Η προέλευση του Ευφράτη ποταμού
Πριν από περίπου 5,4 εκατομμύρια χρόνια, οι ποταμοί Παλαιο-Καράσου και Παλαιο-Μουράτ (οι πρόδρομοι του Ευφράτη) έρεαν σε μια μερικώς άνυδρη ανατολική Μεσόγειο Θάλασσα. Ανακατασκευή από τους Lina Jakaitë και Andrew S. Madof.
Αναπαράσταση παλαιοποτάμων που εκβάλλουν στην ανατολική Μεσόγειο Θάλασσα πριν από περίπου 5,4 εκατομμύρια χρόνια. Βλέπουμε ότι η ανατολική Μεσόγειος Θάλασσα ήταν ως επί το πλείστον αποξηραμένη.
Πριν από περίπου 5,4 εκατομμύρια χρόνια, δύο ποτάμια διέσχιζαν τη σημερινή Μ.Ασία και τη Συρία και εκβάλλουν στη Μεσόγειο Θάλασσα - και τελικά συγχωνεύτηκαν για να σχηματίσουν τον ποταμό Ευφράτη, σύμφωνα με νέα έρευνα. Ο συγχωνευμένος ποταμός έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη των πρώιμων ανθρώπινων πολιτισμών στην Εύφορη Ημισέληνο.
Οι επιστήμονες αποκάλυψαν ότι οι ποταμοί Παλαιο-Καράσου και Παλαιο-Μουράτ εκβάλλουν στη Μεσόγειο Θάλασσα μέχρι πριν από περίπου 3,6 εκατομμύρια χρόνια, όταν οι τεκτονικές μετατοπίσεις άλλαξαν την πορεία τους. Ο ποταμός Παλαιο-Μουράτ άλλαξε πρώτα την πορεία του και ο ποταμός Παλαιο-Καράσου άλλαξε κατεύθυνση 800.000 χρόνια αργότερα. Και οι δύο πλωτές οδοί συνδυάστηκαν για να ρέουν νοτιοανατολικά στον Περσικό Κόλπο περίπου 1,6 εκατομμύρια χρόνια πριν, σύμφωνα με τη νέα μελέτη.
«Το σύγχρονο τοπίο στην ξηρά, μαζί με τα θαμμένα ιζήματα στην ανοιχτή θάλασσα, διατηρεί ακόμη σαφή σημάδια του αρχαίου ποταμού Ευφράτη», δήλωσε ο πρώτος συγγραφέας της μελέτης, Άντριου Μάντοφ , σεισμολόγος στην εταιρεία πετρελαίου και φυσικού αερίου Chevron. «Εάν οι ποταμοί Παλαιό-Μουράτ και Παλαιό-Καράσου δεν είχαν αλλάξει πορεία και δεν είχαν συγχωνευθεί όταν συνέβη αυτό, δεν είναι σαφές εάν η Εύφορη Ημισέληνος θα είχε σχηματιστεί με τον τρόπο που έγινε».
Συχνά αναφερόμενη ως το «λίκνο του πολιτισμού», η Εύφορη Ημισέληνος είναι μια περιοχή σε σχήμα μπούμερανγκ στη Δυτική Ασία που εκτείνεται από τη σημερινή Αίγυπτο μέχρι το νοτιοανατολικό Ιράκ. Ο ανατολικός κλάδος της, γνωστός ως Μεσοποταμία , περιέχει τους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη. Αυτοί οι δύο ποταμοί δημιούργησαν μια όαση εύφορου εδάφους σε μια κατά τα άλλα άνυδρη περιοχή, η οποία βοήθησε αρχαίους πολιτισμούς όπως οι Σουμέριοι και οι Ασσύριοι να ακμάσουν πριν από περίπου 6.000 χρόνια.
Παρά το γεγονός ότι ο Ευφράτης έπαιξε κεντρικό ρόλο στην επιτυχία αυτών των πρώιμων πολιτισμών, η προέλευση του ποταμού, μήκους 1.900 μιλίων (3.000 χιλιομέτρων), παρέμεινε μέχρι σήμερα αινιγματική. Κάποιοι ερευνητές είχαν προηγουμένως προτείνει ότι ο Ευφράτης εξελίχθηκε από έναν μόνο ποταμό που έρεε στη Μεσόγειο Θάλασσα ή σε αρχαίες λίμνες στη σημερινή Τουρκία, ενώ άλλοι υποστήριξαν ότι εξελίχθηκε από έναν ποταμό που κατέληγε κάπου στην Αραβική Χερσόνησο.
Αλλά στη νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο περιοδικό Nature Geoscience , ο Madof και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι ο Ευφράτης γεννήθηκε από το γάμο δύο ποταμών και όχι από μία μόνο πλωτή οδό.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν σεισμικά δεδομένα, χάρτες της επιφάνειας της γης και δορυφορικά δεδομένα για να ανακατασκευάσουν τη γεωλογική ιστορία του Ευφράτη. Εντόπισαν ποτάμια κοιτάσματα ηλικίας 5 εκατομμυρίων έως 6 εκατομμυρίων ετών, θαμμένα στα ανοικτά των ακτών του Λιβάνου, και τα συνέκριναν με προηγουμένως τεκμηριωμένα ποτάμια κοιτάσματα παρόμοιας ηλικίας στα ανοικτά των ακτών της Μ.Ασίας. Αυτά τα κοιτάσματα αποκάλυψαν δύο αρχαίες πλωτές οδούς: την Παλαιο-Καράσου και την Παλαιο-Μουράτ.
Αυτά τα ποτάμια έρεαν στη Μεσόγειο Θάλασσα κατά τη διάρκεια και μετά την κρίση αλατότητας του Μεσσηνίου, μια περίοδο περίπου 700.000 ετών κατά την οποία τεκτονικές διεργασίες προκάλεσαν την αποξήρανση του μεγαλύτερου μέρους της θάλασσας. Η Μεσόγειος ξαναγέμισε πριν από 5,33 εκατομμύρια χρόνια, βυθίζοντας τις αυλακώσεις και τα ιζήματα που άφησαν τα δύο ποτάμια στον πυθμένα. Αυτά τα υπολείμματα αποκάλυψε η νέα μελέτη.
«Ένας χρήσιμος τρόπος για να το σκεφτούμε αυτό είναι ότι εντοπίζαμε τα θαμμένα ίχνη του αρχαίου Ευφράτη στα ανοιχτά και τα συνδέαμε με το σημείο όπου αυτά τα ίχνη επανεμφανίζονται στην ξηρά», είπε ο Μάντοφ.
Ανακατασκευή δύο παλαιολιθικών ποταμών στην ανατολική Μεσόγειο Θάλασσα πριν από 5,4 εκατομμύρια χρόνια.Ο ποταμός Παλαιο-Μουράτ (σε πρώτο πλάνο) άλλαξε πορεία πριν από περίπου 3,6 εκατομμύρια χρόνια, ενώ η πορεία του ποταμού Παλαιο-Καράσου άλλαξε πορεία πριν από περίπου 2,8 εκατομμύρια χρόνια. Στο νοτιότερο άκρο του, ο Παλαιο-Μουράτ πλησίαζε τον ποταμό Παλαιο-Νείλο.Ανακατασκευή από τους Lina Jakaitë και Andrew S. Madof.
Τεκτονικές μετατοπίσεις που περιελάμβαναν επεισόδια οικοδόμησης βουνών, διαδικασίες σχηματισμού ρηγμάτων και σεισμούς μετακίνησαν το Παλαιο-Καράσου και το Παλαιο-Μουράτ πριν από περίπου 3,6 εκατομμύρια χρόνια, επομένως οι ερευνητές έπρεπε να συναρμολογήσουν τα στοιχεία στην ξηρά.
«Όπου αυτά τα αρχαία ποτάμια κανάλια διέσχιζαν ρήγματα, το τοπίο συμπεριφερόταν σαν μεταφορικός ιμάντας που είχε μετατοπιστεί πλευρικά», είπε ο Μάντοφ. «Μετρώντας πόσο μετατοπίστηκε ο ποταμός και πόσο γρήγορα κινείται το ρήγμα, θα μπορούσαμε να εκτιμήσουμε πότε συνέβη αυτή η κίνηση».
Η ομάδα μοντελοποίησε επίσης τη μεταφορά ιζημάτων στους ποταμούς Παλαιο-Καράσου και Παλαιο-Μουράτ για να εκτιμήσει το μέγεθος των ποταμών και την έκταση των περιοχών αποστράγγισής τους. Η ομάδα διαπίστωσε ότι κάθε πλωτή οδός ήταν μεγαλύτερη από τον σύγχρονο ποταμό Νείλο πριν συγχωνευθούν για να σχηματίσουν τον σύγχρονο Ευφράτη πριν από 1,6 εκατομμύρια χρόνια.
Ορισμένα τμήματα των ποταμών Παλαιο-Καράσου και Παλαιο-Μουράτ άλλαξαν ελάχιστα, ενώ άλλα άλλαξαν εντελώς την οδό τους. Η θέση αυτών των ποταμών πιθανότατα επηρέασε τις διαδρομές που ακολούθησαν τα θηλαστικά όταν μετανάστευσαν από την Αφρική και μέσω της Λεβάντε, καθορίζοντας τη διαθεσιμότητα νερού, δήλωσε ο Μάντοφ.
Η κατανόηση του πώς σχηματίστηκε ο Ευφράτης μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα «πώς οι μεγάλες αλλαγές στην κατανομή του νερού μπορούν να αναδιαμορφώσουν τα τοπία και να επηρεάσουν τις συνθήκες που απαιτούνται για την υποστήριξη της ζωής», σημείωσε.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα livescience
περισσότερα,
Madof, A. S., Laugier, F. J., Baumgardner, S. E., Zaki, A.S., Laugier, E. J., Bertoni, C., Walker, R. T., Rivero, C., Lang, S. C. (2026). Late Miocene Euphrates River drained into a partially desiccated eastern Mediterranean. Nat. Geosci. https://doi.org/10.1038/s41561-026-01962-x
https://www.livescience.com/planet-earth/geology/scientists-reveal-the-origin-of-the-euphrates-a-river-in-the-cradle-of-civilization
.jpg)
