Το παραισθησιογόνο μυστικό των Ελευσίνιων Μυστηρίων
Ανακαλύφθηκε ο χημικός τύπος του «μαγικού ελιξιρίου» των αρχαίων Ελλήνων: Μια μελέτη αποκαλύπτει το παραισθησιογόνο μυστικό των Ελευσίνιων Μυστηρίων.
Μια διεθνής ομάδα επιστημόνων κατάφερε να αναπαράγει, χρησιμοποιώντας τεχνικές που υπήρχαν ήδη στην Αρχαία Ελλάδα, τη μετατροπή ενός τοξικού μύκητα σε φίλτρο με ψυχεδελικές ιδιότητες. Το εύρημα ενισχύει τη θεωρία ότι ο κυκεών, το ιερό ποτό που σηματοδοτούσε την κορύφωση των τελετουργιών της Ελευσίνας, περιείχε ένα ισχυρό παραισθησιογόνο ικανό να προκαλέσει εμπειρίες υπέρβασης και αποκάλυψης.
Για σχεδόν 2 χιλιετίες, κάθε φθινόπωρο, μια πομπή πιστών διέσχιζε τα 20 χιλιόμετρα που χωρίζουν την Αθήνα από την πόλη της Ελευσίνας , κουβαλώντας μαζί τους όχι μόνο προσφορές, αλλά και την ελπίδα να δουν τη μετά θάνατον ζωή. Εκεί, μέσα στο Τελεστήριο , τη μεγάλη αίθουσα μύησης, οι προσκυνητές συμμετείχαν στα Ελευσίνια Μυστήρια , την πιο σημαντική εσωτερική τελετή της κλασικής αρχαιότητας.
Οι παρευρισκόμενοι ορκίζονταν να κρατήσουν μυστικό αυτό που βίωναν, υπό την ποινή του θανάτου. Ωστόσο, τα στοιχεία που άφησαν ποιητές και φιλόσοφοι της εποχής υποδείκνυαν μια μεταμορφωτική εμπειρία: ένα γεγονός που, σύμφωνα με τον Πίνδαρο , κατέστησε δυνατή τη γνώση του τέλους της ζωής και της αρχής της, όπως χορηγήθηκε από τον Δία .
Τώρα, μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Scientific Reports από μια κοινοπραξία χημικών, μυκολόγων και αρχαιολόγων, με επικεφαλής το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, έκανε ένα γιγάντιο βήμα προς την επίλυση αυτού του χιλιετούς αινίγματος. Οι ερευνητές απέδειξαν ότι είναι δυνατό, χρησιμοποιώντας μεθόδους που ήταν διαθέσιμες στις ιέρειες της Ελευσίνας πριν από 3.000 χρόνια, να μετατραπεί ένας παρασιτικός και θανατηφόρος μύκητας - η ερυσίβη σίκαλης - σε ψυχεδελικό ποτό. Το μυστικό συστατικό του μυθικού κυκεώνα μπορεί πράγματι να ήταν μια οραματική ουσία.
Ερείπια του Τελεστηρίου στην Ελευσίνα. Από: TimeTravelRome / Wikimedia Commons.
Η υπόθεση που γεννήθηκε τη δεκαετία του 1970
Η ιδέα ότι τα Ελευσίνια Μυστήρια είχαν ψυχεδελική συνιστώσα δεν είναι καινούργια. Το 1978, ο μυκολόγος Robert Gordon Wasson, ο χημικός Albert Hofmann (ο ίδιος που συνέθεσε το LSD) και ο φιλόλογος Carl AP Ruck δημοσίευσαν το βιβλίο «Ο Δρόμος προς την Ελευσίνα ». Σε αυτό, διατύπωσαν την υπόθεση ότι ο κυκεών , το ιερό φίλτρο που έπιναν οι μυημένοι, περιείχε ένα ισχυρό παραισθησιογόνο που προερχόταν από την ερυσίβη της σίκαλης ( Claviceps purpurea ).
Η πρόταση ήταν πειστική. Ο Ομηρικός Ύμνος στη Δήμητρα , το θεμελιώδες κείμενο της λατρείας, περιέγραφε το ποτό ως μείγμα νερού, κριθαριού και μέντας. Ωστόσο, οι μελετητές γνώριζαν ότι το κριθάρι είναι ένα δημητριακό που είναι επιρρεπές σε μόλυνση από ερυσιβώδη όλυρα. Αυτός ο μύκητας, ο οποίος σκληραίνει τον χειμώνα σχηματίζοντας σκούρες δομές που ονομάζονται «σκληρώτια», είναι ένα πραγματικό χημικό κοκτέιλ.
Παράγει αλκαλοειδή της ερυσιβώδους όλυρας, μόρια που, εάν καταποθούν σε μεγάλες ποσότητες ή χωρίς κατάλληλη θεραπεία, προκαλούν εργοτισμό, μια τρομερή ασθένεια γνωστή στον Μεσαίωνα ως η Φωτιά του Αγίου Αντωνίου . Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν σπασμούς, τρομακτικές παραισθήσεις, γάγγραινα στα άκρα και θάνατο.
Πώς όμως θα μπορούσαν οι Έλληνες να το πιουν αυτό; Η απάντηση βρισκόταν στην επεξεργασία. Οι ερευνητές πρότειναν ότι, μέσω μιας διαδικασίας αλκαλικής υδρόλυσης - ουσιαστικά, βράζοντας τον μύκητα σε ένα διάλυμα με στάχτες, οι οποίες είναι πλούσιες σε κάλιο και δημιουργούν ένα εξαιρετικά βασικό μέσο (αλισίβα) - τα τοξικά μόρια θα μπορούσαν να διασπαστούν και να μετατραπούν σε απλούστερα και ψυχοδραστικά μόρια, όπως το αμίδιο του λυσεργικού οξέος (LSA), μια χημική ουσία πολύ παρόμοια με το LSD αλλά φυσικής προέλευσης.
Μέχρι τώρα, η υπόθεση ήταν απλώς αυτή: μια συναρπαστική θεωρία χωρίς πειραματικά στοιχεία που να την υποστηρίζουν, τουλάχιστον όσον αφορά την ακριβή μέθοδο που μπορεί να χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι.
Ο Τριπτόλεμος παραλαμβάνει δεμάτια σιταριού από τη Δήμητρα και ευλογίες από την Περσεφόνη, ανάγλυφο του 5ου αιώνα π.Χ. από την Ελευσίνα. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών Από: Μαρσύας / Wikimedia Commons
Το Πείραμα: Αναπαραγωγή της κουζίνας μιας Ιέρειας
Η νέα μελέτη, με επικεφαλής τους Ρωμανό Κ. Αντωνόπουλο και Ευάγγελο Δαδιώτη, έθεσε αυτή την ιδέα σε δοκιμασία. Για να το πετύχουν αυτό, οι επιστήμονες δεν χρησιμοποίησαν τεχνολογία αιχμής απρόσιτη στους αρχαίους, αλλά αντίθετα προσπάθησαν να αναπαράγουν τη διαδικασία όπως θα μπορούσε να είχε πραγματοποιηθεί στην Αρχαία Ελλάδα. Λήφθηκαν σκληρώτια ερυσιβώδους όλυρας, κονιορτοποιήθηκαν και υποβλήθηκαν σε βρασμό σε διαφορετικά διαλύματα.
Για να μιμηθούν την αρχαία «αλισίβα», έκαψαν ξύλο ελιάς και βελανιδιάς για να πάρουν στάχτη, την έβρασαν σε νερό και άφησαν το μείγμα να ξεκουραστεί. Το προκύπτον υγρό, πλούσιο σε ανθρακικό κάλιο, είχε πολύ αλκαλικό pH 12,5. Στη συνέχεια, έβρασαν τη σκόνη ερυσιβώδους όλυρας σε αυτό το διάλυμα και, ως ομάδα ελέγχου, έβρασαν την ίδια ποσότητα μύκητα σε απεσταγμένο (ουδέτερο) νερό.
Τα αποτελέσματα ήταν οριστικά. Χρησιμοποιώντας τεχνικές χημικής ανάλυσης υψηλής ακρίβειας, όπως πυρηνικός μαγνητικός συντονισμός και υγρή χρωματογραφία σε συνδυασμό με φασματομετρία μάζας, παρατήρησαν τι συνέβαινε μέσα στις φιάλες. Στα δείγματα που βράστηκαν σε νερό (ομάδα ελέγχου), τα τοξικά αλκαλοειδή, γνωστά ως εργοπεπτίδια (όπως η εργοκριστίνη και η εργοκρυπτίνη), παρέμειναν άθικτα. Επομένως, ήταν ένα επικίνδυνο δηλητήριο .
Αλλά στα δείγματα που υποβλήθηκαν σε επεξεργασία με αλισίβα τέφρας, το χημικό τοπίο ήταν ριζικά διαφορετικό. Τα επικίνδυνα εργοπεπτίδια είχαν εξαφανιστεί εντελώς. Στη θέση τους, εμφανίστηκαν δύο νέα μόρια: το αμίδιο του λυσεργικού οξέος (LSA) και το επιμερές του, το ισο-LSA. Η διαδικασία αλκαλικής υδρόλυσης είχε διασπάσει τα πολύπλοκα και τοξικά μόρια, μετατρέποντάς τα σε αυτά τα άλλα, πολύ απλούστερα και με γνωστές ψυχοδραστικές ιδιότητες.
Είναι ασφαλές και ψυχοδραστικό;
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν αυτό το μείγμα που προκύπτει θα ήταν ασφαλές για ανθρώπινη κατανάλωση και αν θα είχε κάποια επίδραση. Οι ερευνητές ασχολούνται και με τα δύο ζητήματα.
Πρώτον, η ασφάλεια. Αν και τα πιο επικίνδυνα εργοπεπτίδια (αυτά που ευθύνονται για τη γάγγραινα) εξαφανίστηκαν στα επεξεργασμένα δείγματα, παρέμειναν ίχνη δύο άλλων ουσιών: της εργομετρίνης (Em) και του επιμερούς της, της εργομετρίνης (Emn). Ωστόσο, οι συγγραφείς διευκρινίζουν ότι πρόκειται για απλά αμίδια του λυσεργικού οξέος, με γνωστό φαρμακευτικό προφίλ και σημαντικά χαμηλότερη αγγειοσυσπαστική τοξικότητα. Στο πλαίσιο των Ελευσίνιων Μυστηρίων, η αποτοξίνωση περιλαμβάνει κυρίως την εξάλειψη των θανατηφόρων εργοπεπτιδίων, μια απαίτηση που ικανοποιείται ικανοποιητικά με αλκαλική θεραπεία , αναφέρουν στη συζήτηση των αποτελεσμάτων τους.
Όσον αφορά την ψυχοδραστικότητα , η μελέτη εξετάζει την υπάρχουσα επιστημονική βιβλιογραφία. Το LSA είναι γνωστό εδώ και δεκαετίες ως η δραστική ουσία των σπόρων του Tlitliltzin ή Ololiuhqui , ιερών φυτών για τους Αζτέκους και άλλους μεσοαμερικανικούς λαούς. Φαρμακολογικές μελέτες που αναφέρονται στο άρθρο δείχνουν ότι το LSA έχει συγγένεια με τους υποδοχείς σεροτονίνης 5-HT2A, τους ίδιους που εμπλέκονται στις επιδράσεις του LSD, αν και με χαμηλότερη ισχύ. Όσον αφορά το iso-LSA, που παραδοσιακά θεωρείται ανενεργό, πιο πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι συνδέεται επίσης με τους υποδοχείς σεροτονίνης του εγκεφάλου και ότι, όταν χορηγείται σε αρουραίους, φτάνει στον εγκέφαλο και συσχετίζεται με αλλαγές στη συμπεριφορά.
Claviceps purpurea στο Secale cereale. Από: Rasbak / Wikimedia Commons.
Το αποτέλεσμα καθενός από τα παρασκευάσματα κυκεώνα ήταν ένα ισορροπημένο μείγμα LSA και iso-LSA, το οποίο μπορεί να είναι πιο ψυχοδραστικό από οποιοδήποτε από τα καθαρά αλκαλοειδή ξεχωριστά , σημειώνουν οι συγγραφείς, παραθέτοντας παραρτήματα από την 30ή επετειακή έκδοση του The Road to Eleusis .
Η απάντηση στις αντιρρήσεις των σκεπτικιστών
Η μελέτη παρέχει πειραματικά δεδομένα και απαντά στις κύριες επικρίσεις που έχει δεχθεί η υπόθεση των ψυχεδελικών ουσιών όλα αυτά τα χρόνια.
Μία από τις πιο συχνές αντιρρήσεις ήταν η απουσία υπολειμμάτων εργοτίνης στα αγγεία της Ελευσίνας. Οι συγγραφείς απαντούν επισημαίνοντας ότι, στην πραγματικότητα, δεν έχει διεξαχθεί ποτέ συστηματική έρευνα με την κατάλληλη άδεια. Ωστόσο, υπάρχουν αρχαιολογικά ευρήματα αλλού που υποστηρίζουν τη θεωρία. Αναφέρουν την περίπτωση του Mas Castellar de Pontós, στην Ισπανία, μιας τοποθεσίας ελληνικής αποικίας όπου, μέσα σε ένα ιερό αφιερωμένο στις θεές της Ελευσίνας, βρέθηκαν θραύσματα εργοτίνης μέσα σε ένα τελετουργικό αγγείο και, εξαιρετικά, στον οδοντικό λίθο ενός 25χρονου άνδρα. Αυτό καταδεικνύει ότι η εργοτίνη ήταν, στην πραγματικότητα, συνδεδεμένη με τη λατρεία των Θεών της Ελευσίνας , καταλήγουν.
Μια άλλη συχνή κριτική ήταν ότι η εργοταμίνη ισοδυναμεί με εργοτισμό (δηλητηρίαση) . Οι ερευνητές αντιτείνουν ότι η ιστορία της ιατρικής καταδεικνύει το αντίθετο: η εργοταμίνη χρησιμοποιήθηκε στη μαιευτική επί αιώνες για την πρόκληση τοκετού και την παύση αιμορραγιών, και τα απομονωμένα αλκαλοειδή της εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στην κλινική πράξη. Το κλειδί είναι η δοσολογία και η επεξεργασία, όπως καταδεικνύει αυτή η μελέτη, όχι το αναπόφευκτο της δηλητηρίασης , δηλώνουν με έμφαση.
Τέλος, εξέτασαν το ερώτημα εάν η ερυσιβώδης όλυρα στην Αρχαία Ελλάδα θα είχε την ίδια χημική σύνθεση με τη σημερινή. Οι φυλογενετικές αναλύσεις και η εξελικτική χρονική κλίμακα (εκατομμύρια χρόνια) δείχνουν ότι δύο χιλιετίες είναι ένα ασήμαντο χρονικό διάστημα. Είναι πιθανό ότι η ερυσιβώδης όλυρα που μόλυνε το κριθάρι στην Ελευσίνια πεδιάδα περιείχε τις ίδιες κύριες κατηγορίες εργοπεπτιδίων με τα σύγχρονα στελέχη , καταλήγουν.
Σημασία για το Πλαίσιο: Η Χημεία της Πίστης
Η μελέτη υπογραμμίζει επίσης μια κρίσιμη πτυχή της φαρμακολογίας των ψυχεδελικών: τη νοοτροπία και το περιβάλλον. Οι συγγραφείς υπενθυμίζουν ότι οι υποψήφιοι για μύηση υποβλήθηκαν σε μια περίοδο 9 ημερών νηστείας και προετοιμασίας και ότι η τελετουργία εκτυλίχτηκε σε ένα περιβάλλον φορτισμένο με βαθύ συμβολικό και συναισθηματικό βάρος.
Ελευσίνα, τα μεγάλα μυστήρια.
Σε ένα αρχαίο τελετουργικό πλαίσιο, που χαρακτηρίζεται από βοτανική συνέργεια, νηστεία και αυξημένη προσδοκία, το ψυχεδελικό του δυναμικό θα είχε ενισχυθεί , εξηγούν. Η μέντα που αναφέρεται στον ομηρικό ύμνο, η γλέχον , που ταυτοποιείται ως φλισκούνι ( Mentha pulegium ), δεν θα ήταν απλώς μια αρωματική ύλη. Τα αιθέρια έλαιά της (πουλεγόνη) και τα οξέα της (όπως το ροσμαρινικό οξύ) θα μπορούσαν να αλληλεπιδρούν με το κεντρικό νευρικό σύστημα, δρώντας ως διεγερτικά και τροποποιώντας την εμπειρία, παρόμοια με τον τρόπο που τα τερπένια κάνναβης ενισχύουν τις επιδράσεις της THC ή οι βήτα-καρβολίνες προστατεύουν την DMT στην αγιαχουάσκα. Προτείνουν ότι αυτό μπορεί να συνέβαλε σε ένα φαινόμενο συνοδείας , μειώνοντας το άγχος και παρατείνοντας τα οραματικά αποτελέσματα.
Τα ευρήματά μας καταδεικνύουν ότι τα τοξικά εργοπεπτίδια μπορούν να μετασχηματιστούν χημικά σε ψυχοδραστικές ουσίες μέσω μιας αρχαίας διαδικασίας που περιλαμβάνει αντίδραση σε αλισίβα, μια τεχνική που μπορεί να χρησιμοποιούσαν οι ιέρειες των τελετουργιών της Ελευσίνας , καταλήγουν οι συγγραφείς στο τελευταίο μέρος.
Η μελέτη ρίχνει φως σε ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της Αρχαιότητας και ανοίγει ένα παράθυρο στην κατανόηση του πώς οι προγονικοί μας πολιτισμοί μπορεί να χρησιμοποίησαν τη χημεία της φύσης για να εξερευνήσουν τη συνείδηση. Το καλύτερο μυστικό των Ελευσίνιων Μυστηρίων, κρυμμένο για χιλιετίες, αρχίζει να αναδύεται από τα βάθη ενός εργαστηρίου, επιβεβαιώνοντας ότι, κατά καιρούς, η ιστορία της θρησκείας και η ιστορία της χημείας είναι πιο αλληλένδετες από ό,τι φανταζόμαστε.
Γεωδίφης με πληροφορίες από labrujulaverde
περισσότερα,
Antonopoulos, R.K., Dadiotis, E., Ioannidis, K. et al. Investigating the psychedelic hypothesis of kykeon, the sacred elixir of the Eleusinian Mysteries. Sci Rep (2026). doi.org/10.1038/s41598-026-39568-3
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/02/the-chemical-formula-of-the-ancient-greeks-magic-elixir-discovered-a-study-reveals-the-hallucinogenic-secret-of-the-eleusinian-mysteries/
https://www.ancient-origins.net/news-history-archaeology/eleusinian-mysteries-drug-00102534