Ο απαγορευμένος βάλτος της Καμαρίνας και ο Ηρακλής
...τοῦ δάμου τῶν Καμαριναίων καὶ τῶν Κώιων· τὸ ἱερὸν ἄσυλον εἶμεν τοῦ Ἀσκλαπιοῦ...οἱ Κῶιοι συνοικισταὶ ἐγένοντο τᾶς πόλιος ἁμῶν [Καμαρίνας]...
Το ημερολόγιο έλεγε 242 π.Χ, Κώοι θεωροί επισκέπτονται την αρχαία Καμαρίνα και ζητούν την στήριξη της σε ένα σημαντικό θέμα που αφορά την Ασυλία του Ασκληπιείου.
Οι Καμεριναίοι όχι μόνο με Διάταγμα τους αναγνωρίζουν το άσυλο του Ασκληπιείου αλλά σε στήλη από λευκό μάρμαρο, αναφέρουν , ότι δεν γίνεται να το αρνηθούν αφού οι Κώοι ήταν οι συνοικιστές της πόλης τους. Αυτή την πολύτιμη επιγραφή έφερε στο φως στο Ασκληπιείο της Κω , ο Γερμανός αρχαιολόγος R.Herzog κατά την διάρκεια των ανασκαφών του ιερού μνημείου το 1902-1904.
Αποικία των Κώων;
Η Καμερίνα στη Νότια Σικελία αποτέλεσε αποικία των Κώων, πέρα από την αρχαία επιγραφή του 3ου αιώνα π.Χ ελάχιστα είναι γνωστά για τον αρχαίο συνοικισμό, πότε συνέβη και από ποιούς. Ωστόσο στην πλούσια ιστορία της πόλης υπάρχουν και άλλα στοιχεία, ιστορικά ,γεωγραφικά και αρχαιολογικά τον τελευταίο καιρό που μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πράγματι στην ίδρυση της πόλης μπορεί να συμμετείχαν Κώοι.
Ένα από αυτά ειναι η γεωμοφολογία της αρχαίας πόλης με ένα τέναγος-βάλτο, ένα οικοσύστημα ανάλογο με αυτό που υπήρχε στην Κω Μεροπίδα του 5ου αιώνα π.Χ. Από τον αρχαίο βάλτο εξέρχονταν μολυσμένοι ατμοί οι οποίοι δημιουργούσαν μεγάλο πρόβλημα στους κατοίκους.
Ο Φραντσέσκο Ντέλα Κόρτε (Νάπολη, 22 Φεβρουαρίου 1913 - Γένοβα, 24 Σεπτεμβρίου 1991) Ιταλός κλασικός φιλόλογος στο «La mappa dell'Eneide», La Nuova Italia, Scandicci (Φλωρεντία) 1972, σχετικά με την πλοήγηση του Αινεία στη Σικελία, γράφει: «Φυσάει βόρειος άνεμος. Τα διάφορα μέρη ξεφεύγουν από το βλέμμα μας: Παντάγια, ο Κόλπος των Μεγάρων, η Θάψος, η Ορτυγία, ο Ἕλωρος [αρχαία ελληνική πόλη της Μεγάλης Ελλάδας, χτισμένη στη νοτιοανατολική ακτή της Σικελία], το Ακρωτήριο Πατσίνο, η Καμαρίνα, η Γέλα, το Αγκριτζέντο [Ακράγαντας], ο Σελινούντας και τέλος φτάνουμε στο Τράπανι. Αυτή η πολύ γρήγορη επισκόπηση των πόλεων δεν φαίνεται από τη θάλασσα, όπως σε μια βιβλιογραφία ταξιδιών, αλλά λαμβάνει υπόψη και το εσωτερικό: μια λίμνη στην Καμαρίνα, ένα ποτάμι στη Γέλα, τα τείχη του Αγκριτζέντο, τα άλογα που βόσκουν από κάτω τους, οι φοίνικες του Σελινούντα».
Εδώ ακριβώς η Καμαρίνα εστιάζει την προσοχή μας, με τη λίμνη της που άλλοι μελετητές αποκαλούν πιο εύστοχα βάλτο. Ο Guido Vitali, σε μια από τις σημειώσεις του στο «Eneide» (Mursia, Μιλάνο 1981), εκφράζεται με τους εξής όρους: «Καμαρίνα, μια πόλη στα νότια της Σικελίας. Ένα μαντείο είχε απαγορεύσει την αποκατάσταση του βάλτου που το περιέβαλλε, προκαλώντας μιάσματα, ακαθαρσίες. Οι κάτοικοι αποξήραναν το έλος ούτως ή άλλως και τιμωρήθηκαν, καθώς οι εχθροί που κατέστρεψαν την πόλη περνούσαν εύκολα πάνω από το ξερό έδαφος».
Αλλά τι ακριβώς είχε πει ο Βιργίλιος; Στους στίχους 700-701 του τρίτου βιβλίου διαβάζουμε: «... et fatis numquam concessa moveri / adparet Camarina procul ...» δηλαδή και οι μοίρες που δεν τους επιτρέπεται ποτέ να κινηθούν / Η Καμαρίνα θα εμφανιστεί μακριά....
Στο «Μυθολογικό Λεξικό» του Declaustre, που μεταφράστηκε από τα γαλλικά και τυπώθηκε στη Νάπολη το 1834, αναφέρεται ότι «η Καμαρίνα, ένα έλος στη Σικελία, εξέπνεε μολυσμένους ατμούς. Οι Σικελοί συμβουλεύτηκαν το μαντείο του Απόλλωνα για να μάθουν αν έπρεπε να το αποξηράνουν: το μαντείο τους απέτρεψε. Αλλά δεν έλαβαν υπόψη αυτή την απάντηση και έτσι διευκόλυναν τους εχθρούς τους να εισέλθουν στο νησί και να λεηλατήσουν τη χώρα.
Από εδώ προήλθε η παροιμία: «Camarinam ne moveris», μια λατινική φράση που κυριολεκτικά σημαίνει «Μην μετακινείτε την Καμαρίνα» ή «Μην αγγίζετε την Καμαρίνα».
Θερμός από τα βάθη της Καμαρίνας.Διαθέτει βολβώδες μεταλλικό σώμα που υψώνεται πάνω σε διακοσμητικά πόδια τρίποδα σε σχήμα νυχιού ή ποδιού ζώου, διακοσμημένο με εικονιστικά ή μυθολογικά χάλκινα ανάγλυφα (όπως στόμια λιονταριού ή μάσκας και εξαρτήματα λαβής. Η αυθέψα (λατινικά: authepsa, από το αρχαιοελληνικό αὐθέψης, που σημαίνει «αυτολέβητας») ήταν ένα πολυτελές ρωμαϊκό δοχείο θέρμανσης και σερβιρίσματος υγρών, το οποίο λειτουργούσε με τρόπο ανάλογο του σύγχρονου ρωσικού σαμοβαριού ή των δοχείων τσαγιού με εσωτερική εστία. Σύμφωνα με ιστορικές πηγές, όπως ο Κικέρωνας, οι αυθέψες συγκαταλέγονταν στα πιο ακριβά και περίτεχνα αντικείμενα των ρωμαϊκών νοικοκυριών, συχνά διακοσμημένες με καλλιτεχνικές λεπτομέρειες, ειδώλια ή περίπλοκα χερούλια.Aναφέρεται στις αυθέψες, μεταξύ άλλων ακριβών κορινθιακών και δηλιακών αγγείων. Σε μεταγενέστερες εποχές, ήταν κατασκευασμένες από ασήμι. Από M.Vento/ arkeomania.com.
Η παροιμία συνδέεται με ένα πραγματικό ιστορικό και γεωγραφικό γεγονός που αφορά την αρχαία πόλη Καμαρίνα, μια ελληνική αποικία που βρισκόταν στη νότια ακτή της Σικελίας (κοντά στη σύγχρονη Ραγούσα): Το προστατευτικό έλος: Η πόλη προστατευόταν από τη μία πλευρά από ένα πυκνό έλος που εμπόδιζε τις εχθρικές επιθέσεις. Ωστόσο, αυτό το έλος ήταν επίσης πηγή ελονοσίας και πανώλης για τους κατοίκους.
Ένα σπάνιο, μεγαλοπρεπές και σημαντικό ελληνικό ασημένιο τετράδραχμο της Καμαρίνας. Πιθανώς το καλύτερο γνωστό παράδειγμα αυτής της έκδοσης - Τετράδραχμο της Καμαρίνας 425-405, AR 16,82 γρ. Γρήγορο τέθριππο που οδηγείται από δεξιά από την κρανοφόρο Αθηνά, κρατώντας ηνία και κέντρο. Πάνω από τα άλογα η Νίκη που πετάει αριστερά για να την στεφανώσει. Στο εξέργειο, κόκκος κριθαριού. Rev. KAMAPINAI – ON. Κεφαλή νεαρού Ηρακλή δεξιά που φοράει δέρμα λιονταριού. Κάτω από το πηγούνι, κλαδάκι ελιάς με καρπό. Ένα πορτρέτο μαγευτικής ομορφιάς, έργο ενός πολύ ταλαντούχου δεξιοτέχνη χαράκτη.
Εξαντλημένοι από ασθένειες, οι πολίτες της Καμαρίνας συμβουλεύτηκαν το Μαντείο των Δελφών για να ρωτήσουν αν ήταν σκόπιμο να αποξηρανθεί. Η απάντηση της Πυθίας ήταν σαφής: «Μην μετακινείτε την Καμαρίνα, γιατί είναι καλύτερο να παραμείνει ως έχει, εάν τη μετακινήσετε θα φέρετε μεγαλύτερο κακό». Οι πολίτες αγνόησαν το μαντείο και αποξήραναν το έλος. Λίγο αργότερα, οι εχθροί εκμεταλλεύτηκαν το πλέον ξερό έδαφος για να το διασχίσουν εύκολα, εισβάλλοντας και καταστρέφοντας την πόλη.
Σε ποιο γεγονός αναφέρεται;
Τα ιστορικά κείμενα δεν αναφέρουν την αρχαία επιγραφή του Rudolf Herzog από το Ασκληπιείο της Κω. Όμως, λένε ότι η Καμαρίνα, ελληνική αποικία που ιδρύθηκε από τους Σικελιώτες των Συρακουσών στις εκβολές του ποταμού Ιππάρι το 598 π.Χ., νοτιοδυτικά της σημερινής Βιτόρια στην επαρχία της Ραγούσας, ισοπεδώθηκε επανειλημμένα. Τις δύο πρώτες φορές από τους ίδιους τους Συρακούσιους, οι οποίοι, για να τιμωρήσουν τη δίψα της για ανεξαρτησία, την μετέτρεψαν σε μια μάζα ερειπίων.
Η αποξήρανση του βάλτου που περιγράφει ο Βιργίλιος θα έπρεπε ίσως να τοποθετηθεί, κατά πάσα πιθανότητα, πριν από την πρώτη καταστροφή της πόλης, η οποία συνέβη το 553 π.Χ. Αλλά, εκμεταλλευόμενη τον πόλεμο που διεξήγαγε εναντίον των Συρακουσών και του Ακράγαντα από τον Σικελό Δουκέτιο, η Καμαρίνα αναγεννήθηκε το 461 π.Χ. στην αρχαία της μεγαλοπρέπεια, βιώνοντας στη συνέχεια τις πιο ένδοξες σελίδες της ιστορίας της.
Δουκέτιος, βασιλιάς των Σικελών.
Σε αυτή τη φάση ευημερούσας ειρήνης ανθίζουν στην Καμαρίνα ο αθλητισμός και ο πολιτισμός, σύμφωνα με την καλύτερη ελληνική παράδοση. Ο Πίνδαρος, στην Δ΄ Ολυμπιακή Ωδή, τραγουδά για τη λαμπρή νίκη ενός Καμαρινού αθλητή ονόματι Ψαμμίδη, ο οποίος θριάμβευσε με το άρμα που έσερνε μουλάρια, στην 82η Ολυμπιάδα.
Όπως γράφει ο Bruno Gentili στην εισαγωγή του τόμου «Pindaro - Le Pitiche» (Fondazione Lorenzo Valla, Arnoldo Mondadori Editore, Μιλάνο 1995), «η εικόνα της πόλης και των σπιτιών της, ψηλών στην όψη και πυκνών σαν δάσος, είναι ζωντανή, όπως και ο ιερός, ευεργετικός ποταμός που την αρδεύει στα βορειοδυτικά, ο Ippari, εύφορος με λάσπη που γονιμοποιεί τη γύρω γη και χρησιμεύει επίσης για να εδραιώσει ως συνεκτικό υλικό το πλήθος των νέων κατοικιών, τα οποία ο ποιητής δεν τα χαρακτηρίζει τυχαία ως θαλάμους, σχεδόν προβλέποντας την ευχή για ακμή που απηύθυνε λίγο αργότερα στον Ψαμμίδη για τη συμβολή με τη νίκη του στην αναγέννηση της Καμαρίνας».
Ακολουθούν μερικοί στίχοι στην ιταλική μετάφραση του ίδιου του Μπρούνο Τζεντίλι: «Επέστρεψα από τις / όμορφες θέσεις του Οινόμαου / και του Πέλοπα, ω Παλλάς / που κυβερνάς την πόλη / αυτός (ο Ψαμμίδης) τραγουδά για το σεβάσμιο δάσος σου / και τα ρεύματα του Οναού / και την ντόπια λίμνη / και τα ιερά κανάλια του Ιππάρη / που ποτίζεις τον λαό σου / και γρήγορα τσιμεντάρεις / το δάσος με τα ψηλά κλαδιά / των γερών γαμήλιων οίκων, / σύροντας αυτόν τον λαό / των πολιτών από τη δυστυχία στο φως».
Ο παραλληλισμός «Ψαμμίδη-Ιππάρη», σημειώνει ο συγγραφέας, τονίζει τον ρόλο του νικητή επειδή κι αυτός, όπως το ποτάμι, κάνει την πόλη να αναγεννηθεί σε νέα ζωή.
Ναός της Αθηνάς.Από Wikipedia Commons.
Αλλά η επιτευχθείσα ευτυχία των κατοίκων δυστυχώς δεν θα είναι μακροχρόνια, αποκαλύπτοντας σύντομα ότι είναι εφήμερη στην αναταραχή των σικελικών γεγονότων σε εκείνους τους αιώνες των μεγάλων πολιτικών και κοινωνικών κατακτήσεων αλλά και των απερίγραπτων συμφορών και δεινών.
Η Καμαρίνα θα αντιμετωπίσει λόγω Καρχηδόνας, περαιτέρω καταστροφή, την απέλαση των γυναικών και των παιδιών της. Μέχρι που, το 258 π.Χ., ο Ρωμαίος ύπατος Αττίλιος Καλατίνος, με πυρκαγιές, σφαγές και λεηλασίες κτηνώδους και ανήκουστης αγριότητας, δεν θα σβήσει για πάντα τη μνήμη της Καμαρίνας. Ωστόσο, αυτή, απαθανατισμένη από τη θεϊκή ποίηση του Πινδάρου, επέστρεψε, για να λάμψει με ένα έντονο φως, αναδυόμενη από τη σιωπή του χρόνου χάρη στην αξιοθαύμαστη αφοσίωση ομότιμων αρχαιολόγων όπως ο Πάολο Όρσι, ο Μπιάτζιο Πάτσε, η Πάολα Πελαγκάτι, ο Τζιοβάνι Ντι Στέφανο, ο Αντονίνο Ντι Βίτα.
Η ίδρυση της πόλης και ο Ηρακλής
Η ίδρυση της ευγενούς ελληνικής πόλης Καμαρίνα, η οποία καταλαμβάνει ένα χαμηλό ακρωτήριο ανάμεσα στις αμμώδεις εκβολές του ποταμού Ίππαρη στα βόρεια και του ρέματος Ριφρισκολάρο (η αρχαία Οανίδα) στα νότια, χρονολογείται από τα αρχαικά χρόνια.
Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, συγγραφέα του 5ου αιώνα π.Χ., η Καμαρίνα ιδρύθηκε από τις Συρακούσες το 598 π.Χ., υπό την ηγεσία των οικιστών Δάσκωνα και Μενέκωλο. Κατά τη σύντομη ύπαρξή της, η πόλη υπέστη διάφορες καταστροφές και λεηλασίες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων από τους Συρακούσιους, εναντίον των οποίων επαναστάτησε το 553-552 π.Χ.
Ο Θουκυδίδης μας αναφέρει δύο ανακατασκευές της πόλης: μία από τον Ιπποκράτη, άρχοντα της Γέλας, το 492 π.Χ. και την άλλη από ένα απόσπασμα Γελωανών γύρω στο 460 π.Χ. Μπορεί οι Κώοι αποικιστές να έχουν σχέση με αυτές τις δύο ανακατασκευές της αρχαίας πόλης του 5ου αιώνα π.Χ, ιδίως της δεύτερης που και αυτή σύμφωνα με αρχαία επιγραφή θεωρείται αποικία των Κώων.
Στα νομίσματα της Καμερίνας εμφανίζεται ο Ηρακλής όχι τυχαία, αφού ο ημίθεος θεωρείται Γενάρχης των Κώων. Κεφαλή νεαρού Ηρακλή φοράει δέρμα λιονταριού όπως αυτά που έχουν βρεθεί στην Κω. Όλα αυτά δεν έχουν να κάνουν μόνο με την ιστορία και τη μυθολογία αλλά και με το πρόβλημα της ελονοσίας που αντιμέτωπιζαν λόγω του βάλτου.Με τεχνικά έργα διευθέτησης ρεμάτων μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν τη συμφορά τους και αυτό το συμβάν συνδέται με τον υδρογεωλόγο και ξακουστό μηχανικό για τους άθλους- επιτεύγματα Ηρακλή, κάτι ανάλογο που έγινε και στην Κω.
Επιπλέον το ότι εμφανίζεται στα νομίσματα ως νέος ή ακόμη δίχως γένια ο Ηρακλής μπορεί να έχει τη σημασία του, και κατά ένα τρόπο να δείχνει την προέλευση του από κάτι παλαιότερο.
Η αρχαία Καμερίνα φέρεται να έχει οικισμό αφιερωμένο στον Ηρακλή στους πρόποδες λόφου όπως η Κως, σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα.
Μετά από μια περίοδο μέγιστης λαμπρότητας, η ελληνική πόλη, εκκενωμένη από τους κατοίκους της, ισοπεδώθηκε από τους Καρχηδόνιους το 405 π.Χ. Το 339 π.Χ. κατεδαφίστηκε και ξανακατοικήθηκε από τον Τιμολέοντα, όπως διαβάζουμε στον Διόδωρο, από τον οποίο μαθαίνουμε επίσης ότι το 275 π.Χ. καταλήφθηκε από τους Μαμερτίνες.
Στην Καμαρίνα, ο Ηρακλής έχει μια επιλογή! Όπως και ο Διόνυσος, ο ήρωας είναι μια από τις λίγες μορφές στην ελληνική μυθολογία που μπορεί να είναι χωρίς γένια (νέος) ή γενειοφόρος(ώριμος). Δύο τετράδραχμα κοπής στη Σικελία γύρω στο 425-405 π.Χ.
Οι Μαμερτίνες ήταν μια ομάδα μισθοφόρων στρατιωτών από την Καμπανία που πήραν το όνομά τους από τον Μάμερτο, οσκική λέξη για τον θεό του πολέμου Άρη («γιοι του Άρη»). Αρχικά προσλήφθηκαν από τον Αγαθοκλή, τύραννο των Συρακουσών, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Μετά τον θάνατο του Αγαθοκλή το 289 π.Χ, άνεργοι μισθοφόροι κατέλαβαν την ελληνική πόλη Μεσσάνα (σύγχρονη Μεσσήνη) γύρω στο 288 π.Χ και τη χρησιμοποίησαν ως βάση για να επιτεθούν στην γύρω σικελική ύπαιθρο. Απειλούμενοι από τον Ιέρωνα Β' των Συρακουσών γύρω στο 265 π.Χ., οι Μαμερτίνες απευθύνθηκαν πρώτα στην Καρχηδόνα και στη συνέχεια στράφηκαν στη Ρωμαϊκή Δημοκρατία για βοήθεια. Η απόφαση της Ρώμης να παρέμβει το 264 π.Χ πυροδότησε άμεσα τον Πρώτο Καρχηδονιακό Πόλεμο. Η εύφορη περιοχή γύρω από τη Μεσσήνη έγινε επίσης διάσημη στον αρχαίο κόσμο για την παραγωγή του Μαμερτίνου οίνου -κρασιού αγαπημένου του Ιούλιου Καίσαρα.
Το 258 π.Χ τελικά η Καμαρίνα καταλήφθηκε και καταστράφηκε από τους Ρωμαίους.
Τι απομένει από την Καμαρίνα σήμερα;
Στο υψηλότερο σημείο του λόφου, τα λίγα «ερείπια» του Ναού της Αθηνάς είναι ορατά, τα οποία εξερευνήθηκαν από τους Όρσι και Πελαγάττι, αλλά νέες έρευνες πραγματοποιήθηκαν το 1980 και το 1987.
Σήμερα, αυτό που απομένει είναι το κύριο ιερό της πόλης με τα θεμέλια στον βράχο, ένα τμήμα του νότιου τοίχου του σηκού στην αυλή και η βορειοανατολική γωνία μέσα στο Μουσείο. Στο νοτιοδυτικό άκρο του λόφου, ανάμεσα στον Ναό της Αθηνάς Πολιάδος και το λιμάνι, βρίσκεται η αγορά, οι ανασκαφές της οποίας δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί πλήρως. Τα ερείπια του «Οίκου του Βωμού» χρονολογούνται από την εποχή της Δημοκρατίας, όπως ονομάστηκε για το ιερό οικοδόμημα που βρίσκεται στο κέντρο της αυλής, γύρω από το οποίο είναι διατεταγμένες διάφορες αίθουσες.
Αξίζει να τονιστεί ότι ανάμεσα στο λιμάνι του 4ου αιώνα π.Χ και μιας πρώιμης αγοράς υπήρχε ναός της Αθηνάς στην Κω, που τότε δεν είχε τείχη πρό του σεισμού του 411 π.Χ.
Τα μνημειώδη ερείπια, αποτελούν μαρτυρία της ταραγμένης ιστορίας της Καμερίνας, πρέπει οπωσδήποτε να αναφέρουμε την «Οικία της Επιγραφής» στις νότιες πλαγιές του λόφου του Ηρακλή και την «Οικία του Εμπόρου», από την οποία βρέθηκαν αρκετά βάρη και ένα χάλκινο όργανο μέτρησης.
Όσον αφορά τα αμυντικά τείχη, το καλύτερα διατηρημένο τμήμα είναι αναμφίβολα το νότιο τμήμα των οχυρωματικών τειχών της πόλης, κάτω από τον λόφο του Ηρακλή. Οι ανασκαφές και η έρευνα έχουν επίσης φέρει στο φως τις νεκροπόλεις της Καμερίνας, μεταξύ των οποίων δεν μπορεί να αγνοηθεί αυτή του «Passo marinaro», οι τάφοι των οποίων μπορούν να χρονολογηθούν μεταξύ των μέσων του 5ου αιώνα και του 258 π.Χ.
Γεωδίφης
Πηγές:
1.Κώοι οι συνοικιστές της αρχαίας Καμαρίνας
3.https://www.arkeomania.com/storiacamarina.html
4.https://web.archive.org/web/20160409105341/http://netnews.eu/h-%CE%BD%CE%B5%CE%BA%CF%81%CE%BF%CF%86%CE%BF%CE%B2%CE%AF%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1/
5.https://topostext.org/place/369144PCam
6.https://inscriptions.packhum.org/text/349792?hs=128-137%2C326-332%2C1609-1615
7.https://en.wikipedia.org/wiki/Kamarina,_Sicily
8. Κώοι οι συνοικιστές της αρχαίας Γέλας...
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ
Η Καμαρίνα σε χάρτη της Σικελίας υπό τους Δεινομενίδες τυράννους (485-465 π.Χ.). Δείχνει τον πυρήνα της επικράτειας των Συρακουσών (με κόκκινο) και τις άλλες ελληνικές πόλεις που ελέγχονταν από τους τυράννους των Συρακουσών (με κίτρινο). Οι πόλεις που ελέγχονταν από τον Αναξίλα του Ρηγίου εμφανίζονται με πράσινο χρώμα και αυτές του Θήρωνα (της οικογένειας των Εμμενιδών) με ανοιχτό μπλε. Από Wikimedia Commons.
Χάρτης της αρχαίας Καμαρίνας, από τον Davide Mauro.
Καμαρίνα, το ακρωτήριο στη θάλασσα και η αγορά.πό Wikipedia Commons.
Δίδραχμο της σικελικής πόλης Καμαρίνα. Στην εμπρόσθια όψη, η κεφαλή της ποτάμιας θεότητας «Ίππαρις»· στην πίσω όψη, η ομώνυμη νύμφη Καμαρίνα ξαπλωμένη σε κύκνο, περίπου 415-405 π.Χ.
