Από την Κω στο Croix de Guerre. Κεφάλαιο 4. Θα εξαφανιστούμε άδικα.
Από τη σύσκεψη στη Γρεβενά η συζήτηση γύρισε στους βαθμούς. Πρότεινα να γίνει υπολοχαγός, αν και αμφέβαλλα αν θα δεχόταν λόγω του κόμματός του και του κινδύνου μεταφοράς σε άλλο τάγμα. Ο Γέροντας είπε ότι το θέμα μπορούσε να περιμένει. Ο Κοσσαρίδης είχε την εκπαίδευση που έλαβε στην Αμερική και ήταν άξιος υψηλότερου βαθμού.
Ένα μήνυμα από τον πρόεδρο των Γρεβενιτών ανέφερε ότι ο Μπεκίρ Αγάς κινούνταν προς το Δρίσκον, αν και οι πληροφορίες δεν ήταν βέβαιες. Αποφασίστηκε να ετοιμαστούμε να πάμε εκεί. Οι Γαριβαλδιανές δυνάμεις είχαν ήδη περάσει τα Καλαμπάκα και αναμένονταν στο Μέτσοβο. Δυνάμεις υπό τον Διάκο θα καθάριζαν τον τομέα και θα έφταναν στο βουνό Μιτσικέλι. Όλα τα τάγματα διατάχθηκαν έτοιμα για πορεία στο Μέτσοβο. Οι δρόμοι ήταν στενοί, το φαγητό δεν μπορούσε να σερβιριστεί σωστά, τα ξερά ξύλα ήταν λιγοστά και μόνο δύο χωριά υπήρχαν στο δρόμο. Θα κουβαλούσαν προμήθειες τριών ημερών. Στο Μέτσοβο περίμενε ο κυβερνήτης και ο Συνταγματάρχης Μήτσας με δύο λόχους και τρία τάγματα, την ανεξάρτητη Ταξιαρχία Ηπείρου και τον Μαθιόπουλο, πρώην κυβερνήτη της 5ης Μεραρχίας. Αυτά κρίθηκαν αρκετά για την επίθεση στο Δρίσκον.
Ο Κεφαλάς σημείωσε τη δυσκολία χωρίς βαρύ πυροβολικό. Ο Λοχαγός Πατσαπάς είπε ότι θα έπρεπε να χρησιμοποιήσουν σπαθιά. Ο Θαπόντης ανέφερε ότι ζήτησε από τον κυβερνήτη τουλάχιστον αποσυναρμολογημένα ορεινά πυροβόλα, αλλιώς ήταν χαμένοι. Ο Ρώμας διάβασε μήνυμα από τη Λάρισα: ο Στρατηγός Σαπουτζάκης θα επιτίθετο σε τρεις-τέσσερις ημέρες ώστε ο Εσσάτ Πασάς να μην αποσπάσει αρκετές δυνάμεις για να τους χτυπήσει με πυροβολικό. Η πυροβολαρχία του φρουρίου Καστρίτσι βρισκόταν απέναντι από το Δρίσκον και σίγουρα θα πυροβολούσε. Ήταν εκτεθειμένοι, με τη λίμνη Ιωαννίνων μπροστά. Αν ο Σαπουτζάκης επιτίθετο όπως υποσχέθηκε, μπορούσαν να χτυπήσουν από την πλευρά του Μιτσικέλι προς τα Γιάννενα. Ο Γέροντας έγραψε τι εντύπωση θα έκανε αν οι Ιταλοί έπαιρναν τα Γιάννενα. Κανείς δεν απάντησε.
Ο Θαπόντης είπε ότι το τάγμα θα συγκεντρωνόταν στις 7:30 το επόμενο πρωί για μακρά πορεία. Οι μεταφορές θα έμεναν πίσω μέχρι να περάσουν τα τάγματα και το επιτελείο. Κάθε στρατιώτης κουβαλούσε προμήθειες τριών ημερών. Δεν υπήρχαν χωριά στα βουνά. Κλήθηκαν οι λοχίες για διανομή, μαζί με τον Αγγελόπουλο τον τροφοδότη. Στις εννιά ακούστηκε η σάλπιγγα. Τα τάγματα παρατάχθηκαν σε τέσσερις λόχους και άρχισε η πορεία στο Μέτσοβο. Ο λόχος μας ήταν οπισθοφυλακή. Εκείνη τη νύχτα μείναμε στην Καστανιά. Ο Δουκίδης άρχισε να μιλά για τον εξοπλισμό της Κω. Του είπα ότι πηγαίναμε στο σφαγείο. Πηγαίναμε να πάρουμε το φρούριο των Ιωαννίνων χωρίς πυροβολικό. Θα εξαφανιζόμασταν άδικα.
Ψάχνοντας κατάλυμα συναντήσαμε τον Λοχαγό Πατσαπή, διορισμένο από τον Ρώμα να φρουρεί το Μέτσοβο. Η πόλη βρίσκεται στο βουνό. Ο κύριος δρόμος της είναι μονοπάτι. Είναι η γενέτειρα του Αβέρωφ και έχει διάφορα ευεργετικά ιδρύματα. Από το Μέτσοβο πήγαμε στη Χρυσοβίτσα στο Δρίσκον και μείναμε στο σπίτι του Παπαμιχαήλ, ογδόντα τριών ετών, που είχε τρεις όμορφες κόρες.
Το τάγμα των Γαριβαλδινών είχε συγκεντρωθεί στο Μέτσοβο. Ο Γαριβάλδης ήταν περίπου εβδομήντα, είχε χάσει ένα πόδι στον πόλεμο και χρησιμοποιούσε δεκανίκια. Συνάντησα τους επιτελείς, ανάμεσά τους τον Αλέκο Κοκκίνη και τον Παντελή Σκύρο. Περάσαμε το ποτάμι. Ήταν μέσα Νοεμβρίου και το νερό ήταν κρύο. Μουσκεύτηκαμε μέχρι τη μέση. Σε ένα χάνι γεμάτο καλαμπόκι ανάψαμε φωτιά να στεγνώσουμε. Έφτασε το τάγμα του Ρώμα υπό τον Μπαρδόπουλο. Όλοι οι διοικητές ήταν παρόντες: Βράχος, Βέργης, Πατσαμπάς, Θαπόντης και Μαβίλης ο ποιητής.
Ο Λοχαγός Βέργης διατάχθηκε να επιτεθεί σε μέρος του Δρίσκου. Το 3ο Τάγμα διασκόρπισε τα φυλάκια στα χωράφια και κατέλαβε τις σκηνές. Δύο από τους εχθρούς τραυματίστηκαν. Κανείς από εμάς δεν πληγώθηκε. Μία ώρα αργότερα ο Μπαρδόπουλος κατέλαβε το Δρίσκον με τη βοήθεια των ταγμάτων μας υπό τους Βράχο, Βέργη και Πατσαμπά στις 26 Νοεμβρίου 1912.
Τα τάγματα ετοιμάστηκαν. Έφτασε το πυροβολικό της ανεξάρτητης ταξιαρχίας Ηπείρου, μαζί με δύο ελληνοαμερικανικά τάγματα. Από το Δρίσκον βλέπαμε καθαρά τα Γιάννενα. Με τα κιάλια παρακολουθούσα την πλατεία, τους πολίτες και τον στρατό του Εσσάτ Πασά. Μπροστά απλωνόταν υπέροχο πεδίο και ο λόφος της Γαστρίτσας. Δεξιά ήταν η θρυλική λίμνη των Ιωαννίνων. Η θέα ήταν όμορφη και συγκινητική. Στο Μιτσικέλι είχαν συγκεντρωθεί οι Κρητικές δυνάμεις. Ακούγαμε τον βρυχηθμό της μάχης από τα χωριά Μπιζάνι και Αεροτάχι και περιμέναμε να σπάσει η γραμμή.
Στις 27 Νοεμβρίου η μάχη σταμάτησε. Κανείς δεν φαινόταν από την Καστρίτσα. Γύρω στη μία το μεσημέρι οι προφυλακές μας συγκρούστηκαν και η μάχη κράτησε μία ώρα. Ήταν καταστροφή για εμάς. Οι Κρήτες επιτέθηκαν στον τουρκικό στρατό από την πλευρά και η μάχη συνεχίστηκε δύο ημέρες, 27 και 28 Νοεμβρίου. Άγριος βομβαρδισμός σάρωσε τον στρατό μέρα και νύχτα. Το πενήντα τοις εκατό του στρατού του Ρώμα χάθηκε. Ο ίδιος ο Ρώμας τραυματίστηκε αλλά ξέφυγε. Ο Συνταγματάρχης Μπαρδόπουλος τραυματίστηκε. Ο Λοχαγός Βράχος σκοτώθηκε. Ο Μαβίλης ο ποιητής σκοτώθηκε. Τα τελευταία του λόγια ήταν ότι είχε τη μεγάλη τιμή να δώσει τη ζωή του για την Ελλάδα. Ίσως θα ζούσε αρκετά να δει τα Γιάννενα από το Δρίσκον. Κάθε πέτρα που πατούσε θα έσκυβε να τη φιλήσει. Εκατοντάδες στρατιώτες και Γαριβαλδινοί αξιωματικοί πέθαναν στο Δρίσκον.
Η ταξιαρχία Εππίτου προδόθηκε από τον καπνό δύο πυροβολισμών και σαρώθηκε από την Καστρίτσα μέσα σε δέκα λεπτά, μετά υποχώρησε. Η φρουρά που υποστήριζε την ομάδα έπρεπε να ακολουθήσει το πυροβολικό. Το τάγμα του Ρώμα ήταν το μόνο που έμεινε να πολεμά όλη την ημέρα στις 29 Νοεμβρίου. Αλβανοί Τούρκοι επιτέθηκαν και εμείς αντεπιτεθήκαμε. Έτρεχα όλη την ημέρα δεξιά και αριστερά προσπαθώντας να προστατεύσω τον λόχο μου. Σε μία στιγμή πήγα να βρω τον Λοχαγό Θαπόντη και τον Υπολοχαγό Χαϊθεμενάκη. Οι σφαίρες έπεφταν. Στάθηκα στην κορυφή του λόφου. Ο Χαϊθεμενάκης με φώναξε και μου είπε να καθίσω. Είπα στον Θαπόντη ότι πέντε άνδρες από τον λόχο μου σκοτώθηκαν και έξι τραυματίστηκαν. Δεν υπήρχαν νοσοκόμες. Ενώ μιλούσα στον Χαϊθεμενάκη μία σφαίρα τον χτύπησε στον λαιμό και τον σκότωσε ακαριαία. Τον μεταφέραμε στο χάνι και τον θάψαμε.
Στις πέντε το απόγευμα διαταχθήκαμε να φύγουμε. Βοηθήσαμε τους ελαφρά τραυματίες. Τους βαριά τραυματίες τους αφήσαμε στο νοσοκομείο. Η τύχη τους είναι άγνωστη. Πριν φτάσουμε στο Δρυστόν, περίπου πέντε χιλιόμετρα, καθίσαμε στους πρόποδες του Μιτσικέλι. Μετρήσαμε τους άνδρες και είκοσι έλειπαν, ανάμεσά τους ο Λοχίας Δουκίδης. Άκουσα ότι είχε τραυματιστεί και μεταφερθεί στο μουλάρι μου, αλλά δεν μου φάνηκε αλήθεια. Ζήτησα άδεια από τον λοχαγό να επιστρέψω να τον ψάξω. Ο λοχαγός διαφώνησε αλλά τελικά το επέτρεψε. Πήρα τον Γεωργιάδη. Κουβαλήσαμε μόνο τα σακάκια μας και κονιάκ.
Μέσα σε μία ώρα φτάσαμε στο πεδίο της μάχης. Οι Τούρκοι είχαν καταλάβει το μέρος αλλά ήταν το ίδιο φοβισμένοι με εμάς. Περπατήσαμε περίπου χίλια μέτρα πιο πέρα και ακούσαμε θόρυβο. Έκανα νόημα στον Γεωργιάδη να σωπάσει. Καθίσαμε πίσω από τους θάμνους. Το μουλάρι ήταν πεινασμένο και έτρεχε δεξιά και αριστερά ψάχνοντας φαγητό. Ο Δουκίδης καθόταν από πάνω του, σχεδόν μισοπεθαμένος από πόνο και απώλεια αίματος, ανίκανος να το ελέγξει. Πλησιάσαμε. Ο Γεωργιάδης έπιασε το μουλάρι από το χαλινάρι και περπατήσαμε αργά. Μας πήρε τρεισήμισι ώρες να φτάσουμε στο χάνι. Το τάγμα περίμενε να δει το αποτέλεσμα.
Ο γιατρός φρόντισε τον Δουκίδη και τους άλλους τραυματίες. Ο Πίπινος Γαριβάλδης είχε διατάξει να συγκεντρωθούν όλα τα μουλάρια και τα άλογα για να μεταφέρουν τους τραυματίες στη Χρυσοβίτσα, αλλά είπα στον Γεωργιάδη να κρατήσει ένα μουλάρι για τον Δουκίδη. Ο Δουκίδης κοιμήθηκε και ο πυρετός έπεσε. Όταν ξύπνησε με αναγνώρισε και άρχισε να μιλά. Δεν ήξερε πού τον βρήκαμε ή πώς έφτασε εκεί. Του έδωσα κονιάκ από το φλασκί μου. Ήπιε και ένιωσε καλύτερα. Του είπα όλη την ιστορία. Έκλαψε. Ήρθε ο Δαπόντης και ρώτησε πώς ήταν. Είπαμε ότι ο Γεωργιάδης σχεδίαζε να τον πάει στη Χρυσοβίτσα όπου η εκκλησία είχε μετατραπεί σε προσωρινό νοσοκομείο. Συμφώνησε. Όσοι έχουν πολεμήσει ξέρουν τι σημαίνει αυτοθυσία για να σώσει κανείς μια ζωή. Ο Δουκίδης θα μπορούσε να είχε αιχμαλωτιστεί ή να είχε πεθάνει πάνω στο μουλάρι. Το καθήκον μου ήταν να ρισκάρω τον εαυτό μου για να σώσω έναν σύντροφο.
Στο χάνι θάψαμε περίπου πενήντα νεκρούς από τον λόχο μας. Τα άλλα τάγματα έκαναν το ίδιο. Γύρω στις δύο το απόγευμα φύγαμε για το Μέτσοβο. Αν οι Τούρκοι είχαν αρκετή δύναμη θα μας είχαν οδηγήσει πίσω στη Θεσσαλία. Ασυγχώρητο λάθος από την άποψη του στρατού. Έτσι είναι τα μικρά έθνη όταν εξαρτώνται από τα μεγάλα. Ως αυτόπτης μάρτυρας γράφω όσα είδα και ακολούθησα.
Πέντε ημέρες αργότερα φτάσαμε στο Μέτσοβο και βρήκαμε τον Συνταγματάρχη Μήτσα με τον στρατό του. Στο σπίτι του Παπαγεώργη βρήκαμε τον Δουκίδη και τον Γεωργιάδη. Ο Δουκίδης είχε μεταφερθεί προσωρινά στο νοσοκομείο και ήταν έτοιμος για μεταφορά στο νοσοκομείο Μπλε Σταυρού στον Βόλο. Φήμες έλεγαν ότι ο Κερίμ Αγάς βρισκόταν στο Γράμμο κοντά στη Γρεβενίτη. Κρητικά τάγματα και δύο λόχοι του Μήτσα στάλθηκαν εκεί. Το σώμα του Γαριβάλδη διατάχθηκε από το τμήμα στρατού να επιστρέψει στην Αθήνα αφού πρώτα επιστρέψει τον οπλισμό του στο φρούριο του Μετσόβου. Άλλη φήμη έλεγε ότι ο στρατός του Ρώμα θα λάμβανε νέα όπλα Μάνλιχερ.
Οι Κρήτες δεν ήθελαν τους συναγωνιστές τους με γραθές. Περιμέναμε περίπου δύο εβδομάδες. Η φήμη για νέο οπλισμό διαλύθηκε σαν σαπουνόφουσκες. Ήταν ψεύτικη. Έγινε σύσκεψη στο αρχηγείο του Ρώμα. Οι περισσότεροι αξιωματικοί είχαν σκοτωθεί. Αν είχαμε αποκτήσει τα Μάνλιχερ θα παίρναμε ό,τι απέμεινε σε κατάσταση μάχης από τα δύο τάγματα. Είχαμε χάσει τους μισούς άνδρες. Πέρασαν οι ημέρες. Ο Ρώμας διέταξε ότι όποιος ήθελε να επιστρέψει στο σπίτι του μπορούσε να φύγει. Τους δόθηκαν διαταγές πορείας.
Δύο ημέρες αργότερα πήγα στο αρχηγείο, πήρα τα χαρτιά μου και με τον Γεωργιάδη βάλαμε τον Δουκίδη σε ένα μουλάρι. Φύγαμε για την Καλαμπάκα. Μας πήρε τρεις ημέρες. Ο Δουκίδης μεταφέρθηκε στον Βόλο. Ο Γεωργιάδης και εγώ πήγαμε στην Αθήνα και εισήχθημεν στο 5ο στρατιωτικό νοσοκομείο. Αυτό ήταν το τέλος του στρατού εκστρατείας του Ρώμα μετά από είκοσι έναν μήνες μάχης.
Διευκρίνιση. Η εκστρατεία του 1912 ήταν μια υπέροχη περιπέτεια για εμένα και τους φίλους μου, γεμάτη περιπέτεια και στερήσεις από έλλειψη ρούχων, φαγητού και νοσοκομειακής φροντίδας. Παρά όλα αυτά η πορεία μέσα από τη Μακεδονία και την Ήπειρο ήταν τεράστια εμπειρία. Έμαθα την πρακτική ζωή της στέρησης γιατί όλοι είχαμε τη νεότητα ως σύμμαχο. Η νεότητα δεν φοβάται τίποτα. Η νεότητα πάντα κερδίζει. Η μάχη του Δρυσκόν ήταν ρωμαλέα. Πλησιάσαμε το οχυρό στη Γαστρίτσα με απλά όπλα και χρειάστηκαν τρεις ημέρες για να καταστραφεί ο τουρκικός στρατός. Υποχωρήσαμε γιατί αντιμετωπίσαμε ανώτερες δυνάμεις. Πολεμήσαμε με γενναιότητα. Οι τάφοι του Μαβίλη και του Βράχου στέκονται σαν ένδοξα μνημεία για κάθε διαβάτη στο Δρυσκόν. Η ελληνική φυλή είναι προνομιούχα φυλή. Είναι ακατανίκητη.
Desirée Kossarides
https://finalbloodline.substack.com/p/croix-de-guerre-4?r=89qnum&utm_medium=ios&utm_id=97758_v0_s00_e0_tv4_a1demoo4vorf00&fbclid=IwY2xjawVFMwlleHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMFpFc1kyZFkxbmxZcDV0QmhzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeFptYULKa3OSfBf91NZWE5eB3IkW_TTtp2wl79pmRSs1PFYND0habLkueZFk_aem_jts8nNS782tSwRpRowQEew
Παλιές φωτογραφίες της Κω/φβ
https://www.facebook.com/groups/940305629662521/?multi_permalinks=2903259186700479&hoisted_section_header_type=recently_seen
