Το «Πάνθεον» της Θεσσαλονίκης
Η Ροτόντα είναι ένα κυκλικό κτήριο του 4ου αιώνα μ.Χ. στη Θεσσαλονίκη, παρόμοιο με το Πάνθεον της Ρώμης.
Η αρχική του χρήση δεν είναι γνωστή, αλλά έχουν γίνει αρκετές υποθέσεις μέχρι στιγμής: ότι ήταν ναός του Δία ή των Καβείρων, ότι χτίστηκε από τον Καίσαρα Γαλέριο ως μαυσωλείο του ή ως αίθουσα θρόνου στο ανακτορικό συγκρότημα.
Μετατράπηκε σε ναό κατά την παλαιοχριστιανική περίοδο, τον οποίο ορισμένοι ερευνητές ταυτίζουν με τον ναό των Ασωμάτων Δυνάμεων που αναφέρεται στις βυζαντινές πηγές.
Το 1591 μ.Χ μετατράπηκε σε τζαμί από τον Σεΐχη Χορτάτσι Σουλεϊμάν Εφέντι. Μετά την Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, το 1912, αφιερώθηκε στον Άγιο Γεώργιο. Περιλαμβάνεται στα παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά μνημεία της Θεσσαλονίκης ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Αρχαιολογική έρευνα
Η αρχαιολογική έρευνα ξεκίνησε την εποχή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου από κλιμάκιο της Γαλλικής Στρατιάς της Ανατολής υπό τον αρχιτέκτονα Ε. Hébrard. Συνεχίστηκε από τον Δανό Ε. Dyggve σε συνεργασία με το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και από την Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία στο β΄ μισό του 20ου αιώνα.
Στην ανασκαφή είναι σήμερα ορατά αρχιτεκτονικά οικοδομικά κατάλοιπα, που σχετίζονται με τη μετατροπή της Ροτόντας σε χριστιανικό ναό στα πρωτοβυζαντινά χρόνια (4ος - 6ος αιώνας προσκτίσματα, ένα οκτάγωνο (3) και ένα κυκλικό (4), που μετατράπηκε αργότερα σε ταφικό παρεκκλήσιο.
Ο διάκοσμος
Η Ροτόντα ήταν πολυτελώς διακοσμημένη με ανάγλυφα αρχιτεκτονικά μέλη, εκ των οποίων σώζονται μόνον οι κιλλίβαντες μπροστά από τις μικρές κόγχες, που προορίζονταν για την τοποθέτηση αγαλμάτων ή αναθημάτων. Μάρμαρα επένδυαν τον κυλινδρικό τοίχο, από το δάπεδο έως τη βάση του θόλου, και τα πλευρικά τοιχώματα των μεγάλων κογχών.
Οι κάμαρες των κογχών και το ημισφαίριο του θόλου καλύπτονταν από ψηφιδωτά τα οποία σώζονται σε καλή κατάσταση και μεγάλη έκταση. Έργα ακριβής και χρονοβόρας κατασκευής, αλλά και μεγάλης αντοχής στις καιρικές συνθήκες και στη φθορά του χρόνου, τα εντοίχια ψηφιδωτά προορίζονταν για την αιωνιότητα.
Γενικότερα, η δημιουργία τους συνδέεται με χορηγίες αυτοκρατόρων και υψηλόβαθμων κοσμικών και εκκλησιαστικών αξιωματούχων. Η Ροτόντα διακοσμήθηκε με ψηφιδωτά σε δύο τουλάχιστον περιόδους μεταξύ του 4 και 5 αι. μ.Χ. Πρόκειται για έργα μοναδικής καλλιτεχνικής ποιότητας πρωτότυπης εικονογραφίας και εξαιρετικής τεχνοτροπίας, τα οποία συγκαταλέγονται μαζί με αυτά της Ρώμης και της Ραβέννας στα αριστουργήματα της παλαιοχριστιανικής τέχνης.
Η σύντομη ιστορία της Ροτόντας
Αρχές 4ο αιώνα ιδρύεται το κτίριο, στον άξονα του ανακτορικού συγκροτήματος, είτε από τον Μαξιμιανό Γαλέριο (293-311 ως ναού αφιερωμένου στους προστάτες θεούς της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής Τετραρχίας, είτε από τον Κωνσταντίνο Α΄ (305- 3371 ως μαυσωλείου, όπως αυτά που ίδρυσε για τα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας στη Ρώμη και στη Νέα Ρώμη-Κωνσταντινούπολη.
Τέλη 4ου-6ου αιώνα.Μετατροπή της Ροτόντας σε ανακτορικό χριστιανικό ναό με την προσθήκη Ιερού Βήματος στα ανατολικά, πρόπυλου και παρεκκλησίων στα νότια και περιμετρικού διαδρόμου, πιθανόν επί Θεοδοσίου Α΄ (1379-395) ή Ιουστινιανού (527- 565).
7ος-10ος αιώνας:Εκτενείς οικοδομικές επεμβάσεις στο Ιερό Βήμα και στα προσκτίσματα. Μετά τη λήξη της Εικονομαχίας (842) στην κόγχη του Ιερού Βήματος τοιχογραφείται η Ανάληψη του Χριστού.
11-14ος αιώνας:Παραχώρηση του ναού, αφιερωμένου ήδη στους Αγίους Ασωμάτους ή Αρχαγγέλους, στη δικαιοδοσία της μονής Ακαπινίου από τον Βασίλειο Β΄ (1976-1025) Σύμφωνα με έγγραφά του 13 και 14 ο ναός βρισκόταν σε μεγάλη οικονομική ακμή.
1525-1591: Λειτουργία της Ροτόντας ως μητροπολιτικού ναού της Θεσσαλονίκης μετά τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε μουσουλμανικό τέμενος. Ο ναός αναφέρεται σε κείμενα της εποχής με την ονομασία του Αγίου Αγγέλου, ενώ κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης (1430- 1912) παρέμεινε γνωστός ως Παλαιά Μητρόπολη.
1591-1912:Μετατροπή του ναού σε τζαμί με προσθήκη μιχράμπ στο Ιερό, ενώ στην αυλή οικοδομούνται μιναρές, κρήνη και ταφικός περίβολος τα ψηφιδωτά παρέμειναν σχεδόν στο σύνολό τους ορατά . Κατά την τελευταία ανακαίνιση του τζαμιού, το 1889 έγινε ζωγραφική συμπλήρωση των ψηφιδωτών από τον Ιταλό S.Rosi, μέρος της οποίας διασώζεται στο ανατολικό τμήμα του θόλου.
1912-1914:Εργασίες για την επαναφορά και απόδοση του μνημείου στη χριστιανική λατρεία.Kαθαγιασμός και αφιέρωση του ναού στον Άγιο Γεώργιο από τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Γεννάδιo. Το 1917 ακολούθησαν εργασίες για την μετατροπή του ναού σε «Mακεδονικό Μουσείο»η, που τελικά δεν υλοποιήθηκε.
1918-2015:Ανασκαφικές έρευνες και εργασίες αποκατάστασης και συντήρησης έμειναν τα έτη 1918-20, 1927 και1953, 1973-75. Μετά τους σεισμούς του 1978 και έως το 1991 έγιναν σημαντικές αναστηλωτικές εργασίες και έως το 2008 ολοκληρώθηκε η συντήρηση των ψηφιδωτών.
Το 2015 με νέα προσέγγιση έγιναν τελικές εργασίες συντήρησης, στη στέγη και τα ψηφιδωτά αποκαταστάθηκαν.
.jpg)
