Επανεξετάζοντας την Τροία
Ένας πίνακας του Χέντρικ Φρανς βαν Λιντ που απεικονίζει τον Τρώα ήρωα Αινεία και μια ιέρεια του Απόλλωνα 1700-26). Εθνική Πινακοθήκη/Alamy.
Επανεξετάζοντας την Τροία: πώς χρόνια προσεκτικής ειρήνης, όχι επικού πολέμου, διαμόρφωσαν αυτή την πόλη της εποχής του χαλκού.
Φανταστείτε μια πόλη που άκμασε για χιλιάδες χρόνια, τους δρόμους της γεμάτους εργαστήρια, αγορές και τα γέλια των παιδιών, κι όμως που την θυμούνται για μια μόνο νύχτα φωτιάς. Αυτή η πόλη είναι η Τροία.
Πολύ πριν τα έπη του Ομήρου απαθανατίσουν την πτώση της, η Τροία ήταν ένας τόπος καθημερινής ζωής. Οι αγγειοπλάστες διαμόρφωναν πιθάρια και κύπελλα που προορίζονταν να ταξιδέψουν πολύ πέρα από τον ίδιο τον οικισμό, διασχίζοντας ευρείς ορίζοντες ανταλλαγών και συνδέσεων.
Χάλκινα εργαλεία αντηχούσαν σε πολυσύχναστα εργαστήρια. Έμποροι περνούσαν από την αγορά και παιδιά κυνηγούσαν το ένα το άλλο σε ηλιόλουστα μονοπάτια. Αυτός ήταν ο πραγματικός παλμός της Τροίας - η ιστορία έχει ξεχάσει.
Τα επικά ποιήματα του Ομήρου στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ., η Ιλιάδα και η Οδύσσεια , ενσωμάτωσαν ισχυρές εικόνες στη δυτική πολιτιστική μνήμη: ήρωες που συγκρούονται, ένα ξύλινο άλογο που σέρνεται μέσα από τις πύλες της πόλης, φλόγες που γλείφουν τον νυχτερινό ουρανό. Ωστόσο, αυτό το δραματικό τέλος κρύβει μια πολύ μεγαλύτερη, πολύ πιο αξιοσημείωτη ιστορία: αιώνες συνεργασίας ενσωματωμένες στην καθημερινή κοινωνική οργάνωση. Μια ιστορία που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε Τρωική ειρήνη.
Αυτή η επιλεκτική μνήμη δεν είναι μοναδική για την Τροία. Σε όλη την ιστορία, θεαματικές καταρρεύσεις κυριαρχούν στον τρόπο που φανταζόμαστε το παρελθόν: η Ρώμη που κάηκε το 64 μ.Χ. , η Καρχηδόνα ισοπεδώθηκε το 146 π.Χ. και η πρωτεύουσα των Αζτέκων Τενοτστιτλάν έπεσε το 1521 μ.Χ. Η ξαφνική καταστροφή είναι έντονη και αξιομνημόνευτη. Το αργό, εύθραυστο έργο της διατήρησης της σταθερότητας είναι πιο εύκολο να παραβλεφθεί.
Η τρωική ειρήνη δεν ήταν η απουσία έντασης ή ανισότητας. Ήταν η καθημερινή ικανότητα διαχείρισής τους χωρίς να διαλύεται η κοινωνία, η ικανότητα απορρόφησης της πίεσης μέσω της ρουτίνας της συνεργασίας και όχι μέσω δραματικής παρέμβασης.
Όταν η καταστροφή επισκιάζει τη σταθερότητα
Η αρχαιολογία συχνά μιλάει πιο δυνατά όταν κάτι πάει καταστροφικά στραβά. Οι φωτιές συντηρούν αυτή την κατάσταση. Τα ερείπια προσκολλώνται στο έδαφος σαν αποτυπώματα κάρβουνου. Η ειρήνη, αντίθετα, δεν αφήνει καμία δραματική στιγμή να την εδραιώσει.
Τα ίχνη του επιβιώνουν ως συνήθως: μονοπάτια φθαρμένα λεία από γενιές βημάτων· πιθάρια επισκευασμένα, επαναχρησιμοποιημένα και χειρισμένα για δεκαετίες, μερικά από τα οποία εξακολουθούν να φέρουν τις τρύπες από την αρχαία επισκευή. Αυτά τα ταπεινά απομεινάρια αποτελούν την πραγματική αρχιτεκτονική της μακροπρόθεσμης σταθερότητας.
Η Τροία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει εννέα κύρια στρώματα στο χώρο, μερικά από τα οποία συνδέονται με ουσιαστική αρχιτεκτονική αναδιοργάνωση. Αλλά αυτό δεν αποτελεί απόδειξη καταστροφής. Αντίθετα, απλώς αντικατοπτρίζει την καθημερινή πραγματικότητα της ιστορίας ενός οικισμού: οικοδόμηση, χρήση, συντήρηση ή ισοπέδωση, ανοικοδόμηση και επανάληψη.
Αντίθετα, υποστηρίζω ότι το αρχαιολογικό αρχείο της Τροίας αποκαλύπτει αιώνες αρχιτεκτονικής συνέχειας, σταθερής παράκτιας κατοίκησης και εμπορικών δικτύων που εκτείνονται από τη Μεσοποταμία μέχρι το Αιγαίο και τα Βαλκάνια - μια γεωγραφία σύνδεσης και όχι σύγκρουσης .
Τα μόνα στοιχεία για πραγματικά μαζική καταστροφή που μπορούν να εντοπιστούν χρονολογούνται γύρω στο 2350 π.Χ. Στο ευρύτερο αρχαιολογικό πλαίσιο, αυτό ξεχωρίζει ως μια σπάνια, πύρινη ρήξη - ένα δραματικό επεισόδιο μέσα σε ένα πολύ μεγαλύτερο μοτίβο ανάκαμψης και συνέχειας .
Είτε πυροδοτήθηκε από σύγκρουση, κοινωνική αναταραχή είτε από ατύχημα, διέκοψε μόνο για λίγο τη μακρά συνέχεια της καθημερινής ζωής - περισσότερα από χίλια χρόνια πριν υποτεθεί ότι έλαβαν χώρα τα γεγονότα που απεικονίζει ο ποιητής Όμηρος στην ιστορία του για τον Τρωικό πόλεμο.
Σχηματικός χάρτης των εμπορικών δρόμων και των ζωνών επαφής της πρώιμης εποχής του χαλκού στην ανατολική Μεσόγειο, περ. 2550 - 1800 π.Χ. Πανεπιστήμιο του Τύμπιγκεν.
Αλλά τι ήταν αυτό που κράτησε στην πραγματικότητα την Τροία ενωμένη για τόσο καιρό; Κατά την τρίτη και δεύτερη χιλιετία π.Χ., η Τροία ήταν ένας μικρός αλλά έντονα συνδεδεμένος παράκτιος κόμβος , που άκμαζε μέσω των ανταλλαγών, της εξειδίκευσης στις τέχνες, των κοινών υλικών παραδόσεων και της σταθερής κυκλοφορίας ιδεών και αγαθών.
Οι πραγματικοί μοχλοί της ανάπτυξης της Τροίας ήταν τα νοικοκυριά, οι έμποροι και οι τεχνίτες. Η ζωή τους εξαρτιόταν από τον συντονισμό και την αμοιβαιότητα: διαχείριση του νερού και της γεωργικής γης, οργάνωση της παραγωγής, εξασφάλιση ζωτικών πόρων όπως ο χαλκός και διαπραγμάτευση της μετακίνησης κατά μήκος της ακτής. Με σύγχρονους όρους, η ειρήνη ήταν έργο, διαπραγματευόταν καθημερινά, διατηρούνταν συλλογικά και ποτέ δεν εγγυόταν.
Όταν εμφανίστηκαν κρίσεις, η κοινότητα προσαρμόστηκε. Η εργασία αναδιοργανώθηκε, οι πόροι αναδιανεμήθηκαν, οι ρουτίνες προσαρμόστηκαν. Η σταθερότητα αποκαταστάθηκε όχι μέσω της βίας, αλλά μέσω της συλλογικής επίλυσης προβλημάτων που ενσωματώθηκε στην καθημερινή πρακτική.
Αυτό δεν ήταν ουτοπία. Η σταθερότητα της Τροίας περιοριζόταν από περιβαλλοντικούς περιορισμούς, πληθυσμιακή πίεση και πεπερασμένους πόρους. Μια επιτυχημένη εμπορική περίοδος θα μπορούσε να φέρει ευημερία· μια αποτυχημένη συγκομιδή θα μπορούσε να επιβαρύνει γρήγορα τα συστήματα. Η ειρήνη δεν αφορούσε ποτέ την εξάλειψη των συγκρούσεων, αλλά την απορρόφηση της πίεσης χωρίς κατάρρευση.
Δορυφορική εικόνα της ακρόπολης της Τροίας της εποχής του χαλκού. Για περισσότερες από δύο χιλιετίες, διαδοχικές φάσεις κατασκευής συσσωρεύτηκαν στην ίδια τοποθεσία, σχηματίζοντας έναν οικιστικό λόφο που υψώνεται πάνω από 15 μέτρα πάνω από το γύρω τοπίο. Πανεπιστήμιο Τσανάκκαλε/Rüstem Aslan.
Αρχαιολογικά , αυτή η μακροπρόθεσμη ισορροπία εμφανίζεται ως επίμονη: οι διατάξεις των οικισμών διατηρούνται από γενιά σε γενιά, οι δεξιότητες βελτιώνονται και μεταδίδονται από γενιά σε γενιά, και η σταδιακή επέκταση από την ακρόπολη σε αυτό που αργότερα θα γινόταν η κάτω πόλη. Αυτές οι εξελίξεις εξαρτώνται από τη διαπραγμάτευση και τη συνεργασία, όχι από την κατάκτηση, αποκαλύπτοντας πρακτικούς μηχανισμούς ειρήνης στην εποχή του χαλκού.
Γιατί θυμόμαστε τον πόλεμο
Οι ιστορίες ευνοούν τη ρήξη έναντι της ρουτίνας. Η Ιλιάδα του Ομήρου δεν ήταν ποτέ μια ιστορική αφήγηση της εποχής του χαλκού, αλλά μια ποιητική αντανάκλαση του ηρωισμού, της ηθικής, της δύναμης και της απώλειας. Οι μακρινοί, ήσυχοι αιώνες συνεργασίας πριν και μετά ήταν πολύ μακρινοί - και πολύ ανεπαίσθητοι - για να δραματοποιηθούν.
Η σύγχρονη αρχαιολογία συχνά ακολουθεί την ίδια βαρυτική έλξη. Οι ανασκαφές στην Τροία -Ἴλιον ξεκίνησαν με τον σαφή στόχο του εντοπισμού του πεδίου της μάχης του Τρωικού πολέμου. Ακόμα και καθώς η ακαδημαϊκή έρευνα προχωρούσε, η ιστορία του πολέμου συνέχισε να κυριαρχεί στη δημόσια φαντασία . Ο πόλεμος προσφέρει μια σαφή αφήγηση. Η ειρήνη αφήνει πίσω της την πολυπλοκότητα .
Η επανεξέταση της Τροίας μέσα από το πρίσμα της ειρήνης μετατοπίζει την προσοχή από στιγμές καταστροφής σε αιώνες συνέχειας. Η αρχαιολογία δείχνει πώς κοινότητες χωρίς κράτη, στρατούς ή γραπτό νόμο διατήρησαν τη σταθερότητα μέσω καθημερινών πρακτικών συνεργασίας. Αυτό που κράτησε την Τροία σε λειτουργία δεν ήταν η μεγάλη στρατηγική, αλλά το αθόρυβο έργο της συμβίωσης, γενιά με τη γενιά .
Το πραγματικό θαύμα της Τροίας δεν ήταν το πώς έπεσε - αλλά το πόσο καιρό άντεξε. Η επανεξέταση της αγαπημένης αφήγησης του Τρωικού πολέμου μας υπενθυμίζει ότι η διαρκής ειρήνη δεν χτίζεται σε δραματικές στιγμές, αλλά μέσα από τις επίμονες, δημιουργικές προσπάθειες των απλών ανθρώπων.
Στέφαν Μπλουμ
Ερευνητικός Συνεργάτης, Ινστιτούτο Προϊστορίας και Πρώιμης Ιστορίας και Μεσαιωνικής Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο του Τύμπιγκεν
https://theconversation.com/rethinking-troy-how-years-of-careful-peace-not-epic-war-shaped-this-bronze-age-city-272833