Πριν από 5 εκατομμύρια χρόνια, ο Ευφράτης δεν υπήρχε: να πώς γεννήθηκε
Μπορεί να είναι δύσκολο να το φανταστεί κανείς, αλλά η ιστορία του ποταμού Ευφράτη - της ζωτικής αρτηρίας που έθρεψε τους πρώτους μεγάλους αστικούς πολιτισμούς του κόσμου - ξεκινά με δύο ποτάμια που δεν έρρεαν καν εκεί που τα γνωρίζουμε σήμερα. Πριν από 5,5 εκατομμύρια χρόνια, σε ένα δραματικά διαφορετικό τοπίο, ούτε καν η Εύφορη Ημισέληνος όπως τη φανταζόμαστε δεν είχε σχηματιστεί.
Πριν υπάρξει ο Ευφράτης
Για πολύ καιρό, ο ποταμός Ευφράτης έχει υποστηρίξει την ανθρώπινη πρόοδο κατά μήκος του σχεδόν 1.900 μιλίων (περίπου 3.000 χλμ.) ταξιδιού του. Ωστόσο, η γεωλογική προέλευση αυτού του φημισμένου ποταμού είχε διαφύγει από καιρό των ειδικών. Κάποιοι υπέθεσαν ότι ήταν απόγονος ενός μεγάλου ποταμού που εκβάλλει στη Μεσόγειο - άλλοι, ότι κατέληγε σε αρχαίες λίμνες της σημερινής Τουρκίας ή κάπου χαμένος στην Αραβική Χερσόνησο. Το μυστήριο, ωστόσο, αποκαλύφθηκε πρόσφατα χάρη σε μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature Geoscience - ο Ευφράτης, όπως τον γνωρίζουμε, γεννήθηκε από τον γάμο δύο ξεχωριστών ποταμών.
Οι ερευνητές έχουν ονομάσει αυτά τα χαμένα ποτάμια Παλαιό-Καράσου και Παλαιό-Μουράτ. Και τα δύο διέσχιζαν περιοχές που τώρα αποτελούν μέρος της σημερινής Τουρκίας και της Συρίας, εκβάλλοντας σε μια Μεσόγειο Θάλασσα που, εκείνη την εποχή, ήταν ως επί το πλείστον αποξηραμένη λόγω της κρίσης αλατότητας του Μεσσηνίου - ένα δραματικό επεισόδιο 700.000 ετών κατά το οποίο η τεκτονική δραστηριότητα αποστράγγισε το μεγαλύτερο μέρος της θάλασσας. Αυτά τα δύο ποτάμια εκβάλλουν σε μια λεκάνη που ήταν σε μεγάλο βαθμό άνυδρη.
Η ιστορία του γεωλογικού ντετέκτιβ
Μεταφερόμαστε γρήγορα σε περίπου 5,33 εκατομμύρια χρόνια πριν: όταν η θάλασσα γέμισε ξανά, πλημμύρισε τα κανάλια του ποταμού και άφησε ιζήματα στον πυθμένα της θάλασσας. Αυτά τα θαμμένα λείψανα είναι ακριβώς αυτό που ξεκίνησαν να εντοπίσουν οι ερευνητές. Ανακάλυψαν αρχαίες ποτάμιες αποθέσεις, ηλικίας μεταξύ 5 και 6 εκατομμυρίων ετών, στα ανοικτά των ακτών του Λιβάνου και τα συνέκριναν με παρόμοιας ηλικίας αποθέσεις που έχουν ήδη βρεθεί κοντά στη σημερινή Τουρκία. Αυτή η σύνδεση αποκάλυψε τα ίχνη των δύο εξαφανισμένων ποταμών.
Ο Άντριου Μάντοφ, γεωλόγος και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, περιέγραψε την προσέγγισή τους ως «ακολουθώντας τα ίχνη που είναι θαμμένα κάτω από τη θάλασσα και στη συνέχεια συνδέοντάς τα με το σημείο όπου τα ίδια ίχνη επανεμφανίζονται στην ξηρά».
Μια ιστορία γραμμένη στην τεκτονική
Πριν από περίπου 3,6 εκατομμύρια χρόνια, η δημιουργία βουνών, οι μετατοπίσεις ρηγμάτων και οι σεισμοί άρχισαν να μετακινούν την πορεία των ποταμών. Το Παλαιο-Μουράτ ήταν το πρώτο που άλλαξε πορεία - και στη συνέχεια, 800.000 χρόνια αργότερα, ακολούθησε το Παλαιο-Καράσου. Παρακολουθώντας τη μετατόπιση στα σημεία όπου τα παλιά κανάλια του ποταμού διέσχιζαν ρήγματα, οι ερευνητές μπόρεσαν να εκτιμήσουν πότε συνέβησαν αυτές οι αλλαγές. Είναι σαν το τοπίο να είναι ένας γιγάντιος διάδρομος, που γλιστράει πλαγίως κάτω από τα ποτάμια: μετρώντας πόσο έχει γλιστρήσει και πόσο γρήγορα, μπορείτε να εντοπίσετε την ημερομηνία κάθε στροφής.
Μετά από αρκετές τέτοιες αναπροσανατολίσεις, τα δύο υδάτινα ρεύματα τελικά συγχωνεύτηκαν και ξεκίνησαν μαζί προς τα νοτιοανατολικά, εκβάλλοντας στον Περσικό Κόλπο. Ο σύγχρονος Ευφράτης, όπως τον γνωρίζουμε, ξεκίνησε πριν από περίπου 1,6 εκατομμύρια χρόνια.
Η μοντελοποίηση της μεταφοράς ιζημάτων έδωσε επίσης ενδείξεις για την κλίμακα που είχαν κάποτε αυτοί οι αρχαίοι ποταμοί. Πριν από τη συγχώνευση, ο Παλαιο-Καράσου ήταν στην πραγματικότητα μεγαλύτερος από τον σημερινό Νείλο.
Πώς τα ποτάμια διαμορφώνουν τους πολιτισμούς - και την ίδια τη ζωή
Η Εύφορη Ημισέληνος, που συχνά αποκαλείται «λίκνο του πολιτισμού», σχηματίζει ένα τόξο που μοιάζει με μπούμερανγκ στη Δυτική Ασία, εκτεινόμενη από τη σημερινή Αίγυπτο μέχρι το νοτιοανατολικό Ιράκ. Το ανατολικό της άκρο - η Μεσοποταμία - τροφοδοτείται εδώ και χιλιάδες χρόνια από τον Τίγρη και τον Ευφράτη. Αυτά τα ποτάμια μετέτρεψαν μια κατά τα άλλα άνυδρη περιοχή σε μια όαση εύφορων εδαφών, το κλειδί για την άνοδο των Σουμερίων και των Ασσυρίων πριν από σχεδόν 6.000 χρόνια.
Αλλά θα υπήρχε ποτέ αυτή η γη χωρίς την τυχαία συγχώνευση αυτών των δύο ποταμών της Εποχής των Παγετώνων;
Ο Άντριου Μάντοφ πιστεύει ότι, αν οι Παλαιο-Μουράτ και Παλαιο-Καράσου δεν είχαν αλλάξει πορεία και δεν είχαν συγχωνευθεί τότε, είναι δύσκολο να πούμε αν η Εύφορη Ημισέληνος θα είχε ποτέ διαμορφωθεί όπως την ξέρουμε τώρα.
Η επίδραση αυτών των ποταμών μπορεί να έχει ακόμη μεγαλύτερες προεκτάσεις. Η θέση τους πιθανότατα διαμόρφωσε τη διαθεσιμότητα νερού για τα μεταναστευτικά θηλαστικά που ακολουθούσαν τη διαδρομή του Λεβάντε από την Αφρική - μια υπενθύμιση ότι οι ιστορίες των ποταμών δεν είναι απλώς ασήμαντες για τους γεωλόγους. Διαδίδονται, διαμορφώνοντας τοπία, πολιτισμούς και ίσως την ίδια τη ζωή. Όπως το συνοψίζει ο Madof, «η αναδιανομή των υδάτινων πόρων σε μαζική κλίμακα αναδιαμορφώνει τη γη και καθορίζει τις ίδιες τις συνθήκες που καθιστούν δυνατή τη ζωή».
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα futura-sciences
https://www.futura-sciences.com/en/5-million-years-ago-the-euphrates-didnt-exist-heres-how-it-was-born_37795/
