Ποιός ήταν ο Λούκιος Νώνιος Αριστόδαμος;
Πρόκειται για τιμητική επιγραφή για τον Κώο μόναρχο Λ. Νώνιο Αριστόδαμο. Βάση αγάλματος από λευκό μάρμαρο μάλλον κώτικο. Βρέθηκε στην Κω, χρονολογείται μετά το 54 μ.Χ. Δημοσιεύθηκε την περίοδο της ιταλοκρατίας της Κω, από τον A. Maiuri [NSER] το 1925.
Η παραπομπή αναφέρεται σε ένα αρχαίο ελληνικό επίγραμμα που δημοσιεύτηκε από τον Amedeo Maiuri, στο πρωτοποριακό επιγραφικό του έργο.
Ο Amedeo Maiuri ήταν διάσημος Ιταλός αρχαιολόγος με σπουδαίο έργο που διηύθυνε την ιταλική αρχαιολογική αποστολή στο Αιγαίο, από το 1914 έως το 1924. Η έκδοση NSER σημαίνει: Nuova silloge epigrafica di Rodi e Cos δηλαδή Νέα Επιγραφική Συλλογή της Ρόδου και της Κω, που εκδόθηκε στη Φλωρεντία, το 1925. Ο αριθμός καταχώρησης της επιγραφής, είναι 462.
Το πλήρες κείμενο των στίχων της επιγραφής, μαζί με τη συμπλήρωση των χαμένων γραμμάτων, έχει ως εξής:
Αρχαία επιγραφή
| 1 | ἁ βουλὰ καὶ ὁ δᾶμος ἐτεί- |
| μασεν Λούκιον Νών̣ιον Ἀρισ- | |
| τοκλέους υἱόν, Κορνηλ̣ία, | |
| Ἀριστόδαμον, φιλοκαίσαρα, μο- | |
| 5 | ναρχεῦντα καὶ ἐκθύσαντα τοῖς |
| Σεβαστοῖς καὶ τοῖς ἄλλοις θεοῖς εὐσε- | |
| βῶς, εὐνόως δὲ καὶ φιλοτείμως ποτε- | |
| νεχθέντα τᾶι πατρίδι ἱερέα ἐπὶ βίου Τιβερί- | |
| ου Καίσαρος Σεβαστοῦ καὶ Τιβερίου Κλαυ- | |
| 10 | δίου Καίσαρος Γερμανικοῦ Σεβαστοῦ θε- |
| οῦ καὶ τοῦ Δάμου, ἱερέα κατὰ γένος Πυθο- | |
| κλείων, ἀγωνοθετήσαντα κατὰ Σεβασ- | |
| τὰ Ἀσκλάπεια μεγάλα, πρεσβεύσαν- | |
| τα πολλάκις δωρεὰν ὑπὲρ τᾶς πατρί- | |
| 15 | δος ἐς Ῥώμαν ποτὶ τὸς Σεβαστὸς |
| καὶ τὰν σύνκλητον καὶ ἐς τὰν Ἀσίαν | |
| ποτὶ τὸς ἁγεμόνας, τιμᾶς χάριν | |
| τᾶς ἐς αὐτόν τὸν δὲ ἀνδριάντα | |
| κατασκευάσαντες ἐκ τῶν ἰδίων ἀνέ- | |
| 20 | θηκαν Νωνία Λουκίου θυγάτηρ Τερ- |
| τία τοῦ ἑαυτᾶς θρέψαντος, καὶ Λ̣ού- | |
| κιος Νώνιος Ἔβενος τοῦ ἑαυτοῦ πά- | |
| τρωνος, εὐσεβίας καὶ εὐχαριστίας ἕνεκα. |
Μετάφραση και σημασία:
«Η βουλή και ο δήμος (του νησιού) τίμησαν τον Λούκιο Νώνιο Αριστόδαμο, γιο του Αριστοκλέους, της Κορνηλίας φυλής, φίλο του Καίσαρα...».
Χρονολογείται στα μέσα του 1ου αιώνα μ.Χ., μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα Κλαυδίου ο οποίος αναφέρεται ως «θεός», δηλαδή αποθεωμένος μετά θάνατον. Δίχως άλλο είναι η περίοδος του Κώου ευεργέτη Γάιου Στερτίνιου Ξενοφώντα.
Το κείμενο είναι γραμμένο στη δωρική διάλεκτο που μιλούσαν στην Κω γι' αυτό συναντάμε τύπους όπως ἁ βουλὰ, ὁ δᾶμος αντί για ἡ βουλή, ὁ δῆμος.
1.« ἁ βουλὰ καὶ ὁ δᾶμος»: Μας λέει ότι η Κως τον 1ο αιώνα μ.Χ διέθετε βουλή. Πρόκειται για τον κλασικό θεσμικό τύπο έκδοσης ψηφισμάτων στις ελληνικές πόλεις. Δείχνει ότι η απόφαση για την τιμή λήφθηκε από κοινού από το διοικητικό συμβούλιο (βουλή) και τη συνέλευση των πολιτών (δήμος).Η φράση «ἁ βουλὰ» στις αρχαίες ελληνικές επιγραφές, έχει ιδιαίτερη ιστορική και πολιτική σημασία: Θεσμικό ρόλο: Αντιπροσωπεύει το κυρίαρχο διοικητικό και νομοθετικό σώμα της πόλης-κράτους (τη Βουλή), το οποίο προετοίμαζε τα νομοσχέδια και τα ψηφίσματα.Διαλεκτική ιδιαιτερότητα: Η τροπή του «η» σε μακρό «α» (ἁ βουλὰ αντί ἡ βουλὴ, και ὁ δᾶμος αντί ὁ δῆμος) είναι το βασικό χαρακτηριστικό της δωρικής διαλέκτου.Γεωγραφικό εντοπισμό: Όταν συναντάμε αυτόν τον τύπο σε επιγραφές, ξέρουμε αμέσως ότι το κείμενο προέρχεται από περιοχές όπου κατοικούσαν δωρικά φύλα. Σχεδόν πάντα στις τιμητικές επιγραφές της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου, η φράση εμφανίζεται μαζί με τον δήμο: «ἁ βουλὰ καὶ ὁ δᾶμος», η βουλή και ο λαός/η συνέλευση των πολιτών, δείχνοντας ότι η απόφαση για την απονομή τιμών ήταν ομόφωνη και απόλυτα νόμιμη από τα επίσημα όργανα της πόλης.
2.«Το τιμώμενο πρόσωπο»: Πρόκειται για εξέχοντα πολίτη της Κω, τον Λούκιο Νώνιο Αριστόδαμο, ο οποίος είχε λάβει τη ρωμαϊκή υπηκοότητα εξού και το ρωμαϊκό όνομα Lucius Nonius και η ένταξή του στη ρωμαϊκή φυλή Cornelia.Αναφέρεται στη Κορνηλία φυλή (Tribus Cornelia). Οι Ρωμαίοι πολίτες κατατάσσονταν υποχρεωτικά σε μία από τις 35 ρωμαϊκές φυλές για εκλογικούς και διοικητικούς λόγους. Η αναγραφή της φυλής στην δοτική πτώση αποτελεί επίσημη απόδειξη ότι ο Αριστόδαμος κατείχε πλήρη ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα.Το πλήρες ρωμαϊκό του όνομα (tria nomina). Το Λούκιος (Lucius) είναι το μικρό όνομα (praenomen), το Νώνιος (Nonius) είναι το όνομα του ρωμαϊκού γένους (nomen gentilicium) στο οποίο ανήκε, και το Αριστόδαμος είναι το ελληνικό του όνομα που λειτουργεί ως επώνυμο (cognomen).
6.«Μοναρχεῦντα»: Διετέλεσε μόναρχος. Στην Κω, ο μόναρχος ήταν ο επώνυμος άρχοντας της πόλης, δηλαδή ο αξιωματούχος που έδινε το όνομά του στο έτος.
7.« ἐκθύσαντα τοῖς Σεβαστοῖς»: Τέλεσε επίσημες θυσίες προς τιμήν των Σεβαστών (των Ρωμαίων Αυτοκρατόρων) και των άλλων θεών.
8.« ἱερέα ἐπὶ βίου...»: Ήταν ισόβιος ιερέας της αυτοκρατορικής λατρείας. Υπηρέτησε την ιερωσύνη του Τιβερίου (αυτοκράτορας 14-37 μ.Χ), του Κλαυδίου (41-54 μ.Χ, ο οποίος αναφέρεται ως θεός, άρα η επιγραφή είναι μεταγενέστερη του 54 μ.Χ) και του προσωποποιημένου Δήμου της πόλης.
9.«ἱερέα κατὰ γένος Πυθοκλείων...»: Κληρονομικός ιερέας μιας τοπικής λατρείας ή εορτής που συνδεόταν με το γένος των Πυθοκλείων.Η λέξη Πυθοκλείων συναντάται στην αρχαιοελληνική γραμματεία και επιγραφική (κυρίως σε αρχαίες επιγραφές από την Κω και τη Χίο) και συνδέεται με δύο πιθανές ερμηνείες:1. Ιερατικό Αξίωμα / Γένος: Αναφέρεται σε ιερείς «κατά γένος Πυθοκλείων», υποδηλώνοντας μια συγκεκριμένη οικογένεια, γενιά ή τάξη ιερέων που είχαν κληρονομικό δικαίωμα στην τέλεση συγκεκριμένων θρησκευτικών καθηκόντων (π.χ. σε λατρείες του Απόλλωνα, του Δία Σωτήρος ή της Αθηνάς Σωτείρας).2. Αγώνες / Εορτές (Πυθόκλεια): Σύμφωνα με ιστορικές αναλύσεις (όπως του Louis Robert), ο όρος μπορεί επίσης να σχετίζεται με τη διοργάνωση ή τη συμμετοχή σε θρησκευτικούς αγώνες και εορτές (τα Πυθόκλεια), οι οποίοι είχαν ιδρυθεί προς τιμήν θεοτήτων.
10.«ἀγωνοθετήσαντα κατὰ Σεβαστὰ Ἀσκλάπεια μεγάλα...»: Υπήρξε διοργανωτής και χρηματοδότης (αγωνοθέτης) των Μεγάλων Ασκληπιείων, της σημαντικότερης γιορτής της Κω προς τιμήν του Ασκληπιού, η οποία πλέον είχε συνδυαστεί με τη λατρεία των Αυτοκρατόρων (Σεβαστά).
11.«πρεσβεύσαντα πολλάκις δωρεὰν...»: Ταξίδεψε πολλές φορές ως διπλωμάτης (πρεσβευτής) στη Ρώμη για να υπερασπιστεί τα συμφέροντα της Κω ενώπιον των Αυτοκρατόρων και της Ρωμαϊκής Συγκλήτου, καθώς και στην επαρχία της Ασίας (Μικρά Ασία) προς τους Ρωμαίους διοικητές (ηγεμόνες), καλύπτοντας τα έξοδα από την προσωπική του περιουσία (δωρεάν).
12.«κατασκευάσαντες ἐκ τῶν ἰδίων ἀνέθηκαν ...»: Το άγαλμα δεν πληρώθηκε από το δημόσιο ταμείο, αλλά από ιδιωτικά έξοδα δύο προσώπων που είχαν στενή σχέση μαζί του.
13.«Νωνία Λουκίου θυγάτηρ Τερτία...)»: Η Νωνία Τερτία, την οποία ο Αριστόδαμος είχε αναθρέψει (ήταν ο θρέψας της, πιθανόν θετή κόρη ή προστατευόμενή του).
14.«Λ̣ούκιος Νώνιος Ἔβενος ...»: Ο Έβενος, πρώην δούλος που είχε πάρει το όνομα του κυρίου του και τον τιμά ως πάτρωνα (προστάτη) του.
Γεωδίφης
Πηγές:
1.Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften
2.Maiuri, NSER 462
3. https://inscriptions.packhum.org/text/350394
4.Κάστρο της Κω [e-book, 2021]
https://geogeodifhs.blogspot.com/2021/10/2021.html
5.Sur des inscriptions de Chios - Louis Robert
https://www.persee.fr/doc/bch_0007-4217_1933_num_57_1_2830
