Ο Μάρτης στην εθιμογραφία της Κω
Οι πέτρες του Ελευσίνιου στην τοποθεσία Κυπαρίσσι του Αμανιού, ένα ιερό που φέρεται να καταστράφηκε από σεισμό το 411 π.Χ, λόγω των διεργασιών του Ρήγματος Κω.
Την πρώτη μέρα του Μαρτίου αγόρια και κορίτσια δένουν στο δάκτυλο ή στο μπράτσο τους το «μάρτη», μια άσπρη και μια κόκκινη μεταξωτή κλωστή, «για να μην τους πιάσει ο ήλιος» που χτυπά στο κεφάλι.
Οι νιόπαντρες και οι αρραβωνιασμένες αντί άσπρη κλωστή βάζουν «άστραφτο», δηλαδή χρυσαφένια κλωστή. Το μάρτη αφαιρούν απ’ το χέρι τους τη Μεγάλη Παρασκευή όταν πάνε να προσκυνήσουν τον Εσταυρωμένο και τον αφήνουν για να δέσουν τα άνθη του Επιταφίου. Άλλοι πάλι τον δένουν στο πόδι του Πασχαλινού αρνιού.
Ο «Μάρτης» ή Μαρτιά είναι ένα πανάρχαιο έθιμο που το τηρούσαν από πολύ παλιά οι αρχαίοι Κώοι, φορώντας στο χέρι ένα βραχιόλι από στριμμένη κόκκινη και άσπρη κλωστή. Λένε ότι προστάτευε από τον πρώτο δυνατό ήλιο της άνοιξης, τις ασθένειες και το «κάψιμο» της γιαγιάς Μάρτας. Φοριέται την πρώτη μέρα του Μαρτίου εως το τέλος του μήνα ή όταν εμφανιστούν τα πρώτα χελιδόνια λένε οι παλιοί.
Έχει ρίζες στην αρχαιότητα στα Ελευσίνια Μυστήρια, όπου οι μύστες έδεναν την «Κρόκη» στο χέρι τους. Στην Κω γιορτάζονταν στα ιερά που ήταν αφιερωμένα στην Δήμητρα, κοντά στο πρώην ξενοδοχείο Όσκαρ, στο Ελευσίνιο του Αμανιού ή ακόμη στα Παλάτια της Κεφάλου τουλάχιστον από τον 5ο αιώνα π.Χ.
Τον Μάρτιο τοι αρχαίοι Κώοι γιόρταζαν τα Ανθεστήρια προς τιμήν του θεού Διόνυσου, μία πολύ σημαντική γιορτή που έχει φτάσει στις μέρες μας ως Αποκριές. Τα Ανθεστήρια κρατούσαν 3 μέρες και κατά την διάρκειά τους γινόταν διαγωνισμοί οινοποσίας, πομπές του αγάλματος του Διόνυσου, κά.
Κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι άνεμοι του Μαρτίου συνοδεύονταν από τον ήχο των τρομπετών πολέμου, καθώς οι ρωμαϊκές λεγεώνες συχνά επέλεγαν αυτή τη στιγμή του έτους για μάχη.
Στις 20 Μαρτίου, γιορτάζουμε την εαρινή ισημερία, ή την άνοιξη, στο βόρειο ημισφαίριο. Οι απαρχές της εποχής καθορίστηκαν από αστρονόμους. Η εαρινή ισημερία σηματοδοτεί τη στιγμή που ο ήλιος διασχίζει τον ουράνιο ισημερινό, κινούμενος από νότο προς βορρά.
Όταν οι Απόκριες πέφτουν μέσα στον Μάρτιο, αποτελούν ξεχωριστό γιορταστικό γεγονός. Τα Σαββατοκύριακα των δυο τελευταίων εβδομάδων, της «Κριατερινής» και της «Τυρινής», οι συγγενείς συγκεντρώνονται πότε στο σπίτι του ενός και πότε στου άλλου και «’ποκριώνουν» με φαγοπότι, τραγούδι και χορούς.
Στη Χώρα της Κω οι νοικοκυρές συνηθίζουν μαζί με τα’ άλλα γλυκίσματα να κάνουν το καταΐφι και τα «κατιμέρια». Τα κατιμέρια είναι φύλλα ζύμης με γέμιση από τυρί και αυγό, που αναδιπλώνονται κυκλικά, τηγανίζονται ή φουρνίζονται και σερβίρονται ζεστά, πασπαλισμένα με ζάχαρη ή με μέλι.
Τις μέρες της Αποκριάς, επίσης, κοπέλες και νέοι συγκεντρώνονται σε φιλικά σπίτια για να τραγουδήσουν το «λιγκέρι». Λιγκέρι λένε ένα μπρούτζινο στρογγυλό ταψί. Στη περιτειχισμένη Χώρα χρησιμοποιούσαν το «βατσέλι». Μια κοπέλα, που φοράει δαχτυλίδι, στριφογυρίζει με μαεστρία το λιγκέρι με τα δάχτυλά της, όρθιο πάνω σε σουφρά ή στο πάτωμα και χτυπώντας το ρυθμικά με το δαχτυλίδι της δίνει το ρυθμό του τραγουδιού. Λέει, δηλαδή, το δίστιχο:
«Χτύπα το δαχτυλίδι σου πάνω στο λιγκεράκι να μαζευτούν το λεύτερα να βρεις κι εσύ ταιράκι».
Πολλοί νέοι ντύνονται μασκαράδες, «αλαφάκια», όπως τους λένε, ή «καμουζέλλες» και γυρίζουν στα σπίτια και στα καφενεία με «μουτσούνες» (προσωπίδες) πειράζοντας ο ένας τον άλλο.
Το βράδυ της τελευταίας αποκριάτικης Κυριακής γύριζαν στα σπίτια με την «κοκχάλα» για να πάρει -συμβολικά- όλα τα φαγώσιμα, όσα δεν επιτρέπει η νηστεία της Σαρακοστής να φαγωθούν την άλλη μέρα, την Καθαροδευτέρα. Η κοκχάλα ήταν σκελετός από κεφάλι γαϊδάρου. Τον κρατούσε ψηλά σ’ ένα κοντάρι κάποιος, που σκεπασμένος μ’ ένα κιλίμι παράσταινε την κοκχάλα. Μ’ ένα σχοινί, στην κάτω μασέλα της κοκχάλας και περασμένο στην πάνω, ανοιγόκλεινε το στόμα της και βλέποντάς την τα μικρά κυρίως παιδιά έτρεμαν σύγκορμα από το φόβο τους.
Την Καθαροδευτέρα το γλέντι δίνει και παίρνει στις εξοχές, όπου συνηθίζεται να υψώνονται και χαρταετοί. Την ημέρα αυτή οι νοικοκυρές σερβίρουν νηστήσιμα φαγητά με λαγάνες, ενώ για γλυκίσματα φτιάχνουν τη «μαερgιά», ένα είδος μουσταλευριάς με «καταστατό» (άμυλο) [«νισεστέ» στα τουρκικά] και ζάχαρι καθώς και το «κουσάφι», βρασμένη μαύρη σταφίδα με διάφορα μυρωδικά.
Επίσης την Καθαροδευτέρα επικρατούσε παλιά το έθιμο στην Κω να ανταλλάσσουν φορεσιές οι ζευγάδες. Όσοι φορούσαν τις φουφούλες έβαζαν τα «φράγκικα» παντελόνια των φίλων τους κι εκείνοι πάλι τις φουφούλες των άλλων.
Τη Σαρακοστή τηρείται με ευλάβεια ο εκκλησιασμός και η νηστεία από τους Ορθόδοξους χριστιανούς, γι αυτό και τα νηστήσιμα φαγητά είναι πολύ σε χρήση.
Το Σάββατο των Αγίων Θεοδώρων, παραμονή της Κυριακής της Ορθοδοξίας, υπήρχε έθιμο να κάνουν σπανακόπιτες του φούρνου. Άνοιγαν το ζυμάρι σε σχήμα κυκλικό και αφού το παραγέμιζαν με σπανάκι τσιγαρισμένο με λάδι και κρεμμύδι - τα κώτικα κρεμμύδια δεν καίνε πολύ τη γλώσσα και τρώγονται ευχάριστα - διπλώνουν το ζυμάρι σε σχήμα μισοφέγγαρου και πιέζουν τα άκρα του με ένα μασούρι για να κολλήσουν, το αλείφουν με λίγο λάδι και το φουρνίζουν.
Καλό μήνα...
Γεωδίφης
Πηγές:
1. Ιστορία της νήσου Κω-Β.Χατζηβασιλείου
2. Κώια-Ιάκωβος Ζαρράφτης
3. Παιδί της Ρέας- τριλογία
4. Παλιές φωτογραφίες της Κω/φβ
5.Με τον μάρτι
https://geogeodifhs.blogspot.com/2021/03/blog-post.html
6.Φυσική αναγέννηση και εαρινή ισημερία
https://geogeodifhs.blogspot.com/2017/03/blog-post_14.html
7.Το παραισθησιογόνο μυστικό των Ελευσίνιων Μυστηρίων