αιγαίο, επιβεβαιώνουν ότι η θαλάσσια κυκλοφορία συνέδεε ήδη αυτό το τμήμα της Βόρειας Αφρικής με την ευρύτερη ανατολική Μεσόγειο πολύ πριν από την εγκατάσταση των Ελλήνων.
Αλλά το φυσικό καταφύγιο δεν ήταν αρκετό. Οι άνεμοι από τα βόρεια και βορειοδυτικά κυριαρχούν στην περιοχή περίπου το 60% του χρόνου, και τα χειμερινά κύματα μπορούν να φτάσουν τα 4 μέτρα (13 πόδια) - επικίνδυνες συνθήκες για τα πλοία της περιόδου. Δεν υπάρχουν στοιχεία για τεχνητές λιμενικές κατασκευές στην περιοχή πριν αρχίσουν να χτίζουν οι Έλληνες άποικοι.
Μια ακτογραμμή χτισμένη σε απολιθωμένους αμμόλοφους - και σε ρήγματα
Η ακτή της Κυρηναϊκής αποτελείται από κορυφογραμμές ασβεστολιθικού πετρώματος που σχηματίστηκε από τον άνεμο, γνωστές τοπικά ως kurkar : ουσιαστικά απολιθωμένοι αμμόλοφοι, που τώρα έχουν σκληρυνθεί σε πέτρα, εκτείνονται υπό γωνία ως προς τη σημερινή ακτογραμμή και σχηματίζουν μια φυσική αλυσίδα νησιών και υφάλων. Στην Απολλωνία, αυτές οι κορυφογραμμές δημιούργησαν μια προστατευμένη λιμνοθάλασσα την οποία οι Έλληνες θα εκμεταλλεύονταν στη συνέχεια.
Η ίδια ακτογραμμή, ωστόσο, βρίσκεται σε ένα ενεργό δίκτυο ρηγμάτων. Σύμφωνα με τη μελέτη, η σεισμική δραστηριότητα έχει προκαλέσει κατακόρυφες μετατοπίσεις στο έδαφος εδώ και αιώνες, και οι γεωφυσικές έρευνες δείχνουν ότι η ακτή στην Απολλωνία έχει βυθιστεί περισσότερο από 2,4 μέτρα (σχεδόν 8 πόδια) τα τελευταία 2.500 χρόνια.
Αυτός είναι ένας εντυπωσιακός αριθμός και οι ερευνητές είναι σαφείς σχετικά με το τι δεν τον εξηγεί: δεν πρόκειται για τήξη των παγετώνων ή για παγκόσμια άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Η ομάδα μοντελοποίησε τη συμβολή αυτών των παγκόσμιων, παγετωνο-ισοστατικών διεργασιών και διαπίστωσε ότι ήταν μικρή - της τάξης των 0,05 έως 0,5 μέτρων (περίπου 2 έως 20 ίντσες) πριν από περίπου 2.500 χρόνια, και ακόμη λιγότερο, 0,02 έως 0,2 μέτρα, πριν από 2.000 χρόνια. Η εργασία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το μεγαλύτερο μέρος της βύθισης στην περιοχή πρέπει να αποδοθεί σε τεκτονική δραστηριότητα - σεισμούς και κίνηση ρηγμάτων - και όχι σε κάτι παγκόσμιο.
Το αρχείο περιλαμβάνει έναν καταγεγραμμένο σεισμό το 262 μ.Χ. και αρκετούς ακόμη κατά τη διάρκεια του 4ου αιώνα μ.Χ. Γάλλοι δύτες που έκαναν ανασκαφές στο κανάλι εισόδου του δυτικού λιμανιού βρήκαν στοιχεία για ανύψωση 1,2 μέτρων από τη βυζαντινή περίοδο, πιθανώς τον 4ο ή 5ο αιώνα μ.Χ. Μέχρι τον 6ο και 7ο αιώνα μ.Χ., η ίδια είσοδος είχε σφραγιστεί βιαστικά με επαναχρησιμοποιημένο οικοδομικό υλικό - ένα σημάδι ότι ένα λιμάνι είχε ήδη χάσει τη μάχη του με τη θάλασσα. Συνολικά, οι ερευνητές υπολογίζουν μια συνολική αλλαγή της στάθμης της θάλασσας στο σημείο μεταξύ 3,7 και 3,8 μέτρων από την αρχή της χριστιανικής εποχής.
Δέκα ράμπες κατασκευασμένες για πολεμικά πλοία, λαξευμένες κατευθείαν στον βράχο
Αυτό που κάνει την Απολλωνία ασυνήθιστη δεν είναι μόνο ότι ένα μέρος της βρίσκεται τώρα κάτω από το νερό - είναι το πόσο μεγάλο μέρος της αρχαίας ακτογραμμής οι Έλληνες αναμόρφωσαν φυσικά για να την κατασκευάσουν. Η εργασία περιγράφει μηχανικούς που έκαναν λατομεία και εκσκαφές απευθείας στις ασβεστολιθικές κορυφογραμμές για να δημιουργήσουν τοίχους, κανάλια και χώρους εργασίας.
Σήμερα, τα δύο κύρια νησιά του χώρου, γνωστά ως Χαμάμ και Σαρκέα, είναι γεμάτα με σχισμές και λαξευμένα στο βράχο χαρακτηριστικά. Μόνο το Χαμάμ διαθέτει δέκα ολισθητήρες για πολεμικά πλοία, μήκους περίπου 40 μέτρων (131 ποδιών) το καθένα , λαξευμένους κατευθείαν στην πέτρα — ράμπες που χρησιμοποιούνται για την ανάσυρση τριήρων από το νερό για επισκευή και προστασία μεταξύ των πλεύσεων.
Οι ερευνητές εντοπίζουν 5 κύριες ζώνες λατομείου στην περιοχή και εκτιμούν ότι οι Έλληνες αφαίρεσαν συνολικά περίπου 225.000 κυβικά μέτρα πέτρας από αυτές - υλικό που στη συνέχεια επαναχρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή κυματοθραυστών, τειχών και κτιρίων αλλού στο λιμάνι.
(α) Ευθυγράμμιση υπερυψωμένων σημείων που ορίζουν την κορυφογραμμή των απολιθωμένων αμμόλοφων δίπλα στα βυθισμένα ερείπια της Απολλωνίας. Μεγάλο μέρος της αρχαίας πόλης βρίσκεται βυθισμένο ανάμεσα στην ηπειρωτική χώρα και τα ανατολικότερα νησιά στο άκρο της κορυφογραμμής (εικόνες Google Earth). (β) Σπάσιμο κυμάτων που αποκαλύπτουν βυθισμένα χαρακτηριστικά λαξευμένα σε βράχο, συμπεριλαμβανομένης της καμπύλης κορυφής του Grotto Reef και του Camel Shoal στα βόρεια, το τελευταίο πιθανώς μέρος των αμυντικών έργων της πόλης. (γ) Σύνθετες εικόνες από drone του Grotto Reef (2022) που δείχνουν παράλληλα τοιχώματα λαξευμένα σε βράχο (βλ. Σχήμα 5), εκτεταμένη σκάλισμα και δύο διαδρόμους αποστράγγισης (που περιγράφονται με κίτρινο χρώμα), ο ένας με μια καταρρακτωμένη οροφή που τείνει βορειοδυτικά. Η καμπυλωτή διαδρομή ερμηνεύεται ως παγίδα κυμάτων με έναν υπολειμματικό βορειοδυτικό κυματοθραύστη λαξευμένο σε βράχο. (δ) Βυθισμένος διάδρομος που καταλήγει σε μια αψίδα λαξευμένη σε βράχο στο βορειοδυτικό άκρο του Grotto Reef. το βάθος μέχρι το δάπεδο υπερβαίνει ελαφρώς τα 2,0 m (φωτογραφία SMB, 2025). (ε) Τοίχος λαξευμένος στο βράχο που σχηματίζει το περιθώριο μιας καταθλιπτικής παράλληλης κατασκευής στην ανατολική πλευρά του υφάλου Grotto, με εγχάρακτες σχισμές πιθανώς για εγκάρσιες δοκούς· κλίμακα ράβδου 1,0 μ. Από: N. Flemming et al. 2026.
Ένα από τα πιο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του χώρου είναι ένα σύστημα που οι συγγραφείς ονομάζουν παγίδες κυμάτων : βαθιές τάφροι λαξευμένοι στο βράχο στη βόρεια πλευρά των νησιών, υποστηριζόμενες από συμπαγείς πέτρινους τοίχους, σχεδιασμένες να αναγκάζουν τα εισερχόμενα κύματα να σπάσουν πριν προλάβουν να φτάσουν στα προστατευμένα μέρη του λιμανιού. Παρόμοιες κατασκευές έχουν τεκμηριωθεί στο Ντορ, στο Ισραήλ, αλλά η μελέτη υποστηρίζει ότι αυτές στην Απολλωνία είναι οι μεγαλύτερες και πιο περίτεχνες που έχουν βρεθεί οπουδήποτε στη Μεσόγειο.
Κατασκευή ενός λιμανιού σε φάσεις, κατά τη διάρκεια αιώνων
Η εργασία παρουσιάζει μια κατασκευαστική ακολουθία που εκτείνεται σε αρκετές εκατοντάδες χρόνια. Η πρώτη φάση, πιθανώς τον 7ο αιώνα π.Χ., έκλεισε το χάσμα μεταξύ δύο από τους βραχώδεις σχηματισμούς - γνωστούς ως Grotto Reef και Hammam Island - με έναν κυματοθραύστη μήκους περίπου 200 μέτρων (656 ποδιών), προστατεύοντας τη δυτική λεκάνη από τους επικρατούντες ανέμους. Ταυτόχρονα, οι εργάτες έκοψαν ένα κανάλι μέσα από την αμμώδη λωρίδα, ή tombolo, που συνδέει το Hammam Island με την ηπειρωτική χώρα, για να επιτρέπουν την είσοδο και έξοδο των πλοίων.
Μια δεύτερη φάση, μεταξύ του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., είδε τη βόρεια όψη του νησιού Χαμάμ να σκάβεται σε έναν κατακόρυφο βράχο, με πέτρινες αποβάθρες χτισμένες για να δένουν τα φορτηγά πλοία. Παράλληλα τοιχώματα λαξευμένα σε βράχο κοντά στον ύφαλο Grotto μπορεί να χρησίμευαν ως ναυπηγεία. Οι συγγραφείς τοποθετούν την κατασκευή των ραμπών των πολεμικών πλοίων και των παγίδων κυμάτων ακόμη αργότερα - τον 5ο ή 4ο αιώνα π.Χ. - χρονολογικά στην εποχή που η Κυρήνη χρειαζόταν μια κατάλληλη στρατιωτική βάση για τον στόλο των τριήρων της , το τυπικό πολεμικό πλοίο με κουπιά του κλασικού ελληνικού κόσμου.
Η εργασία αναφέρει ένα έντονο επεισόδιο που υπογραμμίζει πόσο πολλά διακυβεύονταν σε αυτό το λιμάνι: το 324 π.Χ., ο Σπαρτιάτης διοικητής Θίβρων κατέλαβε αιφνιδιαστικά την Απολλωνία, μαζί με τον θησαυρό που ήταν αποθηκευμένος εκεί. Συνελήφθη και σταυρώθηκε στο σημείο δύο χρόνια αργότερα, το 322 π.Χ. Για τους συγγραφείς, το επεισόδιο αποτελεί υπενθύμιση ότι η Απολλωνία δεν ήταν ποτέ απλώς ένας σταθμός - ήταν ένα στρατιωτικό πλεονέκτημα και ένα οικονομικό έπαθλο από μόνο του.
Η τελική σημαντική φάση έλαβε χώρα στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ., όταν προστέθηκαν τείχη και αμυντικοί πύργοι της ελληνιστικής εποχής που πλαισιώνουν το κανάλι ανάμεσα στις δύο λεκάνες του λιμανιού. Μέχρι τότε, η Απολλωνία είχε γίνει η κύρια ναυτική βάση της Λιβυκής Πεντάπολης , της ομοσπονδίας πέντε μεγάλων ελληνικών πόλεων στην περιοχή (Κυρήνη, Απολλωνία, Πτολεμαΐδα, Αρσινόη και Βερενίκη).
Μια ασυνήθιστη - και απειλούμενη τοποθεσία
Η μελέτη υποστηρίζει ότι η Απολλωνία αποτελεί κάτι σαν εξαίρεση ανάμεσα στα αρχαία λιμάνια της Μεσογείου. Στα περισσότερα γνωστά συγκροτήματα ραμπών πλοίων, το ψηλότερο άκρο της ράμπας βλέπει προς την ενδοχώρα, με άμεση πρόσβαση στην πόλη και τις προμήθειές της. Στην Απολλωνία, συμβαίνει το αντίθετο: το ψηλότερο άκρο των ραμπών βλέπει προς την ανοιχτή θάλασσα. Αυτό άφησε τις εγκαταστάσεις εκτεθειμένες τόσο σε επιθέσεις από τη θάλασσα όσο και σε καταιγίδες, γι' αυτό ακριβώς οι Έλληνες κατασκεύασαν τις παγίδες κυμάτων και έκοψαν αυτούς τους απόκρημνους βράχους στη βόρεια όψη του νησιού - ως άμυνα ενάντια στην ίδια τη θάλασσα, όχι μόνο ενάντια στους εχθρούς.
Οι συγγραφείς προειδοποιούν επίσης ότι μεγάλα τμήματα του υποθαλάσσιου χώρου έχουν υποστεί πραγματικές ζημιές τις τελευταίες δεκαετίες από καταιγίδες, διάβρωση και ψάρεμα με εκρηκτικά. Ένα σκαλιστό πέτρινο μπλοκ, που φωτογραφήθηκε πρόσφατα από δύτες, βρέθηκε σπασμένο σε τρία κομμάτια από υποβρύχιες εκρήξεις.
Το έγγραφο ζητά επείγουσα εκ νέου τεκμηρίωση του χώρου χρησιμοποιώντας φωτογραμμετρία υψηλής ανάλυσης, υποβυθιστική καταγραφή και στοχευμένη ανασκαφή - εργασία που δυσκόλεψε η πρόσφατη αστάθεια στη Λιβύη. (Η Κυρήνη και η Απολλωνία, και τα δύο μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, λεηλατήθηκαν εν μέσω του χάους που ακολούθησε την πτώση του Μουαμάρ Καντάφι το 2011 και αργότερα υπέστησαν ζημιές από την καταιγίδα Ντάνιελ το 2023, σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές από την περιοχή.)
Αρχαιολογικός Χώρος Κυρήνης (UNESCO/NHK).
Οι ερευνητές τοποθετούν τη σημασία της Απολλωνίας πέρα από την ίδια τη Λιβύη. Όπως το θέτουν, τα γεωμορφολογικά, ωκεανογραφικά και αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν ότι η ανάπτυξη του λιμανιού δεν ήταν ούτε τυχαία ούτε δευτερεύουσα σε σχέση με την ιστορία της Κυρήνης : οι άποικοι κληρονόμησαν ένα τοπίο που είχε ήδη διαμορφωθεί από βραχώδεις κορυφογραμμές που σχηματίστηκαν από τον άνεμο, ρηχά κανάλια και μικρά νησιά, και μέσω λατομείων, μηχανικής λάξευσης και σκόπιμης εκμετάλλευσης φυσικών χαρακτηριστικών, την μετέτρεψαν σε ένα ευέλικτο λιμενικό συγκρότημα.
Προχωρούν ένα βήμα παραπέρα, αποκαλώντας την Απολλωνία μία από τις σημαντικότερες μελέτες περίπτωσης που είναι διαθέσιμες για την κατανόηση του πώς οι αρχαίες κοινότητες διαμόρφωσαν και διαχειρίστηκαν δύσκολα παράκτια περιβάλλοντα - και υποστηρίζοντας ότι η συνεχιζόμενη διεπιστημονική έρευνα εκεί θα τροφοδοτήσει ευρύτερες συζητήσεις σχετικά με την ανθεκτικότητα των αρχαίων ακτών, τη ναυτική εφοδιαστική και τη μακροπρόθεσμη σχέση μεταξύ της ανθρώπινης δραστηριότητας και των μεταβαλλόμενων ακτών της Μεσογείου.
Παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα: η ακριβής χρονολόγηση των πρώτων λαξευμένων σε βράχο κατασκευών, η διάταξη της αρχικής εισόδου του λιμανιού και ο ακριβής τρόπος με τον οποίο η εξόρυξη πέτρας διαμόρφωσε τον συνολικό σχεδιασμό του λιμανιού. Η ομάδα ζητά επίσης πιο ολοκληρωμένη γεωλογική και γεωαρχαιολογική εργασία για να προσδιοριστεί ο χρονισμός των τεκτονικών γεγονότων που βυθίζουν αθόρυβα την τοποθεσία για το μεγαλύτερο μέρος των δυόμισι χιλιετιών.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde
περισσότερα,
Flemming N, Nikolaus J, Boyadem SM, Emrage A. A port for Cyrene: pre-colonisation coastal topography and rationale for early port buildings and construction at Apollonia. Libyan Studies. Published online 2026:1-14. doi:10.1017/lis.2026.10043
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/09/how-greek-engineers-quarried-an-entire-coastline-to-build-a-warship-harbor-2600-years-ago-now-underwater-in-libya/
