Πώς οι προϊστορικές κοινότητες επέζησαν από μια ηφαιστειακή αποκάλυψη
Το τμήμα της καλντέρας Κικάι πάνω από το νερό.
Πριν από περίπου 7.300 χρόνια, μια από τις πιο ισχυρές εκρήξεις των τελευταίων 12.000 ετών έθαψε τμήματα της νότιας Ιαπωνίας κάτω από ηφαιστειακή τέφρα και ανάγκασε τις προϊστορικές κοινότητες να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.
Ωστόσο, ορισμένες περιοχές είδαν δραματική μείωση του πληθυσμού τους και άλλες αυξήθηκαν. Η πρόσβαση στη θάλασσα μπορεί να βοήθησε ορισμένες κοινότητες να επιβιώσουν, σύμφωνα με νέα μελέτη στο Science Advances.
Η έκρηξη (συμβάν Kikai-Akahoya) σημειώθηκε από την Καλντέρα Kikai, ένα σε μεγάλο βαθμό βυθισμένο ηφαίστειο περίπου 30 χιλιόμετρα από τη νότια ακτή του Kyushu (το τρίτο μεγαλύτερο νησί της Ιαπωνίας).
Μια διεθνής ομάδα αρχαιολόγων εξέτασε πώς η έκρηξη επηρέασε τους ανθρώπους που ζούσαν σε όλη την περιοχή, αποκαλύπτοντας μια εκπληκτικά ποικίλη εικόνα επιβίωσης, μετανάστευσης και μείωσης του πληθυσμού.
Μία από τις μεγαλύτερες ηφαιστειακές εκρήξεις στην καταγεγραμμένη γεωλογική ιστορία
Η έκρηξη Kikai-Akahoya δεν ήταν ένα μεμονωμένο εκρηκτικό συμβάν. Γεωλογικά στοιχεία υποδηλώνουν ότι εκτυλίχθηκε μέσα από μια σειρά ολοένα και ισχυρότερων εκρήξεων, που χωρίζονταν από περιόδους σχετικής ηρεμίας.
Η ηφαιστειακή δραστηριότητα τελικά προκάλεσε την κατάρρευση της καλντέρας, αφήνοντας πίσω της μια τεράστια κοιλότητα διαστάσεων περίπου 19 επί 17 χιλιομέτρων, το μεγαλύτερο μέρος της οποίας βρίσκεται κάτω από τη θάλασσα.
Πυροκλαστικές ροές υπερθερμασμένου αερίου, τέφρας και βράχων σάρωσαν το γύρω τοπίο, ενώ σεισμοί, τσουνάμι και έντονη στάχτη προκάλεσαν περαιτέρω καταστροφές.
Εκείνη την εποχή, η νότια Ιαπωνία κατοικούνταν από ανθρώπους του πολιτισμού Τζόμον, οι οποίοι βασίζονταν στο κυνήγι, το ψάρεμα και τη συλλογή φυτών για την επιβίωσή τους.
Είναι ενδιαφέρον ότι τα αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν ότι οι μεγάλοι οικισμοί που βρίσκονταν κάποτε στο νότιο Κιούσου είχαν ήδη εξαφανιστεί πριν από την έκρηξη. Αντ' αυτού, οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρότερες ομάδες, μετακινούμενοι μεταξύ προσωρινών καταυλισμών καθώς ακολουθούσαν τις διαθέσιμες πηγές τροφής.
Αν και αυτές οι κοινότητες ήταν συνηθισμένες να μετακινούνται, η έκρηξη θα έκανε τη ζωή πολύ πιο δύσκολη, καταστρέφοντας πόρους και διαταράσσοντας τις συνδέσεις μεταξύ των ομάδων.
Οι αρχαιολόγοι αποκαλύπτουν αντικρουόμενες τάσεις πληθυσμού
Η μελέτη, με επικεφαλής τον Enrico Crema από το Πανεπιστήμιο του Cambridge και τον Peter Jordan από το Πανεπιστήμιο Lund, εξέτασε αρχαιολογικά στοιχεία από τα 750 χρόνια πριν και μετά την έκρηξη.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν χρονολογήσεις με ραδιενεργό άνθρακα από αρχαιολογικούς χώρους για να εκτιμήσουν πώς άλλαξαν οι πληθυσμοί με την πάροδο του χρόνου. Γενικά, οι μεγαλύτεροι πληθυσμοί αφήνουν πίσω τους περισσότερο υλικό που μπορεί να χρονολογηθεί, επιτρέποντας στους αρχαιολόγους να εντοπίσουν γενικά πρότυπα ανάπτυξης και παρακμής.
Αυτά τα αποτελέσματα συγκρίθηκαν με κεραμικά, λίθινα εργαλεία, οικιστικά κατάλοιπα και αποθέσεις ηφαιστειακής τέφρας για να σχηματιστεί μια σαφέστερη εικόνα της ζωής πριν και μετά την καταστροφή.
Στο νότιο και κεντρικό Κιούσου, τα στοιχεία δείχνουν σημαντική μείωση του πληθυσμού μετά την έκρηξη. Ορισμένες περιοχές μπορεί να έχουν εγκαταλειφθεί εντελώς, αν και οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ο αριθμός τους στο νότο είχε ήδη αρχίσει να μειώνεται πριν από την καταστροφή.
Βορειότερα, ωστόσο, η εικόνα ήταν πολύ διαφορετική.
Κατά μήκος της βόρειας ακτής του Κιούσου, οι πληθυσμοί συνέχισαν να αυξάνονται παρά την έκρηξη. Παρόμοια αύξηση παρατηρήθηκε επίσης σε περιοχές του βόρειου Χονσού, γεγονός που υποδηλώνει ότι ορισμένες κοινότητες ήταν σε καλύτερη θέση για να ανακάμψουν από την καταστροφή από άλλες.
Οι επιπτώσεις έφτασαν πολύ πέρα από το ηφαίστειο
Αν και το βόρειο Κιούσου φαίνεται να τα πήγε καλύτερα, η περιοχή δεν γλίτωσε εντελώς.
Οι αποθέσεις τέφρας δείχνουν ότι η έκρηξη επηρέασε κοινότητες πολύ πέρα από τις περιοχές με τη μεγαλύτερη καταστροφή. Μερικοί άνθρωποι που ζούσαν σε αυτές τις περιοχές μπορεί επίσης να πέθαναν, με τους πληθυσμούς να ανακάμπτουν ή να αυξάνονται μόνο στα χρόνια που ακολούθησαν.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η έκρηξη μπορεί να επηρέασε την αύξηση του πληθυσμού σε μια πολύ ευρύτερη περιοχή από ό,τι πιστευόταν προηγουμένως.
Σε ορισμένες περιοχές, οι πληθυσμοί που αυξάνονταν πριν από την καταστροφή άρχισαν να παραμένουν στάσιμοι ή να μειώνονται.
Αρκετοί παράγοντες μπορούν να εξηγήσουν αυτό το μοτίβο. Η ηφαιστειακή τέφρα θα μπορούσε να έχει μολύνει τα τρόφιμα και τα αποθέματα νερού, ενώ λεπτά σωματίδια στον αέρα μπορεί να έχουν προκαλέσει δυσκολία στην αναπνοή. Υψηλές συγκεντρώσεις φθορίου που απελευθερώνονται κατά τη διάρκεια της ηφαιστειακής δραστηριότητας θα μπορούσαν επίσης να αποτελέσουν κίνδυνο.
Η έκρηξη του ηφαιστείου μπορεί να επηρέασε το κλίμα και να διατάραξε τους τοπικούς πληθυσμούς άγριας ζωής, συμπεριλαμβανομένων των ελαφιών και των αγριόχοιρων, τα οποία ήταν σημαντικές πηγές τροφής για τους κυνηγούς Jōmon.
Για τις κοινότητες που ήδη εξαρτώνται από το περιβάλλον, η απώλεια αυτών των πόρων θα έκανε την επιβίωση ολοένα και πιο δύσκολη.
Η θάλασσα ίσως να παρείχε καταφύγιο
Μια πιθανή εξήγηση για τη συνεχιζόμενη ανάπτυξη των βόρειων παράκτιων κοινοτήτων έγκειται στην πρόσβασή τους στη θάλασσα.
Ενώ τα δάση, τα ποτάμια και τα εσωτερικά εδάφη μπορεί να έχουν επηρεαστεί από την ηφαιστειακή τέφρα για χρόνια, οι ερευνητές υποδηλώνουν ότι τα παράκτια ύδατα θα μπορούσαν να έχουν ανακάμψει πιο γρήγορα.
Τα ωκεάνια ρεύματα θα είχαν βοηθήσει στη διασπορά του μολυσμένου νερού και του ηφαιστειακού υλικού, επιτρέποντας στα θαλάσσια οικοσυστήματα να ανακάμψουν, ενώ οι συνθήκες στην ενδοχώρα παρέμεναν δύσκολες.
Αυτό θα μπορούσε να είχε κάνει τα ψάρια και άλλα θαλασσινά μια πιο αξιόπιστη πηγή τροφής για τους ανθρώπους που ζούσαν κατά μήκος των ακτών.
Υπάρχουν αρχαιολογικά στοιχεία που υποστηρίζουν αυτή την ιδέα.
Μετά την έκρηξη, οι πέτρινες αιχμές καμακιών έγιναν πιο συνηθισμένες και εμφανίστηκαν σε μια ευρύτερη περιοχή του βόρειου Κιούσου. Η εξάπλωσή τους υποδηλώνει ότι οι κοινότητες στρέφονταν όλο και περισσότερο στην αλιεία και το θαλάσσιο κυνήγι, πιθανώς μετακινούμενοι σε μεγαλύτερες αποστάσεις από την ακτή για να βρουν τροφή.
Η στροφή προς την εκμετάλλευση των θαλάσσιων πόρων είχε ήδη ξεκινήσει πριν από την έκρηξη, αλλά η καταστροφή μπορεί να ενθάρρυνε περισσότερους ανθρώπους να υιοθετήσουν αυτές τις πρακτικές.
Για όσους είχαν χάσει την πρόσβαση σε παραδοσιακά κυνηγετικά εδάφη, η ακτή μπορεί να προσέφερε καλύτερες πιθανότητες επιβίωσης.
Οι επιζώντες μπορεί να έχουν μετακινηθεί βόρεια
Οι ερευνητές πιστεύουν επίσης ότι η μετανάστευση θα μπορούσε να εξηγήσει γιατί οι πληθυσμοί αυξήθηκαν κατά μήκος της βόρειας ακτής.
Οι άνθρωποι που εγκατέλειπαν τις κατεστραμμένες νότιες και εσωτερικές περιοχές μπορεί να ταξίδεψαν βόρεια, εντασσόμενοι σε υπάρχουσες κοινότητες ή ιδρύοντας νέους οικισμούς σε περιοχές όπου τα τρόφιμα ήταν πιο εύκολα διαθέσιμα.
Μια ένδειξη προέρχεται από ένα ασυνήθιστο είδος προϊστορικών κοσμημάτων.
Σκουλαρίκια από σχιστή πέτρα, που είχαν βρεθεί προηγουμένως στο νότιο Κιούσου, άρχισαν να εμφανίζονται κατά μήκος της βόρειας ακτογραμμής μετά την έκρηξη.
Αν και τα στολίδια δεν αποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι μετανάστευσαν, η μεταβαλλόμενη κατανομή τους υποδηλώνει ότι αναπτύσσονταν συνδέσεις μεταξύ των κοινοτήτων.
Μπορεί να μεταφέρθηκαν βόρεια από ανθρώπους που έφευγαν από τα σπίτια τους, να ανταλλάχθηκαν μέσω εμπορίου ή να μοιράστηκαν ως νέες σχέσεις που σχηματίστηκαν μεταξύ διαφορετικών ομάδων.
«Η καταστροφή στοίχισε πολλές ζωές», είπε η Κρέμα. «Αλλά οι επιζώντες δημιούργησαν νέες κοινωνικές σχέσεις και βρήκαν τρόπους να ζουν υπό διαφορετικές συνθήκες».
Πώς η έκρηξη άλλαξε την προϊστορική Ιαπωνία
Η μελέτη δείχνει ότι οι συνέπειες της έκρηξης Kikai-Akahoya ήταν πιο περίπλοκες από μια κατάρρευση του πληθυσμού.
Οι κοινότητες στο νότιο και κεντρικό Κιούσου επλήγησαν περισσότερο, αλλά όσες ζουν βορειότερα φαίνεται να έχουν βρει τρόπους να αναπτυχθούν.
Οι παράκτιοι πόροι μπορεί επίσης να ήταν σημαντικοί - τα εσωτερικά περιβάλλοντα αγωνίστηκαν να ανακάμψουν από τις επιπτώσεις της ηφαιστειακής έκρηξης.
Η μετανάστευση και οι μεταβαλλόμενες σχέσεις μεταξύ των κοινοτήτων θα μπορούσαν επίσης να έχουν συμβάλει. Οι εκτοπισμένοι θα έβρισκαν νέες ζωές σε λιγότερο πληγείσες περιοχές (μετανάστευση).
Η μελέτη μας δίνει μια σπάνια εικόνα για το πώς οι προϊστορικές κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών αντέδρασαν σε μια μεγάλη φυσική καταστροφή χιλιάδες χρόνια πριν υπάρξουν υποδομές ή οργανωμένη ανακούφιση από καταστροφές.
Αντί να εγκαταλείψουν εντελώς την περιοχή, ορισμένες κοινότητες φαίνεται να έχουν αλλάξει τον τόπο κατοικίας τους, τον τρόπο με τον οποίο προμηθεύονταν την τροφή τους και τους βασιζόμενους.
Αυτές οι προσαρμογές μπορεί να βοήθησαν στη διαμόρφωση του πληθυσμού και του πολιτιστικού τοπίου της προϊστορικής Ιαπωνίας για γενιές μετά την έκρηξη, αναφέρει η έρευνα.
Μαρκ Μίλιγκαν
Divergent demographic responses to the Kikai-Akahoya volcanic catastrophe in mid-Holocene Japan- Enrico R. Crema https://orcid.org/0000-0001-6727-5138, Mitsuhiro Kuwahata https://orcid.org/0000-0003-1393-7970, Junzo Uchiyama https://orcid.org/0000-0001-6020-1224, Ari Junno, Felix Riede https://orcid.org/0000-0002-4879-7157, and Peter D. Jordan
https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.aeh7197
https://www.heritagedaily.com/2026/10/how-prehistoric-communities-survived-a-volcanic-apocalypse/159774
