Η γεωλογική προέλευση των μύθων της Κω

19.7.26

Η γεωλογική προέλευση των μύθων της Κω

«Οι μύθοι ενέχουσιν αλήθειαν, αι παραδόσεις φυλάττουσιν ιστορίαν, τ' άσματα αποκαλύπτουσι γεγονότα» ο Ιάκωβος Ζαρράφτης προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει τους μυθικούς χρόνους της Κω. Το Ερμαφρόδιτο Στενό, το κανάλι μεταξύ Κω και χερσονήσου της Αλικαρνασσού.

Τετάρτη 22/07/2026, Ομιλία Γεωδίφη: «Γεωμύθοι της Κω». Σε συνεργασία με τη Δωδεκανησιακή Μέλισσα. Θέμα: Η γεωλογική προέλευση των θρύλων και των παραδόσεων του τόπου μας. Ιστορικό & Λαογραφικό Μουσείο Κω. Ώρα έναρξης: 20:00.

Ο μύθος είναι ένα ιδιαίτερο είδος αφήγησης που προσπαθεί να μεταφέρει ή να ερμηνεύσει κάποιες όψεις του κόσμου μας.Στην καθημερινή μας γλώσσα ο μύθος είναι φαντασία, σημαίνει κάτι που δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα. Ωστόσο, οι γεωεπιστήμονες, δίνουν μια διαφορετική εξήγηση. Ο μύθος είναι ένα μέρος από την ιστορία μας, που συνδέεται αρκετές φορές με τον κόσμο που μας περιβάλλει.

Σήμερα ένας νέος κλάδος της γεωλογίας, η Γεωμυθολογία επιχειρεί να εξηγήσει φυσικά φαινόμενα και άγνωστες ιστορίες του παρελθόντος, αναζητώντας τους γεωμύθους δηλαδή αφηγήσεις του χθες που σχετίζονται με το γεωπεριβάλλον.

Στον Ειρηνικό, στα νησιά του Σολομώντα ένας μύθος συνδέει την υποχώρηση της ακτογραμμής με επικείμενες ηφαιστειακές εκρήξεις, κάτι το οποίο δεν έχει σχέση με τη φαντασία των ντόπιων αλλά με πραγματικότητα που πρόσφατα αποκαλύφθηκε μέσα από μελέτη των γεωεπιστημόνων.

Γεωμύθοι, η γεωλογική προέλευση των θρύλων και των παραδόσεων της Κω

Στην Κω παλιοί μιλούσαν για στέρεψη από νερό των πηγών μέρες ή εβδομάδες πριν από ένα μεγάλο σεισμό. Παρατηρήθηκε στον Μεγάλο Σεισμό του ΄33 αλλά και στον τελευταίο του 2017, με επίκεντρο την Αρκόνησο. Για παράδειγμα θα αναφέρω το πρωί πριν από τον μεγαλύτερο μετασεισμό της ακολουθίας του 2017 το νερό του δικτύου έτρεχε ελάχιστα στη βρύση μου πριν από το σεισμικό συμβάν, το οποίο έγινε κατά την Πανσέληνο του Αυγούστου, και η οποία επηρέασε το ώριμο ρήγμα στην απέναντι μικρασιατική ακτή. Όμως και στην Εμπρός Θέρμη, στο φυσικό εργαστήρι της, ένδειξη ότι επίκειται μεγάλος σεισμός ώρες πριν ακόμη γίνει καταγράφηκε από θαμώνες που δεν μπόρεσαν να μπουν στην βραχοπισίνα, νιώθωντας μία τάση για εμετό από τα αέρια, τις διεργασίες των ρηγμάτων και λόγω του ζεστού νερού που λίγο πριν από κύριο σοκ, ανέβασε θερμοκρασία ψηλότερη από 45 βαθμούς, δηλαδή το ταβάνι της πηγής.

Οι τοποθεσίες όπου γεννήθηκαν οι 5 γεωμύθοι σημειώνονται με κίτρινο.

Ακόμη και σήμερα ένας μύθος μπορεί να γεννηθεί σε ένα ενεργό γεωλογικά τόπο όπως τον δικό μας. Για παράδειγμα θα αναφέρω το τηλεφώνημα των Βαβλάδων που δέχτηκα πριν από λίγες μέρες. Για ένα φαινόμενο με πλημμυρίδα που παρατηρείται κάθε Σάββατο στην παραλία της Εμπρός Θέρμης , γύρω στις 11.30-12.00 και το οποίο από καιρό τους έχει προβληματίσει και δεν έχει να κάνει με απόνερα πλοίων όπως με διαβεβαίωσαν. Αν ζούσαμε στα μυθικά χρόνια της Κω θα μπορούσε να είχε κάλλιστα σχετιστεί με τα άλογα του θεού της θάλασσας Ποσειδώνα.

To κωακό τοπίο με την ενεργή, απρόβλεπτη συχνά γεωλογία του είναι πλούσιο σε θρύλους, παραδόσεις, ήρωες, θεούς και θεές, που έχουν αποτυπωθεί σε αγγεία, αγάλματα, ψηφιδωτά, ναούς, μαρμάρινες κολόνες, και ιστορίες.

Πως τα ηφαίστεια, οι σεισμοί, τα απολιθώματα, το περιβάλλον αφηγείται την ιστορία του τόπου μας.

Πέντε διαχρονικές ιστορίες θεών, βασιλιάδων και ηρώων αφηγούνται σημαντικά γεγονότα της κωακής γης. Πως τα απολιθώματα έπλασαν τoν γεωμύθο του βασιλιά Τρίοπα, πως μία τεράστια ηφαιστειακή έκρηξη γέννησε τον παγκόσμιο μύθο του Ποσειδώνα και Πολυβώτη, πως η κλωτσιά του συναγωνιστή του γενάρχη μας Ηρακλή, Χάλκωνα σχετίζεται με το νερό της πηγής της Βουρίνας, πως ο Κώος που περιφρόνησε τους θεούς έπλασε τον μύθο του Άγρωνα κατά τη διάρκεια μιας ιστορικής ξηρασίας και πως ο μεγαλύτερος γνωστός σεισμός της ιστορίας του Κεραμεικού Κόλπου και της Κω καθιέρωσε τον μύθο της πετρωμένης βασίλισσας της Τελένδου-Καλύμνου.

Πρόκειται για απλές κοινές ιστορίες που αντανακλούν γεγονότα και παθήματα της κωακής γης ή γειτονικής σε αυτή και παρέχουν μια προσιτή, ενδιαφέρουσα επισκόπηση ενός άγνωστου σε εμάς κόσμου. Μέσα από την παρουσίαση θα εξετάσουμε ένα σύγχρονο κλάδο, μιας νεότατης επιστήμης , της γεωμυθολογίας της οποίας οι βασικές έννοιες συχνά συνδέονται με τις δράσεις ενός ανήσυχου, ενεργού, ζωντανού γεωπεριβάλλοντος.

Μέσα από μία τεράστια συλλογή θα περιοριστούμε λόγω χρόνου στη γεωλογική προέλευση των γεωμύθων: του Τρίοπα [απολιθώματα], του Ποσειδώνα [ηφαίστεια], του Χάλκωνα[νερό], του Άγρωνα [ξηρασία] και της Πετρωμένης βασίλισσας [σεισμός].

1.Ο παλαιότερος γνωστός μύθος

Λεπτομέρειες του ψηφιδωτού του Ποσειδώνα και του Πολυβώτη που βρέθηκε στον Αμυγδαλώνα ,Κω. Φωτογραφία του αρχαιολόγου L.Morricone, δεκαετία ΄30. Σήμερα βρίσκεται στην Ρόδο , ένα από τα κωακά ελγίνεια που πρέπει να επιστραφεί.

«Πολυβώτης δε δια της θαλάσσης διωχθείς υπό του Ποσειδώνος, ήκεν εις Κω. Ποσειδών δε της νήσου μέρος απορρήξας επέρριψεν αυτώ, το λεγόμενον Νίσυρον»,Βιβλιοθήκη Απολλοδώρου, 180-110 π.Χ.

Ο Πολυβώτης καταδιωκόμενος από τον Ποσειδώνα φτάνει δια θαλάσσης στην Κω, όπου ο Ποσειδών απέκοψε ένα κομμάτι του νησιού από το Ακρωτήριο Χελώνη και το έριξε πάνω του, στο νησί που λέγεται Νίσυρος.

Oι αρχαίοι Κώοι γνώριζαν ότι το πανάρχαιο συμβάν στηριζόταν σε ένα πραγματικό υποθαλάσσιο ηφαιστειακό γεγονός. Ήξεραν τον ακριβή τόπο έκρηξης- έξω από το Ακρωτήριο Χελώνη, τον μηχανισμό γέννησης όπως και τον τρόπο δημιουργίας της Νισύρου. Ο στεναγμός του Πολυβώτη παραπέμπει στην εγκλωβισμένη ενέργεια στα έγκατα της γης, την συνεχή ηφαιστειακή-σεισμική δραστηριότητα που συνόδευσε την Μεγάλη Έκρηξη και η οποία διαρκεί μέχρι τις μέρες μας.

Πιθανώς είναι η πιο παλιά γνωστή ιστορία που έχει ποτέ ειπωθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο στην ιστορία της Γης. Ξεπερνώντας κατά πολύ την παραδοσιακή ιστορία των Αβορίγινων της Gunditjmara που βασίζεται σε πραγματικά γεωλογικά γεγονότα,σε μια ηφαιστειακή έκρηξη η οποία συνέβη πριν από περίπου 37.000 χρόνια.

Ο μύθος των Κώων «περί της άκρας έχει της Χελώνης» γεωμυθολογικά εντάσσεται στην αντιπαράθεση των Τιτάνων με τον Δία και τον Ποσειδώνα, στην Τρίτη Τιτανομαχία.

Πριν από περίπου 3,13 εκ.χρόνια άρχισε η ηφαιστειακή δραστηριότητα στην Δυτική Κω, ως αποτέλεσμα της βύθισης της Αφρικανικής τεκτονικής πλάκας κάτω από την μικροπλάκα του Αιγαίου.

Η κορύφωση της εκδηλώνεται πριν 161.000 χρόνια με μία ασύλληπτη για τον κοινό νου υπερέκρηξη που τινάζει στον αέρα 240 δισ.τόνους λιωμένο υλικό η οποία καλύπτει το κεντρικό τμήμα του νησιού με στρώματα ελαφρόπετρας και ηφαιστειακής στάχτης, πάχους δεκάδων μέτρων.Η τέφρα ξεχύνεται γύρω, σε πάνω από 3.000 τετρ.χλμ.

Στο γραφικό σημειώνεται με κυανό χρώμα το θραύσμα που έσπασε με την τρίαινα του ο Ποσειδώνας και εκτόξευσε από το ακρωτήριο Χελώνη της Κω τότε που δεν είχαν ακόμη γεννηθεί το Γυαλί, ο Αγ.Αντώνιος και η Στρογγυλή. Ακολούθησαν οι λάβες που μεγάλωσαν ακόμη περισσότερο το αρχικό νησίδιο πριν από 150000-70000 χρόνια[κίτρινο χρώμα] μέχρι την δημιουργία της καλδέρας επιβεβαιώντας με τον καλύτερο τρόπο τον θαμμένο στα σπλάχνα της Τιτάνα που στενάζει και στριφογυρίζει τραντάζοντας όχι μόνο την Νίσυρο αλλά την ευρύτερη περιοχή του Νοτιοανατολικού Αιγαίου.

2.Ο γεωμύθος του βασιλιά Τρίοπα

Η γεωγραφία του Τρίοπου στον Άγιο Φωκά της Κω.

Το Τρίοπο και απέναντι η Χερσόνησος της Κνίδου.

Ο κατσουνάς των Ασφενδιανών - ο καρικός πέλεκυς.

Η γεωγραφία του Ερμαφρόδιτου Στενού.

Ο Ερμαφρόδειτος σε αγαλματίδιο , βρέθηκε στην Κω από τον αρχαιολόγο L.Laurenzi.

Οι δύο κόγχες των οφθαλμών και η ρίζα της απολιθωμένης προβοσκίδας.

Γνάθος μαμμούθ που έζησε στην Κω.

Στην μοναδική και πλούσια μυθολογία μας, ο Τρίοπας ήταν ένας από τους πολλούς ήρωες που συνδέεται με διάφορες γενεαλογίες και τόπους. Σε έναν από τους πολλούς μύθους που του έχουν αποδοθεί ο Τρίοπας ήταν παιδί του Ήλιου και της Ρόδου. Μαζί με τους αδελφούς του, ζήλευαν τον αδελφό τους και επιδέξιο στις επιστήμες Τεναγέα και τον σκότωσε. Μόλις έγινε γνωστό το έγκλημά τους, ο Τρίοπας διέφυγε στην Καρία σε ένα ακρωτήρι που έλαβε το όνομά του (το Τριόπιο Ακρωτήριο). Εκεί ίδρυσε την περίφημη πόλη της Κνίδου. Ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι υπήρχε το άγαλμά του και το άλογό του στους Δελφούς, ως μια προσφορά των Κνιδίων. Μετά την ίδρυση της Κνίδου φέρεται να περνά στην απέναντι ακτή από το Τριόπιο Ακρωτήριο, περιοχή του Αγίου Φωκά.

Γύρω στο 29ο-21ο αιώνα π.Χ ίδρυσε μία νέα πόλη που ονόμασε Τρίοπον. Οι Τρίοπες της Κω αναπτύσσουν τις τέχνες, ασχολούνται με την γη και ζουν σε πλούσια ανάκτορα ενώ χρησιμοποιούν και το «Καρικό πελέκι», ένα μικρό αγροτικό μαχαίρι τον δημοφιλή αργότερα κατσουνά, στο Ασφενδιού.

Από τον γιο του Τρίοπα, Μέροπα και μετέπειτα το νησί θα κυβερνηθεί από την δυναστεία των Τριόπων και των Μερόπων. Μάλιστα λέγεται ότι από το όνομα της κόρης ( Κόω) κάποιου Μέροπα το νησί θα αποκτήσει την σημερινή ονομασία.

Ποιος όμως ήταν στην πραγματικότητα ο τετραπέρατος , πανέξυπνος Τρίοπας ή Τριομμάτης.Ήταν ένας βασιλιάς με 3 μάτια;

Στο πέρασμα του γεωλογικού χρόνου, ο δίαυλος μεταξύ του ακρωτηρίου Αμμουδιά της Λάμπης και της χερσονήσου της Αλικαρνασσού εξαιτίας των μεταβολών της στάθμης της θάλασσας συχνά άλλαζε τα χαρακτηριστικά του. Αρκετές φορές η ξηρά ένωνε το νησί της Κω με την απέναντι μικρασιατική ακτή . Κατά τα τελευταία 2 εκατομμύρια χρόνια ( Τεταρτογενές ) όσο υπήρχε αυτή η «γέφυρα» ξηράς, το Ερμαφρόδιτο στενό- τα ζώα και τα φυτά μετανάστευαν ευκολότερα. Κάθε φορά που εξαφανίζονταν, άφηναν πίσω στο νησί της Κω τα αποτυπώματα ενός πλούσιου παρελθόντος. Δια μέσου αυτού του στενού μπόρεσαν να περάσουν όχι μόνο οι πρόγονοι των ελεφάντων, των ελαφιών, των αρκούδων, των γατών, των σκυλιών, των αλόγων και τόσων άλλων, αλλά ακόμη και ο προϊστορικός πρόγονός μας. Αυτό το κομμάτι ξηράς διέσχισαν πολλά προβοσκιδωτά ,δηλαδή μεγάλα θηλαστικά, στα οποία η ρίζα του πάνω χείλους και η βάση των ρινικών οστών τους σχηματίζουν μία μεγάλη προβοσκίδα που χρησίμευε ως συλληπτήριο όργανο.

Πρώιμα είδη των σημερινών ελεφάντων όπως Mastodon arvenensis, και Elephas meridionalis, ηλικίας τουλάχιστον 2.000.000 χρονών και ηλικίας 1.000.000-800.000 χρόνων (κατώτερης Βιλλαφράγκιας ηλικίας) έζησαν στο νησί .

Με τον καιρό πολλά από αυτά πέθαναν αφήνοντας στο γεωλογικό αρχείο του νησιού απολιθώματα. Η ανακάλυψη απολιθωμένων οστών κρανίων και οδόντων οδήγησε τους πρώτους κάτοικους του νησιού στο συμπέρασμα της ύπαρξης υπερφυσικών όντων και ίσως να τους έκανε να πιστεύουν ότι οι σκελετοί ανήκαν στον πανέξυπνο τριομμάτη βασιλιά Τρίοπα. Οι δύο κόγχες των οφθαλμών και η ρίζα της απολιθωμένης προβοσκίδας ως μεγάλο μάτι στο μέτωπο από κάποιους που δεν είχαν ποτέ συναντήσει οστά Ελεφαντοειδών και δεν είχαν γνώσεις ανατομίας και παλαιοντολογίας πιθανότατα να τους οδήγησε στην δημιουργία του γεωμύθου του Τρίοπα.

Σήμερα στο ύψωμα Καστέλλο, το μυστηριώδες και μυθικό Τρίοπο των Πελασγών και Κάρων όσο και το φυσικό τοπίο του εξακολουθεί να προκαλεί τις αισθήσεις κάθε περαστικού. Τα ερείπια ενός χαμένου πολιτισμού, η πηγή του Αγίου Κωνσταντίνου με τα αλλοιωμένα πετρώματα, τα ασβεστολιθικά σπήλαια της Θεριότρυπας, τα ενεργά ρήγματα της περιοχής (Τρίοπα και Θεριότρυπα) εντυπωσιάζουν και έχουν ιστορίες (30 αιώνων) να αφηγηθούν.

3.Ο βασιλιάς Χάλκωνας και οι πηγές της Βουρίνας

Η πηγή της Βουρίνας, η τοποθεσία όπου γεννήθηκε ο μύθος του Χάλκωνα.

Η στοά από το ελληνιστικό έργο της Βουρίνας, στη θέση ενός πανάρχαιου πρώιμου κανάτ.

Είσοδος στο τεχνικό έργο.

Η γεωγραφία των πηγών της Βουρίνας.

Η πηγή του Κοκκινόνερου.

Ο κρατήρας της Βόρκας.

Η πηγή του Αχτενιά.

Ο Λαομέδων σε ανάγλυφο μετώπης ναού της Αίγινας. Σήμερα βρίσκεται στο Μόναχο.

Κάποτε, ο βασιλιάς της Τροίας Λαομέδων, θέλησε να προστατεύσει τον λαό του κατασκευάζοντας μεγάλα τείχη. Για τον λόγο αυτό προσέλαβε τους θεούς Ποσειδώνα και Απόλλωνα, τους οποίους ο Δίας είχε τιμωρήσει με το να υπηρετήσουν έναν θνητό. Μόλις οι θεοί τελείωσαν το έργο τους, ο Λαομέδοντας αρνήθηκε να τους δώσει όσα τους είχε τάξει.Τότε αυτοί εξαγριώθηκαν και ο μεν Απόλλωνας έστειλε λοιμό στην Τροία, ο δε Ποσειδώνας έστειλε ένα θηρίο που έβγαινε με πλημμυρίδα και έτρωγε ανθρώπους. Ο Λαομέδων προσέφυγε σε μαντείο το οποίο του υπέδειξε ότι, η πόλη θα γλίτωνε από το τέρας μόνο αν θυσίαζε την κόρη του Ησιόνη. Τότε πέρασε ο Ηρακλής από την Τροία και ανέλαβε να τη σώσει, βέβαια με το αζημίωτο. Έτσι ο Ηρακλής σκότωσε το θηρίο απελευθερώνοντας την Ησιόνη, αλλά ο Λαομέδων για άλλη μια φορά αθέτησε τον λόγο του. Ο Ηρακλής θύμωσε και κυρίευσε την Τροία και σκότωσε τον Λαομέδοντα .

Φεύγοντας από την Τροία, ο «Γενάρχης των Κώων» έπεσε σε κύματα καταιγίδας που εξαπέλυσε εναντίον του η Ήρα, λίγο έξω από την ακτή του Ατσά [Μαστιχάρι-Κω], με αποτέλεσμα να βυθιστούν τα πλοία του και να βρεθεί στη θάλασσα.Ναυαγός μαζί με τους εναπομείναντες συντρόφους του με δυσκολία προσεγγίζει τις βορειοδυτικές αμμώδεις παραλίες του νησιού και στον δρόμο προς την Αντιμάχεια συναντά τον Ανταγόρα, έναν πιστικό που φημιζόταν για την υπερβολική δύναμη του. Η συνάντηση κατέληξε σε έναν αγώνα μεταξύ των δύο με έπαθλο ένα πρόβατο. Όσο περνούσε η ώρα η πάλη άρχισε να ξεφεύγει και οι συνδημότες του Ανταγόρα για συμπαράσταση συγκρούονται με τους συντρόφους του ημίθεου. Ο Ηρακλής μη μπορώντας να αντιμετωπίσει τον γεροδεμένο Ανταγόρα, θα το βάλει στα πόδια και θα κρυφτεί. Για να γλυτώσει, θα φορέσει γυναικεία ρούχα και θα φτάσει στα καρστικά σπήλαια του Πυλιού.

Στο Δήμο Φυξιωτών που ονομάστηκε από τη φυγή του Ηρακλή, θα πείσει τους ντόπιους να εξεγερθούν ενάντια στον γιο του Ποσειδώνα και τότε βασιλιά του νησιού Ευρύπυλο. Στη μάχη που ακολούθησε, ο Ηρακλής θα πληγωθεί από τον Χάλκωνα ,γιο του Ευρυπύλου, αλλά θα ανακτήσει τις δυνάμεις του και τελικά θα σκοτώσει τον τελευταίο βασιλιά της δυναστείας των Θεσσαλών. Αργότερα, ως νικητής θα παντρευτεί τη Χαλκιόπη, κόρη του νεκρού βασιλιά. Απόγονος αυτής της σχέσης ο Ηρακλείδης συνδέει τον Ηρακλή με τον Πατέρα της Ιατρικής, Ιπποκράτη.

Ο Ηρακλής μετά τη μάχη θα αναγνωρίσει τον Χάλκωνα ως βασιλιά του νησιού, της Καλύμνου και της Νισύρου και κατόπιν θα αποχωρήσει. Ο «μυθικός» Χάλκωνας σύντομα έγινε πολύ αγαπητός στον λαό ενώ ήταν και δραστήριος ως βασιλιάς. Λέγεται ότι έκανε πολλά έργα και το όνομα του συνδέεται με την περίφημη πανάρχαια πηγή της Βουρίνας. Ο βασιλιάς χτύπησε με το πόδι του τα βράχια της περιοχής και ξαφνικά ξεπετάχτηκε από τη γη δροσερό νερό.

Η συναρπαστική ιστορία του Χάλκωνα μπορεί να ερμηνευθεί γεωλογικά, με βάση τα υπάρχοντα φυσικογεωλογικά δεδομένα της περιοχής της Βουρίνας. Η σχέση του Χάλκωνα με τον Ηρακλή μπορεί να εξηγηθεί γνωρίζοντας καλύτερα τον ημίθεο. Ο Ηρακλής γεννήθηκε στη Θήβα την τελευταία περίοδο της μυκηναϊκής εποχής, τον 13ο αιώνα π.Χ, πιθανόν 80 χρόνια πριν από τον Τρωικό Πόλεμο. Οι 12 άθλοι του έχουν σχέση με τη γεωλογία [νερό, μεταλλεύματα] και τη μηχανική [υδραυλικά έργα].

Ο μύθος του Χάλκωνα έχει στενή σχέση με τον Ηρακλή και είναι εμφανές ότι περιγράφει τις φυσικογεωλογικές διεργασίες που έγιναν στο απώτατο παρελθόν στη Βουρίνα. Η εν λόγω περιοχή οφείλει το ανάγλυφο της σε τεκτονικές, γεωμορφολογικές και κλιματικές διεργασίες. Η φυσική της εξέλιξη ελέγχεται από διαδικασίες διαφορετικής διάρκειας του ρήγματος που τέμνει κάθετα το ρέμα του Κοκκινόνερου. Πρόκειται για ένα ρήγμα μήκους τουλάχιστον 5,86 χλμ. του οποίου η κίνηση επηρεάζει τις μικρότερης κλίμακας γεωμορφές όπως, υψώματα, κοιλάδες, πλαγιές και τα ρέματα του Κοκκινόνερου,Αχτενιά, Βουρίνας και Μύλοι. Οι ανυψώσεις ή βυθίσεις που προκλήθηκαν από σεισμούς εκατοντάδων χιλιάδων χρόνων έχουν επηρεάσει την οικολογία και τις διαρροές νερού της περιοχής. Το χτύπημα του ποδιού του Χάλκωνα πιθανόν συμβολίζει κάποιο πολύ ισχυρό σεισμικό γεγονός που έγινε τον 13ο αιώνα π.Χ. και από το οποίο μπορεί να προήλθε η ανάβλυση της Βουρίνας.

Δεν είναι τυχαίο ότι η πηγή ή οι πηγές της Βουρίνας [υπάρχουν τουλάχιστον δύο], η αρχαία πηγή του Αχτενιά, η ομώνυμη του Κοκκινόνερου η οποία κατά τους μέσους χρόνους ονομαζόταν πηγή Ιουλίου, το γεωθερμικό πεδίο της Βόρκας όπως και τόσες άλλες άγνωστες πηγές εμφανίζονται κοντά ή πάνω από το ρήγμα του Κοκκινόνερου. Πρόκειται για ρηγματογενείς πηγές που γεννήθηκαν από τις κινήσεις του ρήγματος το οποίο έφερε σε επαφή περατούς και ημιπερατούς νεότερους γεωλογικούς σχηματισμούς με αδιαπέρατους παλαιότερους σε ηλικία σχηματισμούς με αποτέλεσμα τα υδροφόρα στρώματα να υπερχειλίζουν σε διάφορα σημεία την ζώνη διάρρηξης καθώς την περιοχή διασχίζουν και δευτερεύοντα ρήγματα.

Οι πηγές πάντοτε ήταν σημαντικές για τη δημιουργία οικισμών ή την ανάπτυξη στρατιωτικών δυνάμεων, ίσως για τον λόγο αυτό μεταξύ της αρχαίας πηγής του Αχτενιά και της Αγίας Μελού υπάρχουν ίχνη από αρχαίους οικισμούς.

4.Ο γεωμύθος του Άγρωνα

Ο Ερμής ο Εύμηλος στο αρχαιολογικό μουσείο της Κω και κατά την στιγμή της ανασκαφής του από τους Ιταλούς αρχαιολόγους, δεκαετία ΄30.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Antoninus Liberalis με τίτλο «Μεταμορφώσεων συναγωγή».

Ο Άγρων ζούσε στην πόλη της Κω μαζί με τις αδελφές του. Τα τρία αδέλφια ήταν απόγονοι του Μέροπα από τον πατέρα τους Εύμηλο ο οποίος λέγεται ότι ήταν εγγονός του μυθικού βασιλιά της Κω.

Μαζί με τη Βύσσα και τη Μεροπίδα καλλιεργούσαν επιμελώς την κωακή γη και αυτή τους αντάμειβε δίνοντας τους άφθονα αγαθά.

Λάτρευαν τη γη όσο οτιδήποτε άλλο. Για τα παιδιά του Ευμήλου υπήρχε μόνο η Γαία. Έφτασαν στο σημείο να περιφρονούν και να υποτιμούν όλες τις άλλες θεότητες. Κοροίδευαν την Αθηνά ως κουκουβάγια, την Άρτεμη ως υπνοβάτη και θεωρούσαν κλέφτη τον Ερμή.

Όταν προσκαλούσαν τις αδελφές στις γιορτές της Αθηνάς, ο Άγρων έλεγε πως δεν αγαπά τις γυναίκες με μάτια κουκουβάγιας [αυτό ήταν το χρώμα των ματιών της Αθηνάς] .Το ίδιο έκανε στις γιορτές του Ερμή, καθώς έλεγε πως δεν αγαπά τους θεούς που είναι κλέφτες.· Όταν επρόκειτο για την Άρτεμη, αναφωνούσε πως δεν αγαπάει τις γυναίκες που τρέχουν τη νύχτα. Το αποτέλεσμα ήταν να είναι ασεβείς και να περιφρονούν τους θεούς.

Για την απρέπεια τους αυτή οι Ολύμπιοι θεοί εξαγριώθηκαν μαζί τους. Κάποια στιγμή η Άρτεμη, ο Ερμής και η Αθηνά αποφασίζουν να τους εκδικηθούν. Ένα βράδυ οι θεοί πηγαίνουν στο σπίτι του Ευμήλου. Η Αθηνά και η Άρτεμη ως νεαρά κορίτσια και ο Ερμής με τη μορφή ενός βοσκού. Ο Ερμής προσκαλεί τον Εύμηλο και τον Άγρωνα σε συμπόσιο που οι βοσκοί θα τον τιμούσαν και τους ζητάει να στείλουν τις κόρες στο δάσος της Αθηνάς και της Άρτεμης [ μήπως στο Αλσος του Ασκληπιείου;].Οι εξαγριωμένες θεές μεταμορφώνουν τον γιό σε χαραδριό, κιτρινωπό πουλί που ζει σε χαράδρες[Charadrius oedicnemus ή πετροπέρδικα], τη Βύσσα σε κουρούνα, τη Μεροπίδα σε κουκουβάγια και τον Εύμηλο σε νυχτοκόρακα- κομιστή κακών ειδήσεων.

Τον παραπάνω μύθο από την παράδοση της Κω, γνωστό ως «Μερόπη, αδελφή του Άγρωνα», περιέλαβε o Έλληνας γραμματικός και μυθογράφος Antoninus Liberalis [2ος αιώνας μ.Χ.] στο έργο του με τίτλο «Μεταμορφώσεων συναγωγή». Ο σπάνιος μύθος του Άγρωνα προέρχεται από την «Ορνιθογονία» του Βοίου, καταγράφηκε σε μοναδικό βυζαντινό χειρόγραφο του 9ου αιώνα που φυλάσσεται σήμερα στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη της Χαϊδελβέργης.

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους ο συγκεκριμένος μύθος αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο παραδόθηκε στο νησί η λατρεία του Ερμή ως Ευμήλου, προστάτη των πιστικών [βοσκών]. Όμως, τα αρχαιολογικά συμπεράσματα έχουν αδύνατα σημεία όταν είναι αποκομμένα από το γεωφυσικό γίγνεσθαι της εποχής που ξετυλίγεται η ιστορία. Μια πιο προσεκτική ανάλυση του μύθου μπορεί να δώσει πολύτιμες πληροφορίες για άγνωστα γεγονότα που περιέχονται σε αυτόν. Η επανεξέταση του ίσως κρύβει ένα πραγματικό γεγονός ή ένα φυσικό χαρακτηριστικό μέσα σε αυτή τη φαινομενικά φανταστική ιστορία.

Μήπως πρόκειται για γεωμύθο δηλαδή μία αληθινή ιστορία που συνέβη στην Κω και έφτασε σε μας από στόμα σε στόμα; Για να κατανοήσουμε καλύτερα το μυθολογικό υπόστρωμα του παρελθόντος πρέπει να αντλήσουμε κατάλληλα στοιχεία και δεδομένα εξετάζοντας τον γιο του Ευμήλου μέσα από το γεωπεριβάλλον της Κω.

Η ιστορία του πιθανόν διαδραματίζεται κατά το τέλος της Κω Μεροπίδας και τα πρόσωπα που εμπλέκονται είναι απόγονοι των Μεροπίδων δηλαδή των χαρούμενων ανθρώπων.Ο Άγρων ίσως προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «αγρός», η οποία σχετίζεται με το ρήμα «ἄγω» [οδηγώ].Υπό αυτή την έννοια πρόκειται για πρόσωπο που οδηγεί ποίμνια στους αγρούς, δηλαδή στα χωράφια που δεν καλλιεργούνται για κάποιο διάστημα.

Ο Άγρων είναι αγρότης, έχει στενή σχέση με την πλούσια κωακή γη, την λατρεύει γιατί παρέχει όλα τα αναγκαία αγαθά σε αυτόν και την οικογένεια του. Κάποια περίοδο περνάει δύσκολες στιγμές εξαιτίας των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η γη των προγόνων του. Το φυσικογεωγραφικό σκηνικό επιδεινώνεται. Αντιλαμβάνεται τη σημασία της γης, με τον χρόνο βιώνει μία από τις συγκλονιστικότερες στιγμές της ζωής του. Παύει να είναι ευδιάθετος ως μεροπίδας, τα βάζει με τους θεούς περιφρονώντας τους και τέλος γίνεται ασεβής επειδή τον αφήνουν εντελώς αβοήθητο.

Ποιο είναι το φυσικό φαινόμενο που οδηγεί αυτόν και την οικογένεια του να αλλάξουν τη στάση τους απέναντι στους θεούς; Μία παρατεταμένη ξηρασία με έλλειψη νερού ιδίως στην ατμοσφαιρική του μορφή μπορεί να επιδείνωσε σημαντικά τις συνθήκες εδάφους και ίσως προκάλεσε μείωση της υγρασίας της κωακής γης. Συχνά η έλλειψη της απαραίτητης υγρασίας στο έδαφος οδηγεί σε υποβάθμιση της γης με ότι αυτό συνεπάγεται. Είναι ότι χειρότερο μπορεί να συμβεί σε αγρότες.Το φαινόμενο της ξηρασίας μπορεί να διαρκέσει χρόνια και συχνά συνδέεται με μαζικές μεταναστεύσεις αρχαίων πληθυσμών στη Μεσόγειο και όχι μόνο.

Το άγονο οικοσύστημα με χαμηλή παραγωγικότητα δεν είναι ξένο με την ιστορία της Κω. Γύρω στο 270 π.Χ, σύμφωνα με τον Κώο ποιητή Ηρώνδα που έζησε στα πρώτα 50 χρόνια του 3ου αιώνα π.Χ, το νησί είχε περάσει δύσκολες στιγμές αναφορικά με την προμήθεια σιτηρών. Ιστορικές πηγές αναφέρουν την ευγνωμοσύνη των Κώων προς τους Θεσσαλούς που τους εξυπηρέτησαν στέλνοντας τους σιτάρι. Άλλωστε και ο ιταλοεβραίος επιγραφολόγος Mario Segre αναφέρει για «grano di tessaglia a Coo».Ο μύθος του Βοίου ίσως άντλησε στοιχεία από μία σημαντική ξηρασία που έπληξε το νησί, προγενέστερης του 270 π.Χ.

Ο «γεωμύθος του Άγρωνα» θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι έχει στενή σχέση με το φυσικό περιβάλλον και τις ακραίες κλιματικές συνθήκες που καταπόνησαν τους απογόνους των Κώων Μεροπίδων.

5.Ο γεωμύθος της «πετρωμένης» πριγκιποπούλας Πόθας

Η Τέλενδος απέναντι από την Κάλυμνο.

Η γεωγραφία του σεισμού του 554 μ.Χ.

Η τοπογραφία του Δίαυλου Τελένδου-Καλύμνου.

Τα βυζαντινά χρόνια «ο βασιλιάς Τέλεντος είχε μια κόρη πεντάμορφη, που την έλεγαν Πόθα. Κι’ αυτή αγάπησε το βασιλόπουλο του Καστελλιού και για να δει αν την αγαπά κι’ εκείνο, μια Μεγάλη Παρασκευή, που ο κόσμος γύριζε τους Επιτάφιους με αναμμένες λαμπάδες, έστησε την αναμμένη λαμπάδα της επάνω σε φυτά, που έδεσαν αναμεταξύ τους, και την έβαλε στη θάλασσα. Άν η λαμπάδα έφτανε ώς απέναντι στο Καστέλλι χωρίς να σβήσει, το βασιλόπουλο την αγαπούσεν. Η λαμπάδα όμως έσβησε στο πρώτο ελαφρύ φύσημα του αγέρα, έσβησε κι ο κόσμος γύρω. Κ’ η άτυχη η Πόθα, η βασιλοπούλα, τρελή από ερωτικό καημό, πήδηξε στη θάλασσα και πνίγηκε. Κι ο βασιλιάς για να τιμήσει την μοναχοκόρη του έχτισε την καινούρια πόλη και την ονόμασε με το όνομα της κόρης του Πόθια».Η ιστορία της πριγκιποπούλας δεν τελειώνει εδώ. Κάποιοι πάνε παρακάτω και λένε «από την απέναντι πλευρά ο εκλεκτός της καρδιάς της, Ανδρόνικος όταν αντιλήφθηκε ότι το κερί είχε σβήσει προτίμησε να μείνει για πάντα στην θάλασσα. Από τότε το πρόσωπο της Πόθας έμεινε πετρωμένο στην πλαγιά του βουνού του μικρού νησιού. Στα ανοικτά της ακτής το πριγκιπόπουλο κείτεται στον πάτο της θάλασσας μαρμαρωμένο ανάμεσα στα φύκια με τα μάτια ανοικτά να κοιτάει την Πόθα του».

Την παραπάνω τραγική ιστορία διηγούνται οι κάτοικοι της Τελένδου για να εξηγήσουν πώς σχηματίστηκε ένα φυσικό χαρακτηριστικό στο ύψωμα της νησίδας που φαίνεται ότι μοιάζει με το πρόσωπο της πριγκιποπούλας.Ωστόσο, ο μύθος της πανέμορφης Πόθας εκτός από την ιστορία αγάπης και πόνου περιέχει σημαντικές πληροφορίες για το γεωπεριβάλλον της ευρύτερης περιοχής.

Η Τέλενδος ήταν ενωμένη με την Κάλυμνο; Χωρίστηκε μετά από ισχυρό σεισμό μαζί με ολόκληρη την πόλη της αρχαίας Ποθαίας [την πρωτεύουσα της τότε Τελένδου] όπως λένε οι χρονογράφοι;

Η Τέλενδος απέχει 880μ. απο τις Μυρτιές της Καλύμνου. Ο Δίαυλος Τελένδου-Καλύμνου στο πιο στενό του τμήμα έχει βάθη που φτάνουν τα 48μ. Είναι άγονος και βραχώδης τόπος όμως με πλούσια γεωλογική ιστορία. Αποτελείται από ασβεστόλιθους, σχιστοψαμμίτες 300-150 εκ.ετών που δημιουργήθηκαν στην αρχαία θάλασσα της Τηθύος.Τα νεώτερα πετρώδη θραύσματα και οι αποθέσεις υλικών χειμάρρων [ηλικίας 5-2.5εκ.χρόνων] αποσπάστηκαν από τις πλαγιές της Ράχης και έπεσαν ως αποτέλεσμα φυσικοχημικής αποσάθρωσης και διάβρωσης. Οι κυρίαρχες διαδικασίες που υποβάθμισαν την πλαγιά του βουνού -και δημιούργησαν το πρόσωπο της Πόθας- σε μεγάλο βαθμό ήταν το κλίμα της περιοχής [θερμοκρασία, ποσότητα βροχοπτώσεων κ.λπ.].

Το όνομα της Τελένδου θεωρείται προελληνικό και σημαίνει περιοχή [-ινδος] στο άκρο μακράς λωρίδας γης [-τελ-]. Η νησίδα των 4,64 χλμ2 πρωτοκατοικήθηκε από Φοίνικες, Λέλεγες και Κάρες.Επικρατεί η άποψη ότι η Τέλενδος ήταν ενωμένη με την υπόλοιπη Κάλυμνο και ότι ο καταστροφικός σεισμός του 554 μ.Χ. χώρισε τις δύο γειτονικές στεριές όταν βυθίστηκε το ενδιάμεσο τμήμα. Δείγμα της ενώσεως που υπήρχε είναι τα ερείπια που βρίσκονται στο βυθό της θάλασσας μεταξύ των δυο νησιών τα οποία είναι ορατά, όταν οι καιρικές συνθήκες το επιτρέπουν.

Αρχαιολογικά, ιστορικά δεδομένα αποδεικνύουν ότι πράγματι ο σεισμός συνέβη επι βασιλείας του Ιουστινιανού και προκάλεσε μεγάλες ζημιές στην πρωτοχριστιανική Κάλυμνο, την Ψέριμο και στα γύρω νησιά.Ο σεισμός του 554μ.Χ, είχε μέγεθος 7+, επιφανειακό υπόκεντρο και προήλθε από το κανονικό Ρήγμα Κω. Συνοδεύτηκε από τσουνάμι τουλάχιστον 25 μ. που διείσδυσε στην ενδοχώρα της Κω. Η ακολουθία κυμάτων χτύπησε την Κάλυμνο όμως σε μικρότερο βαθμό και το ύψος τους πρέπει να μην ξεπέρασε τα 3-5μ.

Το συμβάν είχε ολέθριες επιπτώσεις στην Κω, την χερσόνησο Αλικαρνασσού, την χερσόνησο Κνίδου και γενικά όσες περιοχές βρίσκονταν σε μία ακτίνα τουλάχιστον 50χλμ. από το σεισμικό επίκεντρο. Οι ζημιές ήταν τρομερές ιδιαίτερα για παράλιους οικισμούς με χαλαρά εδάφη όπως η αρχαία Μύνδος, ο Εμπορειός Καλύμνου, η Ψέριμος, το Κάβο Κριός κά. Ομως η περιοχή που πλήγηκε περισσότερο ήταν κατά μήκος των ακτών του Δίαυλου Κω-Νισύρου, κοντά στο επίκεντρο. Εκεί έγινε η ανύψωση τουλάχιστον 2 μέτρων με την ταυτόχρονη βύθιση μεγάλου τμήματος χερσαίας γης. Ακόμη σήμερα υπάρχουν ίχνη από τον τρομερό σεισμό στους πρόποδες της οροσειράς του Δίκαιου.

Η καταστροφή από τον μοιραίο σεισμό που σημειώθηκε στην Τέλενδο, όσο και στην απέναντι ακτή πράγματι ήταν απερίγραπτη. Η συνσεισμική καθίζηση κάποιων μέτρων παρέσυρε μαζί της σε ανύποπτο χρόνο κτίσματα στον βυθό της θάλασσας. Κάτω από αυτές τις συνθήκες ίσως γεννήθηκε ο γεωμύθος που περιέχει τον ξαφνικό χαμό νέων ανθρώπων και σχεδόν ταυτίζεται με τα φυσικά στοιχεία που το προξένησαν. Οι πρωταγωνιστές δεν είναι θεοί αλλά ανθρώπινοι χαρακτήρες που παλεύουν, παρασύρονται και μένουν για πάντα στο νερό. Με το πέρασμα του χρόνου ο μύθος μετατράπηκε σε λαϊκό παραμύθι όπου κυριαρχεί η πετρωμένη πριγκιποπούλα.

Ο σεισμός του 554 μ.Χ ήταν πράγματι κάτι μοναδικό και έμεινε στην μνήμη των κατοίκων της Καλύμνου ως ο πιο φονικός στην ιστορία της. Ωστόσο γεωλογικά, σεισμολογικά και βυθομετρικά δεδομένα δεν μπορούν να προτείνουν το γεγονός ότι η Τέλενδος χωρίστηκε από την Κάλυμνο από το συγκεκριμένο περιστατικό. Η Τέλενδος υπήρξε μακριά λωρίδα ή άκρα της Καλύμνου όμως σε προγενέστερες γεωλογικές περιόδους. Τότε που η στάθμη της θάλασσας ήταν χαμηλότερη.

Μεγάλους σεισμούς δεν δίνουν τα ρήγματα της Καλύμνου. Ομως το νησί περιβάλλεται από σημαντικά υποθαλάσσια σεισμικά κέντρα που είναι σε θέση να δώσουν ισχυρότατους σεισμούς. Το Ρήγμα Gokova, το Ρήγμα Κω και η συστάδα ρηγμάτων της Αμοργού και Αστυπάλαιας έχουν δώσει κατά το παρελθόν σημαντικές σεισμικές ακολουθίες.

Ο γεωμύθος της Πόθας δεν απευθύνεται μόνο στα βάθη της ψυχής μας. Εχει πολλά να διδάξει, είναι ένα κλειδί για να γνωρίσουμε καλύτερα το φυσικό περιβάλλον μιας ενεργής τεκτονικά περιοχής που δεν λέει ποτέ να ησυχάσει.

Γεωδίφης

Τετάρτη 22/07/2026

Ομιλία Γεωδίφη: «Γεωμύθοι της Κω»

Σε συνεργασία με τη Δωδεκανησιακή Μέλισσα.

Θέμα: Η γεωλογική προέλευση των θρύλων και των παραδόσεων του τόπου μας.

📍 Ιστορικό & Λαογραφικό Μουσείο Κω

🕗 Ώρα έναρξης: 20:00

https://www.kosinaction.gr/2026/07/01/ippokrateia-2026-programma-ton-politistikon-ekdiloseon-tis-ko/

Η Δωδεκανησιακή Μέλισσα, το ιστορικό γυναικείο πατριωτικό σωματείο που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1931 από την Αντιγόνη Ζουρούδη, εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τον δωδεκανησιακό ελληνισμό, διατηρώντας ζωντανό το σύνθημά της: «Κανένα παιδί να μη στερηθεί τη γνώση».

https://rodiaki.gr/article/550499/dwdekanhsiakh-melissa-sxedon-enan-aiwna-prosforas-sthn-paideia-kai-th-sthrixh-twn-newn-ths-dwdekanhsoy?fbclid=IwY2xjawTH2XpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeMMCVEW92su1DQ0FNqJ-uQ-PV7cw-xqfwxQolxPadulvfoOA-FCVMegtgC6U_aem_0qVhbqL6UkRNI6oLYPMC-w

περισσότερα,

1.Ο παλαιότερος γνωστός μύθος και το θραύσμα του Ποσειδώνα!

https://geogeodifhs.blogspot.com/2022/04/blog-post_09.html

H τρίαινα του Ποσειδώνα και το υπερηφαίστειο

https://geogeodifhs.blogspot.com/2014/04/h.html

Στο γεώτοπο του εγκλήματος!

https://geogeodifhs.blogspot.com/2020/08/blog-post_82.html

2.Πώς τα απολιθώματα έπλασαν τoν γεωμύθο του Τρίοπα. Ο «Ερμαφρόδιτος» Ισθμός

https://geogeodifhs.blogspot.com/2022/12/o.html

https://geogeodifhs.blogspot.com/2022/06/blog-post_19.html

3.Ο βασιλιάς Χάλκωνας , οι πηγές της Βουρίνας και το ρήγμα του Κοκκινόνερου