Ένας βασιλιάς θαμμένος κάτω από τέσσερα σπαθιά
Μυκηναϊκοί θολωτοί τάφοι στα Δενδρά, καλυμμένοι με χρυσό.Η πιθανολογούμενη ανδρική ταφή στον Λάκκο Ι στον θολωτό τάφο στο μυκηναϊκό νεκροταφείο των Δενδρών. Ορισμένα αντικείμενα μπορούν να παρατηρηθούν in situ στον σκελετό. Από: Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών / Υπουργείο Πολιτισμού - Ελληνικός Οργανισμός Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων.
Ένας βασιλιάς θαμμένος κάτω από τέσσερα σπαθιά: Πώς η μυκηναϊκή Ελλάδα μετέτρεψε τους νεκρούς της σε χρυσά γλυπτά.
Ένας αρχαιολόγος από το Κέιμπριτζ υποστηρίζει ότι οι πλουσιότερες ταφές στον μυκηναϊκό τάφο των Δενδρών, που χτίστηκε πριν από περίπου 3.400 χρόνια, σκηνοθετήθηκαν ως οπτικές συνθέσεις. Σε αυτές, σώματα καλυμμένα με χρυσό, ασήμι και γυαλί έγιναν έργα τέχνης.
Στα τέλη Ιουλίου του 1926, ο Σουηδός αρχαιολόγος Άξελ Πέρσον και η ομάδα του έσκαβαν τον τάφο σε σχήμα κυψέλης στα Δενδρά , στη νότια Πελοπόννησο, για τρεις εβδομάδες και ήταν κουρασμένοι. Το δάπεδο του θαλάμου αποδείχθηκε λεηλατημένο, οπότε στράφηκαν στους τέσσερις λάκκους που ήταν βυθισμένοι από κάτω. Στον ανατολικό, περίπου 1,5 μέτρο βάθος, ήρθε στο φως ένα ανθρώπινο μηριαίο οστό.
Σύντομα ακολούθησαν χρυσές ροζέτες , δίπλα στον λαιμό και το στήθος του σκελετού. Βρίσκονταν κάτω από τους σπονδύλους που ενώνουν το κρανίο με τη σπονδυλική στήλη, πράγμα που σημαίνει ότι είχαν σχηματίσει ένα κολιέ και το σώμα το φορούσε όταν τοποθετήθηκε στο λάκκο. Γύρω από τον κορμό υπήρχαν σπειροειδή χρυσά μενταγιόν, που σήμερα ανακατασκευάζονται ως ζώνη.
Ο Πέρσον περιέγραψε τον ένοικο ως μια μικρή πριγκίπισσα. Στη συνέχεια άνοιξε το δυτικό λάκκο, όπου δύο ακόμη εκτεταμένοι σκελετοί, ένας άνδρας και μια γυναίκα, βρίσκονταν περιτριγυρισμένοι από εκατοντάδες αντικείμενα φτιαγμένα από πολύτιμα μέταλλα και πέτρες.
Τα οστά μελετήθηκαν από τον Carl Fürst, ο οποίος ταυτοποίησε τους δύο στο δυτικό λάκκο ως ενήλικες και τον έναν στο πρώτο λάκκο ως έφηβο. Από εκεί προέρχονται τα ονόματα που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται: βασιλιάς , βασίλισσα και πριγκίπισσα . Είναι καλύτερο να τα λαμβάνουμε με προσοχή, καθώς τα λείψανα δεν έχουν επανεξεταστεί ποτέ με σύγχρονες οστεολογικές τεχνικές.
Η πιθανολογούμενη γυναικεία ταφή στον Λάκκο Ι στον θολωτό τάφο στο μυκηναϊκό νεκροταφείο των Δενδρών. Το μεταλλικό κύπελλο και ο σφραγιδόλιθος από καρνεόλη είναι ορατά στη θέση τους στον σκελετό. Από: Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών / Υπουργείο Πολιτισμού - Ελληνικός Οργανισμός Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων.
Ένας τάφος από την εποχή του Τουταγχαμών
Ο τάφος ανήκει στη φάση που οι αρχαιολόγοι ονομάζουν Υστεροελλαδική IIIA1, γύρω στο 1400 π.Χ., αν και το άρθρο της Rachel Emma Phillips σημειώνει ότι η χρονολογία εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Αυτό θα τον καθιστούσε λιγότερο από έναν αιώνα παλαιότερο από τον Τουταγχαμών και σύγχρονο με μια Αίγυπτο που διατήρησε τους νεκρούς της μέσω μουμιοποίησης. Στο Αιγαίο, τα σώματα απλώς αφήνονταν να αποσυντεθούν στο υπέδαφος.
Το μνημείο έχει έναν θολωτό θάλαμο διαμέτρου περίπου 7,30 μέτρων, έναν διάδρομο εισόδου μήκους 17,90 μέτρων και μια πόρτα ύψους 3,40 μέτρων. Φαίνεται ότι συνδέεται με τις Μυκήνες , έναν οικισμό της Μιδέας .
Η Phillips είναι ερευνήτρια στη Βρετανική Σχολή Αθηνών και στη Σχολή Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Cambridge . Δημοσιεύει την ανάλυσή της στο Cambridge Archaeological Journal , και το σημείο εκκίνησής της είναι εύκολο να δηλωθεί αλλά ασυνήθιστο στην ταφική αρχαιολογία: ότι η ταφή κάποιου ήταν μια δημιουργική πράξη.
Τα Δενδρά δεν ήταν κάτι το ιδιαίτερο. Στην ηπειρωτική Ελλάδα, μεταξύ 2100 και 1700 π.Χ., οι περισσότερες ταφές ήταν λίθινες τάφες (κιβώτια) ή απλοί λάκκοι με λίγα αντικείμενα, συνήθως ένα συσταλμένο σώμα και ένα ή δύο αγγεία δίπλα στο κεφάλι. Η πρώιμη Μυκηναϊκή περίοδος (1700 -1400 π.Χ.) άλλαξε αυτό το μοτίβο. Τα σώματα τοποθετούνταν σε πλήρες μήκος, οι τάφοι έγιναν ομαδικοί και τα κτερίσματα πολλαπλασιάστηκαν. Η τάση εκτείνεται από τους διάσημους λακκοειδείς τάφους των Μυκηνών στους θαλαμωτούς τάφους και τους θολωτούς τάφους (κυψέλες) που είναι διάσπαρτοι σε όλη την περιοχή.
Η ταφική πολυτέλεια σε εκείνους τους αιώνες δεν περιοριζόταν ούτε στο Αιγαίο. Γύρω στον 17ο αιώνα π.Χ., στη νοτιοανατολική Ισπανία, ένας άνδρας και μια γυναίκα της κοινωνίας Ελ Άργκαρ θάφτηκαν κάτω από το δάπεδο ενός μεγάλου κτιρίου στη Λα Αλμολόγια (Μούρθια), και η γυναίκα φορούσε ασημένιο διάδημα. Αυτός ο παραλληλισμός είναι εκτός του άρθρου της Φίλιπς, αλλά βοηθά στην τοποθέτηση του φαινομένου σε έναν ευρύτερο χάρτη της Εποχής του Χαλκού.
Χρυσό περιδέραιο με χάντρες σε σχήμα ροζέτας από τον Λάκκο III στη θόλο των Δενδρών. Πηγή: Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα / Υπουργείο Πολιτισμού - Ελληνικός Οργανισμός Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων.
Από σύμβολο κύρους σε σκηνοθεσία
Μέχρι τώρα, εξηγεί η Phillips, η έρευνα για τα Δενδρά είχε επικεντρωθεί στην κοινωνικοοικονομική πλευρά. Ο Persson θεωρούσε τους νεκρούς ως μέλη της βασιλικής οικογένειας της Μιδέας. Πιο πρόσφατοι μελετητές ερμήνευσαν την εναπόθεση αντικειμένων, πολλά από τα οποία εισήχθησαν από την Κρήτη ή την ανατολική Μεσόγειο, ως επιδεικτική κατανάλωση: έναν τρόπο απόσυρσης «εξωτικών» αντικειμένων από την κυκλοφορία και υπογράμμισης της θέσης του νεκρού.
Η Phillips προτείνει μια άλλη προσέγγιση, η οποία βασίζεται σε δύο έννοιες. Η πρώτη είναι η επιμέλεια , την οποία ορίζει ως το άθροισμα της επιλογής αντικειμένων και της τοποθέτησής τους. Η δεύτερη είναι η αισθητική, η οποία νοείται ως η επίδραση που έχουν οι φυσικές ιδιότητες των πραγμάτων στις αισθήσεις.
Κατά την ερμηνεία της, ο τάφος θα ήταν ένα υβριδικό έργο που συνδύαζε το πτώμα με άλλα υλικά. Παραδέχεται ότι οι περισσότεροι προϊστορικοί δεν θα αποδέχονταν αυτή την περιγραφή.
Γιατί μέταλλο, και γιατί λάμψη;
Η πρώτη της ένδειξη είναι η απουσία. Στους λάκκους Ι και ΙΙΙ δεν υπάρχει ούτε ένα κεραμικό αγγείο , παρόλο που η κεραμική ήταν συνηθισμένη στους πρώιμους μυκηναϊκούς τάφους της Πελοποννήσου και εμφανίζεται σε έναν άλλο λάκκο και στο δάπεδο του θαλάμου. Στη θέση της υπάρχουν μεταλλικά αγγεία.
Ασημένιο κύπελλο με εσωτερικό χρυσό στρώμα από τον Λάκκο Ι στη θόλο των Δενδρών. Πηγή: Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα / Υπουργείο Πολιτισμού - Ελληνικός Οργανισμός Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων.
Βρέθηκαν επίσης καρνεόλη, αχάτης και γυαλί. Τα περισσότερα από αυτά τα υλικά ήταν εισαγόμενα, όπως ο χρυσός και το ασήμι, αν και το υλικό στα Δενδρά δεν έχει ποτέ προέλθει από εργαστηριακή ανάλυση. Αν ο στόχος ήταν απλώς η επίδειξη εξωτικών αγαθών, υποστηρίζει η Φίλιπς, η εισαγόμενη κεραμική θα τα είχε πάει εξίσου καλά, καθώς ήταν διαθέσιμη και αναγνωρίσιμη ως ξένη. Η επιλογή του μετάλλου υποδηλώνει ότι οι οπτικές ιδιότητες είχαν σημασία.
Μία από αυτές τις ιδιότητες είναι η λάμψη. Σύμφωνα με τις μελέτες Gillis για τα νεκροταφεία στο Μπερμπάτι, την Ασίνη και τα Δενδρά, η λάμψη είχε μεγαλύτερη βαρύτητα από το χρώμα όσον αφορά την επιλογή του τι θα εναποτίθετο. Τα αντικείμενα των Δενδρών συνδυάζουν επίσης υλικά: ένα ξύλινο κουτί καλυμμένο με μπρούντζο, σπαθιά με λαβές από ελεφαντόδοντο ή αχάτη ή με χρυσά φύλλα και γυάλινες επενδύσεις, δύο κύπελλα ασημένια εξωτερικά και χρυσά εσωτερικά, και τρία δαχτυλίδια κατασκευασμένα από στρώματα σιδήρου, χαλκού, μολύβδου και αργύρου, από τα οποία φαινόταν μόνο το ασήμι. Για τον συγγραφέα, αυτά τα μείγματα αποκαλύπτουν ένα ενδιαφέρον να μετατρέψει το συνηθισμένο σε λαμπρό και επιτρέπουν τη σκιαγράφηση μιας ιεραρχίας, με τον μπρούντζο πάνω από το ξύλο και τον χρυσό πάνω από τον μπρούντζο.
Ο βασιλιάς κάτω από τα σπαθιά
Ο υποτιθέμενος βασιλιάς είναι η πιο ακραία περίπτωση. Ξάπλωνε με τα χέρια του στη λεκάνη του. Στο στήθος του υπήρχε ένα χρυσό κύπελλο διακοσμημένο με χταπόδια , που περιείχε έξι σφραγίδες και τέσσερα δαχτυλίδια, με τρία ασημένια σκεύη δίπλα του και ένα χάλκινο κουτί πάνω από τη λεκάνη του. Το πιο εντυπωσιακό από όλα ήταν ότι τέσσερα σπαθιά βρίσκονταν στους ώμους του με τις λαβές τους . Στα πόδια του υπήρχαν τέσσερις αιχμές δοράτων, δύο χάλκινα μαχαίρια, ένα ζευγάρι μολύβδινα κέρατα και ένα μικρότερο σπαθί.
Ο Πέρσον σημείωσε ότι μετά βίας μπορούσε να διακρίνει τα οστά κάτω από τόσα πολλά αντικείμενα. Οι δύο γυναίκες, με πολύ λιγότερα αγαθά, παρέμειναν πολύ πιο ορατές. Η μία είχε ένα χρυσό και ασημένιο κύπελλο με βουκράνια (μοτίβα κρανίου βοδιού) στο στήθος της, μια σφραγίδα από καρνεόλη που φοριόταν ως βραχιόλι και ένα μικροσκοπικό χρυσό κουτί ως μενταγιόν. Η έφηβη είχε το κολιέ από ροζέτα και τη ζώνη της.
Πάνω από το κεφάλι του άνδρα βρίσκονταν γυάλινα στολίδια σε σχήμα μπούκλας και πλάκες, τα οποία ο Πέρσον ανακατασκεύασε ως κράνος από χαυλιόδοντα αγριογούρουνου , ένα γνωστό έμβλημα της μυκηναϊκής πολεμικής ελίτ. ( Η Ιλιάδα του Ομήρου περιγράφει ένα τέτοιο κράνος, στο Βιβλίο 10.) Δεν υπάρχουν πραγματικοί χαυλιόδοντες εδώ, μόνο κατασκευασμένα κομμάτια σε φωτεινά χρώματα αντί για το λευκό του ζωικού ελεφαντόδοντου. Ήδη από το 1932, ο αρχαιολόγος Άλαν Γουέις προειδοποίησε ότι δεν ήταν αρκετά για να καλύψουν ένα ολόκληρο κράνος. Η Φίλιπς, επομένως, υποδηλώνει ότι μπορεί να ήταν ραμμένα σε δέρμα ή ύφασμα μόνο στο μέρος που ήταν ορατό από ψηλά, το μέρος που θα έβλεπε ένα άτομο που κοιτούσε κάτω στο λάκκο.
Μια άλλη ειδικός, η Ελένη Κωνσταντινίδη-Συβρίδη, ανακατασκευάζει τα κομμάτια ως κάλυμμα κεφαλής και όχι ως κράνος, ενώ η Phillips ακολουθεί τον Persson λόγω της ομοιότητάς τους με χαυλιόδοντες. Οι πλάκες δείχνουν επίσης ανθρώπινες μορφές, μεταξύ των οποίων μία πάνω σε ταύρο και ένα λιοντάρι που βλέπει ένα άτομο, τις οποίες ο Persson θεώρησε ότι είναι η Ευρώπη και ο Βελλεροφόντης . Ο συγγραφέας θεωρεί αυτές τις ταυτοποιήσεις απίθανες.
Μυκηναϊκό Νεκροταφείο Δενδρών, Αργολίδα.
Μια παράσταση για μια χούφτα πενθούντες
Το σκηνικό έχει επίσης σημασία. Οι λάκκοι είναι βαθιοί και στενοί (αυτός της πριγκίπισσας έχει μήκος 2,3 μέτρα, πλάτος 0,8 και βάθος 1,7 μέτρα, ή περίπου 7,5 επί 2,6 επί 5,6 πόδια), και ο θάλαμος ήταν σκοτεινός. Η Φίλιπς φαντάζεται τους πενθούντες να κοιτάζουν κάτω με το φως των πυρσών σώματα που έλαμπαν από χρυσό και ασήμι. Σχεδόν σίγουρα άγγιζαν τα αντικείμενα ενώ τα τοποθετούσαν, αλλά μόλις όλα ήταν στη θέση τους, μπορούσαν μόνο να τα κοιτάξουν, μέχρι που πλάκες σφράγισαν τους λάκκους.
Ο ιδανικός θεατής, λοιπόν, ήταν κάποιος μέσα στον τάφο: μια μικρή ομάδα, ίσως στενοί συγγενείς, των οποίων ο πλούτος υποδηλώνει ότι ανήκαν στην μυκηναϊκή ελίτ. Τα τέσσερα σπαθιά, με λαβές στους ώμους και λεπίδες στα χέρια, αναπαράγουν το περίγραμμα του σώματος σε μέταλλο και αντικαθιστούν αυτό που θα σαπίσει.
Στους λακκοειδείς τάφους των Μυκηνών ή στους θολωτούς τάφους του Ρούτσι , στη Μεσσηνία, οι ταφές άνοιγαν ξανά και η σάρκα εξαφανιζόταν μπροστά στα μάτια των ζωντανών, ενώ τα αντικείμενα συνέχιζαν να λάμπουν. Οι λάκκοι Ι και ΙΙΙ δεν φαίνεται να είχαν ανοίξει ξανά. Η Phillips υποθέτει ότι όσοι τους προετοίμασαν εξακολουθούσαν να βασίζονται στην αποσύνθεση. Αυτό που παρέμεινε στη μνήμη, υποστηρίζει, ήταν το πτώμα που ξαναφτιάχτηκε σε χρυσό, και αυτή η εικόνα στεκόταν ανάμεσα στη φρίκη του σώματος και τον πόνο της απώλειας. Σε μια περίοδο χωρίς γλυπτική παράδοση, προτείνει να ερμηνευτούν αυτές οι ταφές ως υβριδικά γλυπτά .
Η ίδια η συγγραφέας επισημαίνει τα όρια. Ο Πέρσον δεν καταγράφει τη θέση πολλών αντικειμένων, ούτε καν αν τα κύπελλα ήταν όρθια ή ανάποδα. Υφάσματα, αν υπήρχαν, δεν έχουν διασωθεί και ο Πέρσον δεν περιγράφει κανένα. Δύο από τους τέσσερις λάκκους εξαιρούνται από την ανάλυση επειδή το μικτό περιεχόμενό τους καθιστά αδύνατη τη σύνδεση σωμάτων και αντικειμένων. Και αυτή είναι μια περίοδος με άφθονες ταφές και καθόλου γραπτά κείμενα. Ποιος κατέβηκε για να εξετάσει αυτούς τους λάκκους, αναγνωρίζει ο συγγραφέας, είναι δύσκολο να γνωρίζουμε.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde
περισσότερα,
Phillips RE. Towards an Artistic Approach to Burial: Curation and Aesthetics in the Early Mycenaean Mortuary Sphere. Cambridge Archaeological Journal. Published online 2026:1-16. doi:10.1017/S0959774326100766
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/10/a-king-buried-under-four-swords-how-mycenaean-greece-turned-its-dead-into-gold-sculptures/
