Ο Ηρόδοτος πίστευε ότι ο Δούναβης ξεκινούσε από τα Πυρηναία
Πύλη εισόδου στον αρχαιολογικό χώρο του Χόινεμπουργκ. Από: Manuel Fernandez-Gotz / Ian Ralston / Wikimedia Commons.
Ο Ηρόδοτος πίστευε ότι ο Δούναβης ξεκινούσε από τα Πυρηναία - Αυτό το λάθος τώρα θολώνει την «Πρώτη Κελτική Πόλη» της Γερμανίας.
Ο Ηρόδοτος έγραψε ότι ο Δούναβης ξεκινούσε από μια κελτική πόλη που ονομαζόταν Πυρήνη. Μια νέα εργασία υποστηρίζει ότι εννοούσε την δυτική άκρη της Ευρώπης και όχι τη Γερμανία, γεγονός που θα άφηνε το Χόινεμπουργκ χωρίς γραπτή σύνδεση με τους Κέλτες.
Στη νοτιοδυτική Γερμανία, ένα υπαίθριο μουσείο και ένας ιστότοπος παρουσιάζουν το Χόινεμπουργκ-Heuneburg ως την «κελτική πόλη των Πυρηναίων», έναν οικισμό που άκμαζε ήδη όταν η Ρώμη ήταν ακόμα ένα μικρό χωριό στον Τίβερη. Το όνομα προέρχεται από τον Ηρόδοτο. Το πρόβλημα, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο The Antiquaries Journal , είναι ότι ο Έλληνας ιστορικός σχεδόν σίγουρα περιέγραφε κάπου αλλού.
Το Χόινεμπουργκ βρίσκεται σε μια προεξοχή πάνω από τον άνω Δούναβη , κοντά στο Χέρμπερτινγκεν, στην περιοχή Σίγκμαρίνγκεν της Βάδης-Βυρτεμβέργης . Το οχυρωμένο οροπέδιο του καλύπτει περίπου τρία εκτάρια (7,5 στρέμματα). Οι ανασκαφές των τελευταίων δεκαετιών, ωστόσο, δείχνουν ότι στο πρώτο μισό του 6ου αιώνα π.Χ ολόκληρο το συγκρότημα, με την κάτω πόλη και τον εξωτερικό οικισμό του, έφτανε περίπου τα 100 εκτάρια (250 στρέμματα ή ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο). Αυτή είναι η άποψη των αρχαιολόγων Μανουέλ Φερνάντεζ-Γκετς και Ντιρκ Κράους , επικεφαλής αρχαιολογίας στο γραφείο πολιτιστικής κληρονομιάς της Βάδης-Βυρτεμβέργης.
Γύρω στο 600 π.Χ ο οικισμός απέκτησε ένα τείχος από πλίνθους σε ασβεστολιθική βάση, με πύργους και προμαχώνες. Ακολούθησε μεσογειακά πρότυπα και είναι εξαιρετικό βόρεια των Άλπεων. Μεταξύ των ευρημάτων είναι αμφορείς κρασιού από τη Μασσαλία , την ελληνική αποικία που είναι η σημερινή Μασσαλία , και αθηναϊκή μελανόμορφη κεραμική. Μια μεγάλη πυρκαγιά γύρω στο 540-530 π.Χ. κατέστρεψε μεγάλο μέρος του χώρου. Το τείχος από πλίνθους δεν ξαναχτίστηκε ποτέ.
Με αυτό το βιογραφικό, το Χόινεμπουργκ θεωρείται η παλαιότερη πόλη βόρεια των Άλπεων. Πολλοί επαγγελματίες αρχαιολόγοι είναι πιο προσεκτικοί. Επισημαίνουν ότι η ταύτιση με την Πυρήνη δεν μπορεί να αποδειχθεί και παραμένει μια υπόθεση. Άλλοι εργάζονται χωρίς να την αναφέρουν ή την απορρίπτουν κατηγορηματικά. Ένας από αυτούς είναι ο αρχαιολόγος Τζον Κόλις , ο οποίος πιστεύει ότι ο Ηρόδοτος, όπως και ο Αριστοτέλης, πιθανότατα μπερδεύτηκε σχετικά με το πού πηγάζει ο Δούναβης .
Ο συγγραφέας της νέας εργασίας ανήκει σε αυτήν την τελευταία ομάδα. Πρόκειται για τον Patrick Sims-Williams , ομότιμο καθηγητή Κελτικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Aberystwyth στην Ουαλία.
Πραγματικά και φανταστικά ποτάμια. Από: P. Sims-Williams 2026.
Μία φράση από τον Ηρόδοτο
Η λέξη «κελτική» στο Χόινεμπουργκ βασίζεται, ουσιαστικά, σε ένα μόνο απόσπασμα. Στο δεύτερο βιβλίο των Ιστοριών του , ο Ηρόδοτος συγκρίνει τον Νείλο με τον Ίστερ ή Ίστρο , την ελληνική ονομασία του Δούναβη :
«Διότι ο Ίστερ ρέει από τη χώρα των Κελτών και την πόλη των Πυρηναίων μέσα από το κέντρο της Ευρώπης· τώρα οι Κέλτες ζουν πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες, όντας γείτονες των Κυνησίων, οι οποίοι είναι οι δυτικότεροι από όλους τους λαούς που κατοικούν στην Ευρώπη».Ηρόδοτος, Ιστορίαι , 2.33.
Πυρήνη είναι επίσης το όνομα ενός βουνού. Αυτή είναι η κλασική ένσταση. Ο Ηρόδοτος πίστευε ότι ο Δούναβης πηγάζει από τα Πυρηναία , την οροσειρά στο δυτικό άκρο της ηπείρου, και μπέρδεψε το όνομα του βουνού με την «πόλις» , μια ελληνική λέξη για μια πόλη ή πόλη-κράτος.
Το ερώτημα έχει σημασία πολύ πέρα από τη Βάδη-Βυρτεμβέργη. Όσον αφορά τις γραπτές πηγές, η σύνδεση μεταξύ των Κελτών και της κοιλάδας του Δούναβη στα τέλη της περιόδου Χάλστατ εξαρτάται αποκλειστικά από αυτήν την εξίσωση. (Χάλστατ είναι το όνομα που δίνουν οι αρχαιολόγοι στον πολιτισμό της κεντρικής Ευρώπης της πρώιμης Εποχής του Σιδήρου.) Ο Γάλλος αρχαιολόγος Ζοζέφ Ντεσελέτ το είδε πριν από έναν αιώνα. Στο έργο του Manual d'archéologie préhistorique et celtique, σημείωσε ότι ολόκληρη η περιοχή είχε μόνο δύο γραπτές πηγές.
Ο άλλος είναι ο Εκαταίος από τη Μίλητο . Σύμφωνα με τον Στέφανο του Βυζαντίου , ο οποίος γράφει τον 6ο αιώνα μ.Χ., ο Εκαταίος ανέφερε μια «κελτική πόλη » που ονομαζόταν Νύραξ . Ο Ντεσελέτ και άλλοι τη συνέδεσαν διστακτικά με τη Νώρεια , στο Νόρικο , περίπου τη σημερινή Αυστρία και μέρος της Σλοβενίας. Αυτή η εικασία απορρίπτεται τώρα. Η πιο πρόσφατη πρόταση, η οποία τοποθετεί τον Νύραξ στην Πορτογαλία, είναι μια άλλη εικασία.
Η συνέπεια είναι δυσάρεστη. Αν το Χόινεμπουργκ δεν είναι τα Πυρηναία, καμία σύγχρονη γραπτή πηγή δεν τοποθετεί τους Κέλτες στη νότια Γερμανία κατά την πρώιμη Εποχή του Σιδήρου. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι προσεκτικοί ειδικοί περιγράφουν τη δυτική σφαίρα του Χάλστατ (περίπου 800-450 π.Χ) ως «συχνά αναφερόμενη ως πρώιμη Κελτική», με μόνο διστακτικούς συνδέσμους με μεταγενέστερα πολιτιστικά φαινόμενα. Ο τύπος προέρχεται από τη γενετική μελέτη που δημοσίευσαν οι Joscha Gretzinger, Krausse και οι συνεργάτες του στο Nature Human Behaviour το 2024 , η οποία ανέλυσε 31 άτομα από τη Βάδη-Βυρτεμβέργη που χρονολογούνται μεταξύ 616 και 200 π.Χ. Οι Γάλλοι αρχαιολόγοι και ιστορικοί που μελετούν την κεντρική Ευρώπη σε αυτούς τους αιώνες, «πριν από τους ιστορικούς Κέλτες», αποφεύγουν εντελώς το επίθετο, παρόλο που αναφέρουν συχνά το Χόινεμπουργκ.
Δύο νέα επιχειρήματα
Ο Krausse παραδέχτηκε κάποτε ότι κανείς δεν μπορούσε να είναι σίγουρος ότι το Heuneburg ήταν η πόλη των Πυρηναίων. Τώρα υπερασπίζεται την εξίσωση με δύο νέα επιχειρήματα. Υπερασπίζεται επίσης τη λέξη «κελτική» στην αρχαιολογία, εν μέρει επειδή απευθύνεται περισσότερο σε μουσεία, μέσα ενημέρωσης και φορείς χρηματοδότησης παρά σε τεχνικές ονομασίες όπως «Βορειοδυτική Αλπική Ζώνη του Ύστερου Πολιτισμού του Χάλστατ».
Ο Sims-Williams λέει ότι ο Krausse έχει παρερμηνεύσει αρκετές από τις προηγούμενες εργασίες του. Ένα παράδειγμα: ο ισχυρισμός ότι πρότεινε τη γερμανική γλώσσα διατυπώθηκε στο Heuneburg τον 6ο αιώνα π.Χ. Σύμφωνα με τον Sims-Williams, αυτό προέρχεται από σύγχυση. Μιλούσε για τον πολιτισμό του ανατολικού Χάλστατ της Αυστρίας και της Ουγγαρίας, και η χρονολόγηση της γερμανικής γλώσσας που του αποδίδει ο Krausse ανήκει σε άλλους συγγραφείς. Η ανταλλαγή απόψεων είναι έντονη, αλλά η ουσία έγκειται στα δύο επιχειρήματα.
Το πρώτο είναι ότι το Χόινεμπουργκ, ένα από τα μεγάλα πολιτικά και οικονομικά κέντρα βόρεια των Άλπεων, άξιζε τον ελληνικό τίτλο της πόλεως . Ο Σιμς-Γουίλιαμς απαντά ότι όταν οι Έλληνες συγγραφείς της εποχής του Εκαταίου και του Ηροδότου συζητούν «βαρβαρικές» (μη ελληνικές) χώρες, η λέξη μπορεί να σημαίνει λίγο περισσότερο από «πόλη». Ο ελληνιστής Μόγκενς Χέρμαν Χάνσεν τόνισε το ίδιο. Η Πυρήνα[η] του Ηροδότου, αν υπήρχε, δεν ήταν απαραίτητο να είναι τόπος της σημασίας του Χόινεμπουργκ.
Το δεύτερο είναι πιο περίπλοκο. Βασίζεται σε ένα κρητικό αντίγραφο, που έγινε στα τέλη του 15ου αιώνα, των σχολίων , των σημειώσεων αρχαίων σχολιαστών, για τα Αργοναυτικά . Πρόκειται για ένα ποίημα του Απολλώνιου της Ρόδου του 3ου αιώνα π.Χ. για τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες. Στη φανταστική γεωγραφία του, ο Δούναβης ρέει από τον βόρειο Ωκεανό και χωρίζεται στα δύο. Ο ένας κλάδος στρέφεται προς τη Μαύρη Θάλασσα, ο άλλος προς την Αδριατική. Αυτό το θαλάσσιο πέρασμα μεταξύ των δύο δεν υπήρχε ποτέ, αλλά ήταν μια κοινή παρανόηση στην αρχαιότητα.
Ίδρυση του Heuneburg, αρχές 6ου αιώνα π.Χ (λεπτομέρεια διοράματος στο Μουσείο Heuneburg, Hundersingen). Από, LepoRello / Wikimedia Commons.
Οι Αργοναύτες πλέουν. Στη συνέχεια, κωπηλατούν στον Πάδο μέχρι μια νοητή συμβολή με τον Ροδανό και ακολουθούν τον Ροδανό μέχρι το Τυρρηνικό Πέλαγος, στα ανοιχτά της δυτικής Ιταλίας, μέσα από «τη γη των Κελτών».
Τα σχολεία αναφέρουν επίσης ένα χαμένο έργο του Τιμάγητου , Περί Λιμένων (4ος αιώνας π.Χ). Στην εκδοχή του, ο Δούναβης κατεβαίνει από «τα Κελτικά βουνά» σε μια «Κελτική λίμνη». Δύο παρακλάδια τον εγκαταλείπουν: ο ένας προς τη Μαύρη Θάλασσα και ο άλλος προς την «Κελτική Θάλασσα», μια βεβαιωμένη ονομασία για τον Κόλπο του Λέοντα , στα ανοιχτά της νότιας Γαλλίας. Οι Αργοναύτες παίρνουν τον δεύτερο παρακλάδι «στην Τυρρηνία». Αυτό λέει το παλαιότερο χειρόγραφο.
Το κρητικό αντίγραφο αντιστρέφει τη σειρά των κλάδων. Οι Αργοναύτες του πλέουν κατά μήκος του παρακλαδιού της Μαύρης Θάλασσας «προς τα Πυρήνα» και στη συνέχεια φεύγουν από το άλλο στόμιο στην Κελτική Θάλασσα. Η Τυρρηνία δεν αναφέρεται. Ο Krausse βλέπει το Χόινεμπουργκ σε αυτό το Πυρήνα. Υποστηρίζει ότι η «κελτική λίμνη» θα μπορούσε να είναι η λίμνη της Κωνσταντίας , μια ταύτιση που ο μελετητής Étienne Delage είχε ήδη απορρίψει.
Ο Sims-Williams προσφέρει μια απλούστερη εξήγηση. Η κρητική εκδοχή θεωρείται κατώτερη από την παλαιότερη και τείνει να συντομεύει και να απλοποιεί απρόσεκτα. Πιθανότατα, υποστηρίζει, η Πυρήνη παρεισέφρησε μέσω μιας μεσαιωνικής επίγνωσης των Πυρηναίων ή μέσω μιας ανάμνησης του Ηρόδοτου και του Αριστοτέλη. Είναι επίσης δυνατή μια απλή εσφαλμένη ανάγνωση. Οι Τυρρηνία και Πυρήνη μοιάζουν αρκετά στα ελληνικά, και ο εκδότης Carl Wendel έχει σημειώσει άλλες αναμείξεις μεταξύ των γραμμάτων Π και Τ στο ίδιο χειρόγραφο.
Ένας Δούναβης που ξεκινούσε από τα Πυρηναία
Επιστροφή στον Ηρόδοτο. Σύμφωνα με τη λογική του, ο Νείλος διασχίζει την Αφρική από άκρη σε άκρη, επομένως το μήκος του πρέπει να είναι παρόμοιο με αυτό του Δούναβη, ο οποίος πίστευε ότι διέσχιζε όλη την Ευρώπη από τα Πυρήνα. Τοποθετεί τους Κέλτες πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες (το Πορθμό του Γιβραλτάρ ), δίπλα στους Κυνησίους, οι οποίοι κατά παράδοση ζούσαν σε αυτό που είναι τώρα η Πορτογαλία. Έτσι, τα Πυρήνα έπρεπε να βρίσκονται κοντά στον Ατλαντικό . Στο τέταρτο βιβλίο επαναλαμβάνει ότι ο Ίστερ προέρχεται από τους Κέλτες, τον δυτικότερο λαό της Ευρώπης μετά τους Κυνήτες.
Το λάθος έχει μια εξήγηση. Ο Στράβωνας μας λέει ότι οι πηγές του Δούναβη ήταν άγνωστες μέχρι που ο Τιβέριος τις συνάντησε, μια μέρα πορεία από τη λίμνη της Κωνσταντίας, το 15 π.Χ. Ο Αριστοτέλης , ίσως διορθώνοντας τον Ηρόδοτο, γράφει στο έργο του Μετεωρολογία ότι η Πυρήνη είναι ένα βουνό στα δυτικά της Κελτικής. Από αυτό, λέει, ο Δούναβης ρέει προς τη μία κατεύθυνση και ο Ταρτησσός (ο Γουαδαλκιβίρ ) ρέει προς την άλλη, στη θάλασσα έξω από τις Ηράκλειες Στήλες.
Ούτε ο Γουαδαλκιβίρ ούτε ο Δούναβης φτάνουν στην πραγματικότητα στα Πυρηναία. Αλλά η εικόνα ταιριάζει με άλλα φανταστικά ποτάμια στην αρχαία γραμματεία: τον Δούναβη-Ροδανό του Τιμάγητου, τον Δούναβη-Αδριατικό του Απολλώνιου, έναν Νείλο που συνέδεε τη Μεσόγειο με τον Ατλαντικό (ο Ηρόδοτος γνώριζε αυτή την ιδέα και την απέρριψε) και έναν Δούναβη που έρεε στον Λίγηρα σύμφωνα με τον Ψευδο-Σκύμνο, γύρω στο 135 π.Χ. Ο Sims-Williams υποστηρίζει ότι τα αγαθά που μεταφέρονταν δια ξηράς από τον έναν ποταμό στον άλλο μπορεί να τροφοδότησαν την πεποίθηση ότι υπήρχαν τέτοιοι ποταμοί.
Πώς θα έφτανε ο Δούναβης του Ηρόδοτου και του Αριστοτέλη στα Πυρηναία; Το άρθρο επιτρέπει δύο διαδρομές. Η μία είναι στο άκρο του Ατλαντικού, ίσως μέσω του Αριέγης, του Γαρώνα ή του Αντούρ. Η άλλη είναι στο άκρο της Μεσογείου, μέσω του Ροδανού. Η δεύτερη έχει κάποια υποστήριξη. Ο Πλίνιος και ο Στράβωνας καταγράφουν ότι ο Αισχύλος και οι ιστορικοί των προηγούμενων εποχών πίστευαν ότι ο Ροδανός έφτανε στην Ιβηρία. Ο ίδιος ο Πλίνιος πίστευε ότι η Ρόδα , οι σημερινές Ρόδες (Χιρόνα), πήρε το όνομά της από τον ποταμό.
Ο Ηρόδοτος της Ηράκλειας , γύρω στο 400 π.Χ., τοποθετεί έναν λαό που ονομαζόταν κελκιανοί στη νότια Ιβηρία «μέχρι τον Ροδανό». Το όνομα μοιάζει με παρερμηνεία του keltianoi , «Κέλτες». Ο Έφορος και ο Ερατοσθένης πίστευαν ότι οι Κέλτες κατείχαν μεγάλο μέρος της Ιβηρικής χερσονήσου. Ο Ηρόδοτος αναφέρει εκεί μόνο Κέλτες, Ταρτησσιανούς και Κυνήτες. Με αυτόν τον νοητικό χάρτη, οι «Πυρηναϊκοί» Κέλτες μπορούσαν να ζήσουν οπουδήποτε από τη δυτική Γαλλία μέχρι και πέρα από το Γιβραλτάρ.
Μία υποσημείωση στην εργασία αφορά το Ora maritima , ένα λατινικό ποίημα του Αβιένου του 4ου αιώνα μ.Χ. Σε ορισμένες αναγνώσεις αναφέρεται μια πόλη που ονομάζεται Πυρήνες, ανάμεσα στη Μασσαλία και το Γιβραλτάρ. Οι τελευταίοι εκδότες του, ο Guillaumin και ο Bernard, πιστεύουν ότι το απόσπασμα μπορεί να περιέχει ένα κενό. Αν έχουν δίκιο, η πόλη δεν έχει όνομα και τοποθεσία και είναι άσχετη με τον Ηρόδοτο.
Χωρίς τη Πυρήνη, τι απομένει;
Ο Sims-Williams καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει κανένας σοβαρός λόγος να τοποθετηθεί η Πυρήνα του Ηροδότου στο Heuneburg. Το ίδιο ισχύει και για το Pfohren , κοντά στο Donaueschingen, το οποίο ο ουμανιστής Beatus Rhenanus πρότεινε το 1531, και για οποιοδήποτε άλλο σημείο στη Βάδη-Βυρτεμβέργη. Δεν ισχυρίζεται ότι δεν ομιλούνταν εκεί κελτικά. Θεωρεί την εθνοτική και γλωσσική κατάσταση στο Heuneburg τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ «άγνωστη». Υπήρχαν και άλλες γλώσσες, ίσως πολλές, όπως η «Ανατολική Αλπική Ινδοευρωπαϊκή» που ο γλωσσολόγος Peter Anreiter συμπεραίνει από τα τοπωνύμια.
Ο σκεπτικισμός πρέπει επίσης να δοκιμαστεί, προσθέτει. Η παλιά ιδέα ότι κανένας αρχαίος συγγραφέας δεν ανέφερε τους Κέλτες στη Βρετανία έχει αποδυναμωθεί από μια νέα ανάγνωση των όσων λέει ο Ίππαρχος για τον Έλληνα εξερευνητή Πυθέα .
Ο χαρακτηρισμός του Heuneburg ως «Κελτικού» μόνο με βάση αρχαιολογικά κριτήρια, χωρίς γλωσσική ή γραπτή υποστήριξη, του προκαλεί σύγχυση. Το κοινό και οι περισσότεροι μελετητές αναμένουν ότι ένα «κελτικό» οχυρό λόφων συνδέεται με ανθρώπους που οι ιστορικοί ή οι γλωσσολόγοι έχουν ονομάσει Κέλτες ανεξάρτητα από την αρχαιολογία. Για αυτόν, η λέξη δεν είναι μια καθαρά στυλιστική ετικέτα, όπως το «γοτθικό» στην αρχιτεκτονική. Ο Krausse μερικές φορές προτείνει τον όρο «Κελτοειδείς» για περιπτώσεις όπως οι Βενετοί, τους οποίους περιγράφει ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος :
«Το τμήμα της πεδιάδας [του Πάδου] κοντά στην Αδριατική δεν έπαψε ποτέ να βρίσκεται στην κατοχή μιας άλλης πολύ αρχαίας φυλής που ονομαζόταν Βενέτη, η οποία διέφερε ελαφρώς από τους Κέλτες στα έθιμα και τις ενδυμασίες και μιλούσε διαφορετική γλώσσα»Πολύβιος, Ιστορίαι , 2.17.5.
Ο Sims-Williams αναρωτιέται πώς θα αντιδρούσαν οι άνθρωποι αν το Heuneburg διαφημιζόταν ως «Κελτοειδές». Προτιμά την ουδέτερη ετικέτα «Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου» μέχρι να εμφανιστούν πιο ακριβή στοιχεία.
Αυτά τα στοιχεία θα μπορούσαν να προέρχονται από ένα αρχαίο κείμενο που δεν έχει ακόμη μελετηθεί πλήρως ή από αρχαίες αναλύσεις DNA και ισοτόπων. Αυτές θα μπορούσαν να αποκαλύψουν στενούς δεσμούς μεταξύ των ομάδων της Βάδης-Βυρτεμβέργης και άλλων δυτικότερα που θεωρούνται ασφαλέστερα Κελτικές. Μέχρι τότε, το ποια γλώσσα μιλούσε ο λαός του Χόινεμπουργκ παραμένει ανοιχτό ερώτημα.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde
περισσότερα,
Sims-Williams P. The Heuneburg (Baden-Württemberg) and the Hallstatt-period celts. The Antiquaries Journal. Published online 2026:1-13. doi:10.1017/S0003581526100626
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/09/herodotus-thought-the-danube-began-in-the-pyrenees-that-error-now-clouds-germanys-first-celtic-city/
