Η ελληνική επιγραφή στο Μεγάλο Τζαμί της Χομς
Η επιγραφή ανακαλύφθηκε στο Μεγάλο Τζαμί της Χομς στη Συρία. Από: Teriz Lyoun.
Μια ελληνική επιγραφή που βρέθηκε στο Μεγάλο Τζαμί της Χομς αποκαλύπτει ότι χτίστηκε πάνω από τον Ναό του Ήλιου του Αυτοκράτορα Ελαγάβαλου.
Η ανακάλυψη μιας ελληνικής επιγραφής στη βάση μιας στήλης κατά τη διάρκεια εργασιών αποκατάστασης στο Μεγάλο Τζαμί της Χομς , στη Συρία, έχει αναζωπυρώσει την ακαδημαϊκή διαμάχη σχετικά με την ακριβή τοποθεσία του Ναού του Ήλιου, του οποίου ο αρχιερέας ανέβηκε στον ρωμαϊκό αυτοκρατορικό θρόνο τον 3ο αιώνα με το όνομα Ηλιογάβαλος ή Ελαγάβαλος (Heliogabalus ή Elagabalus), ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας από το 218 έως το 222.
Η πόλη, γνωστή στην αρχαιότητα ως Έμεσα και πρωτεύουσα της ομώνυμης επαρχίας, φημίζεται εδώ και αιώνες για τα ιστορικά της αξιοθέατα, και το μεγάλο τζαμί της, με οβάλ διάταξη και ορθογώνιο σχέδιο, αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά αξιοθέατα.
Η Έμεσα (σημερινή Χομς στη Συρία) ήταν αρχαία πόλη στον ποταμό Ορόντη, σημαντική κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, γνωστή ως έδρα της δυναστείας των Σαμσιγεραμιδών. Η πόλη, από την οποία προέρχεται το περίφημο «κράνος της Έμεσας», υπήρξε κέντρο λατρείας του ηλιακού θεού Ελαγαβάλ.
Η ανακάλυψη, που έγινε κάτω από μία από τις κολώνες του κτιρίου, αποκτά επιπλέον σημασία επειδή η τοποθεσία έχει επίσης συμβολική σημασία που συνδέεται με τον ηγεμόνα των Ζενγκιδών Νουρ αλ-Ντιν τον 12ο αιώνα και, σύμφωνα με την παράδοση, βρίσκεται πάνω από τα ερείπια μιας εκκλησίας αφιερωμένης στον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή.
Επί δεκαετίες, οι ιστορικοί συζητούσαν κατά πόσον το τζαμί, το οποίο ακολουθεί ένα ορθογώνιο αρχιτεκτονικό σχέδιο, μπορεί να είχε ουσιαστικά ανεγερθεί πάνω στα ερείπια του ναού που ήταν αφιερωμένος στην ηλιακή θεότητα της Έμεσας, αλλά η έλλειψη αδιάσειστων στοιχείων άφησε το ζήτημα άλυτο.
Η στήλη στη βάση της οποίας ανακαλύφθηκε η ελληνική επιγραφή. Οι μελετητές που αποκρυπτογραφούν αρχαίες ελληνικές επιγραφές στη Συρία επισημαίνουν ορθογραφικές ή γραμματικές αποκλίσεις, που αντανακλούν το συριακό (αραμαϊκά) γλωσσικό υπόβαθρο του τοπικού πληθυσμού. Από Abdulhadi Al-Najjar
Τώρα, μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο αρχαιολογικό περιοδικό Shedet , με συγγραφέα τον καθηγητή Maamoun Saleh Abdulkarim, καθηγητή αρχαιολογίας και ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Sharjah, υποστηρίζει ότι η επιγραφή αντιπροσωπεύει μια αποφασιστική πρόοδο στη διευκρίνιση της προέλευσης αυτού του μουσουλμανικού χώρου, ο οποίος, σύμφωνα με την ενισχυμένη υπόθεση, θα έπρεπε να είχε ξεκινήσει ως παγανιστικό ιερό, αργότερα να γίνει χριστιανική εκκλησία και τελικά να μετατραπεί σε ισλαμικό χώρο λατρείας.
Η επιγραφή παρέμεινε θαμμένη κάτω από το δάπεδο του τζαμιού μέχρι που οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2016 την έφεραν στο φως, αν και η αστάθεια στη Συρία καθυστέρησε την λεπτομερή ανάλυσή της. Τον Μάιο του ίδιου έτους, ο ιστορικός Abdulhadi Al-Najjar δημοσίευσε στη σελίδα του στο Facebook μια αρχική μετάφραση του ελληνικού κειμένου, η οποία χαρακτηριζόταν από έναν ηρωικό και μιλιταριστικό τόνο που περιέγραφε έναν πολεμιστή ηγέτη σε σύγκριση με τον άνεμο, την καταιγίδα και τη λεοπάρδαλη, ικανό να νικήσει τους εχθρούς του και να επιβάλει φόρο υποτέλειας με ισχυρή βασιλική εξουσία.
Το κομμάτι, το οποίο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της βάσης μιας κολόνας , είναι σκαλισμένο απευθείας πάνω στην επιφάνεια του γρανίτη και έχει διαστάσεις ένα μέτρο επί ένα μέτρο στη βάση του, με μια ενεπίγραφη πλάκα να καταλαμβάνει περίπου 75 εκατοστά της πρόσοψης, ενώ τα υπόλοιπα 25 εκατοστά αντιστοιχούν σε στοιχεία του διακοσμητικού πλαισίου.
Η αρχαιολόγος Τερίζ Λιούν, επικεφαλής του Τμήματος Ανασκαφών στη Χομς, εξήγησε ότι η γραφή που είναι ορατή στην εικόνα της επιγραφής φαίνεται συμμετρική, επίσημη και σε οριζόντιες γραμμές, ένα στυλ συνηθισμένο σε αναμνηστικά ή αφιερωματικά κείμενα, και ότι το σχέδιο είναι οργανωμένο σε ευθείες γραμμές με διακοσμητικό άνω περίγραμμα.
Η επιγραφή Χομς από τον ελληνικό ναό του Ήλιου.Μια μάσκα ενός ατόμου που πιστεύεται ότι ανήκει στη βασιλική οικογένεια, η οποία ανακαλύφθηκε στο νεκροταφείο Αμπού Σαμπούν στη Χομς (Έμεσα). Από: Shedet 2026.
Ο καθηγητής Abdulkarim μελέτησε την επιγραφή με στόχο τον εντοπισμό μιας σύνδεσης μεταξύ του σημερινού τζαμιού και των παγανιστικών και χριστιανικών ιερών που μπορεί να προηγήθηκαν, τονίζοντας ότι εάν επιβεβαιωθεί η σύνδεσή της με τον συμβολισμό της ηλιακής λατρείας, θα αποτελούσε απόδειξη χωρικής συνέχειας μεταξύ του παγανιστικού περιβόλου και των μεταγενέστερων θρησκευτικών δομών που χτίστηκαν στην ίδια τοποθεσία.
Αυτά τα στοιχεία θα ενίσχυαν τη θέση ότι ο θρησκευτικός μετασχηματισμός στην Έμεσα συνέβη μέσω αρχιτεκτονικής υπέρθεσης και επανερμηνείας ιερών χώρων και όχι μέσω ριζικής ρήξης, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για διεπιστημονική συνεργασία μεταξύ αρχαιολογίας, επιγραφικής, αρχιτεκτονικής ιστορίας και διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η έρευνα τοποθετεί την Έμεσα, τη σύγχρονη Χομς, σε τρεις κύριες θρησκευτικές φάσεις που περιλαμβάνουν τον παγανισμό, τον Χριστιανισμό και το Ισλάμ, προσφέροντας έτσι μια μοναδική διαχρονική μελέτη του θρησκευτικού μετασχηματισμού, της πολιτιστικής ανθεκτικότητας και της στρωματοποιημένης αστικής ταυτότητας στο πλαίσιο της αρχαιολογίας της Εγγύς Ανατολής.
Ο Αμπντουλκαρίμ εξετάζει την εξέλιξη της θρησκευτικής ζωής στην Έμεσα κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο και την Ύστερη Αρχαιότητα, δείχνοντας πώς το θρησκευτικό τοπίο της πόλης μετατοπίστηκε από τη λατρεία τοπικών θεών όπως ο Ελαγάβαλος στην ευρεία αποδοχή του Χριστιανισμού τον 4ο αιώνα, μια διαδικασία που διαμορφώθηκε από πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες που αποκαλύπτουν μια σύνθετη ιστορία ανοχής και σύγκρουσης που επέτρεψε στον Χριστιανισμό να ακμάσει.
Το ελληνικό κείμενο περιέχει αρκετές γραμματικές ανωμαλίες, ένα κοινό χαρακτηριστικό στη Συρία κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, όπου η αραμαϊκή , αντί για την ελληνική, ήταν η κυρίαρχη ομιλούμενη γλώσσα. Ο Abdulkarim σημειώνει ότι αυτή η επιγραφή, αν και επική σε χαρακτήρα και όχι υπερβολικά λεπτομερής, παρέχει ενδείξεις σχετικά με τη σύνδεση μεταξύ του τζαμιού και ενός παγανιστικού κτιρίου που μπορεί κάλλιστα να ήταν ο Ναός του Ήλιου , ειδικά δεδομένου ότι οι ερευνητές έχουν προτείνει εδώ και καιρό μια τέτοια σχέση. Κάθε νέα επιγραφή της ρωμαϊκής περιόδου που ανακαλύπτεται σε αυτό το σημείο θα συμβάλει στην επέκταση της γνώσης επί του θέματος.
Ελαγάβαλος: Η ζωή του πιο τρελού Ρωμαίου αυτοκράτορα όλων των εποχών.Ο Μάρκος Αυρήλιος Αντωνίνος Αύγουστος, γνωστός ως Ηλιογάβαλος ή Ελαγάβαλος, διετέλεσε Ρωμαίος αυτοκράτορας από το 218 έως το 222 μ.Χ.
Η ρωμαϊκή ταυτότητα της Έμεσας είχε τις ρίζες της στον παγανισμό και η πνευματική της ζωή περιστρεφόταν γύρω από τον Ελαγάβαλο , την τοπική ηλιακή θεότητα, το όνομα της οποίας υιοθετήθηκε από τον αυτοκράτορα. Ο ναός αποτελούσε το κέντρο εποχιακών εορτών και θρησκευτικών δραστηριοτήτων σε όλη την περιοχή.
Το αρχιερατείο αυτής της αίρεσης συγκέντρωσε τέτοια δύναμη που ένα από τα μέλη της έγινε Ρωμαίος αυτοκράτορας το έτος 218, υιοθετώντας ακριβώς το όνομα Ελαγάβαλος και προσπαθώντας να επιβάλει τον συριακό θεό του ως την υπέρτατη θεότητα της Αυτοκρατορίας . Ωστόσο, η θρησκευτική αλλαγή στην Έμεσα δεν ήταν απότομη, καθώς Χριστιανοί και ειδωλολάτρες συνυπήρχαν για γενιές, όπως ακριβώς αιώνες αργότερα το Ισλάμ και ο Χριστιανισμός συνυπήρξαν στη Χομς και σε όλη τη Συρία.
Η μελέτη του καθηγητή Abdulkarim, αναλύοντας την επιγραφή και το πλαίσιό της, συμβάλλει στην επίλυση ενός ερωτήματος που απασχολεί τους ειδικούς για σχεδόν έναν αιώνα, διευκρινίζοντας την ακριβή τοποθεσία του ναού και καταδεικνύοντας ότι ο χώρος αργότερα έγινε εκκλησία και στη συνέχεια τζαμί μετά την ισλαμική κατάκτηση, μια εξέλιξη που καταγράφεται και στα γραπτά Αράβων ιστορικών.
Η Έμεσα, τελικά, δεν έσβησε το παρελθόν της, αλλά το επανερμήνευσε, και ο αρχαίος Ναός του Ήλιου , αφιερωμένος στον Ελαγάβαλο, άντεξε πέρα από τις διαδοχικές θρησκευτικές μεταβάσεις ως η συμβολική και πολιτική καρδιά μιας πόλης που κατάφερε να διαπραγματευτεί μεταξύ αρχαίων και αναδυόμενων πεποιθήσεων, μεταμορφώνοντας όχι μόνο τα ιερά κτίρια αλλά και τη δυναμική της εξουσίας, την ταυτότητα και τον αστικό χώρο.
Γεωδίφης
Πηγές:
University of Sharjah
Maamoun Saleh Abdulkarim, Religious Transformation in the City of Emesa, Syria: From Paganism to Christianity During the Roman and Early-Byzantine Periods, Shedet, 15, 15.1, 2026, 82-98. doi: 10.21608/shedet.2025.392640.1307
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/02/a-greek-inscription-found-in-the-great-mosque-of-homs-reveals-it-was-built-over-the-temple-of-the-sun-of-emperor-elagabalus/
https://phys.org/news/2026-02-mysterious-greek-inscription-reignites-debate.html#google_vignette