Το πρώτο καταγεγραμμένο τσουνάμι στην ιστορία
Ο Ηρόδοτος καταγράφει μια αφήγηση για το τσουνάμι στην αρχαία Ποτίδαια. Από: Guillermo Carvajal / labrujulaverde.com.
Το τσουνάμι που έσωσε την ελληνική πόλη της Ποτίδαιας από την περσική πολιορκία είναι το πρώτο τεκμηριωμένο γιγάντιο κύμα στην ιστορία.
Τον χειμώνα του 479 π.Χ., ένα κολοσσιαίο κύμα υψώθηκε από τα νερά του Τορωναίου Κόλπου καταβροχθίζοντας εκατοντάδες Πέρσες στρατιώτες. Ο Ηρόδοτος το κατέγραψε ως θεϊκή τιμωρία από τον θεό Ποσειδώνα. Η σύγχρονη επιστήμη το επιβεβαιώνει ως το πρώτο καταγεγραμμένο τσουνάμι στην ιστορία.
Το Αιγαίο Πέλαγος κρύβει μυστικά που ούτε οι θεοί του Ολύμπου δεν μπορούσαν να φανταστούν. Κάτω από τα νερά του, οι τεκτονικές πλάκες χορεύουν ένα επικίνδυνο βαλς που, κατά καιρούς, σείει βίαια τη γη και εξαπολύει θαλάσσια οργή ικανή να σβήσει πόλεις από τον χάρτη. Αλλά το 479 π.Χ., αυτή η οργή δεν ήταν καταστροφή αλλά σωτηρία.
Η Ποτίδαια ήταν μια αποικία που ιδρύθηκε από τους Κορινθίους γύρω στο 600 π.Χ., φωλιασμένη στο στενότερο σημείο της χερσονήσου της Παλλήνης , της δυτικότερης από τις τρεις που εκτείνονται στο Αιγαίο Πέλαγος από τη Χαλκιδική , στη βόρεια Ελλάδα. Η στρατηγική της θέση, που κυριαρχούσε στον Τορωναίο Κόλπο, την καθιστούσε ένα πολυπόθητο τρόπαιο για κάθε επεκτατική αυτοκρατορία.
Ήταν ο χειμώνας του 479 π.Χ. Ο Δεύτερος Περσικός Πόλεμος , η σύγκρουση που έφερε αντιμέτωπες τις ελληνικές πόλεις-κράτη με τον περσικό κολοσσό, βρισκόταν στο αποκορύφωμά της. Ενώ στην ηπειρωτική χώρα διεξάγονταν μάχες που θα έκριναν την τύχη της Δύσης, ο Πέρσης στρατηγός Αρτάβαζος ανέλαβε την αποστολή να καταλάβει την Ποτίδαια.
Ένας παλιός χάρτης της Χαλκιδικής που δείχνει την τοποθεσία της Ποτίδαιας, η οποία μετονομάστηκε σε Κασσάνδρεια από τον Μακεδόνα στρατηγό Κάσσανδρο. Από: William Robert Shepherd / Wikimedia Commons.
Για τρεις ολόκληρους μήνες, οι Πέρσες στρατιώτες κράτησαν την πόλη υπό πολιορκία. Οι κάτοικοι της Ποτίδαιας αντιστάθηκαν, αλλά οι προμήθειές τους μειώνονταν. Η παράδοση φαινόταν θέμα χρόνου. Τότε ήταν που ο Αρτάβαζος, απεγνωσμένα προσπάθησε να σπάσει το αδιέξοδο, βρήκε αυτό που θεώρησε ως την τέλεια ευκαιρία.
Τα νερά του Τορωναίου Κόλπου, που συνήθως έπεφταν πάνω στα τείχη της πόλης, άρχισαν να υποχωρούν , αποκαλύπτοντας έναν τεράστιο βυθό που είχε μετατραπεί σε βάλτο. Για τους Πέρσες, αυτό ήταν ένα θεϊκό σημάδι. Ένα μονοπάτι άνοιγε μπροστά τους. Μπορούσαν να διασχίσουν με τα πόδια τη χερσόνησο της Παλλήνης και να καταλάβουν την πόλη από τα νώτα.
Αυτό που δεν γνώριζαν ήταν ότι η υποχώρηση των υδάτων δεν ήταν ευλογία, αλλά η προειδοποίηση για μια επικείμενη καταστροφή.
Λείψανα των τειχών της αρχαίας Ποτίδαιας. Από: Vickyargi / Wikimedia Commons.
Η τιμωρία του Ποσειδώνα
Οι Πέρσες προέλασαν με αυτοπεποίθηση. Όταν είχαν καλύψει τα 2/5 του μονοπατιού, με τα 3/5 να απομένουν να διασχίσουν πριν φτάσουν στην Παλλήνη, η θάλασσα όρμησε καταπάνω τους.
Ήταν μια μεγάλη παλίρροια, υψηλότερη, σύμφωνα με τους ντόπιους, από οποιαδήποτε από τις πολλές που είχαν συμβεί πριν. Ένα γιγάντιο κύμα , βίαιο και απροσδόκητο, παρέσυρε τους Πέρσες στρατιώτες.
Όσοι δεν μπορούσαν να κολυμπήσουν πνίγηκαν. Όσοι μπορούσαν, τους πρόλαβαν τα πλοία της Ποτίδαιας, τα οποία απέπλευσαν για να τους αποτελειώσουν. Εκατοντάδες Πέρσες στρατιώτες χάθηκαν εκείνη την ημέρα. Ο στρατός του Αρτάβαζου αποδεκατίστηκε. Η Ποτίδαια σώθηκε.
Το 315 π.Χ, ο Κάσσανδρος επανίδρυσε την πόλη ως Κασσάνδρεια και έχτισε μια διώρυγα που συνέδεε τους δύο κόλπους. Σήμερα, η σύγχρονη πόλη ονομάζεται Νέα Ποτίδαια. Από: airphotogr / depositphotos.com.
Η αφήγηση του Ηροδότου
Ο πατέρας της ιστορίας, Ηρόδοτος ο Αλικαρνασσέας , απαθανάτισε αυτό το επεισόδιο στις Ιστοριές του . Στο 8ο βιβλίο, γνωστό ως Ουρανία , περιγράφει με πλούσια λεπτομέρεια όχι μόνο το φυσικό φαινόμενο αλλά και την ερμηνεία που έδωσαν οι ίδιοι οι Ποτίδαιοι για το γεγονός.
«Οι Ποτίδαιοι λένε ότι η αιτία της παλίρροιας, της πλημμύρας και της περσικής καταστροφής ήταν η εξής: ότι οι ίδιοι Πέρσες που χάθηκαν στη θάλασσα είχαν διαπράξει ασέβεια εναντίον του ναού του Ποσειδώνα και της εικόνας του που βρισκόταν στα προάστια της πόλης τους· και νομίζω ότι έχουν δίκιο λέγοντας ότι αυτή ήταν η αιτία».Ηρόδοτος, Ιστορία VIII.129
Ο Ηρόδοτος καταγράφει έτσι την τοπική εκδοχή: ο θεός της θάλασσας, προσβεβλημένος από τη βεβήλωση του ιερού του, τιμώρησε τους εισβολείς με το δικό του όπλο, το νερό. Αλλά ο ιστορικός, αν και σέβεται αυτή την εξήγηση, υπαινίσσεται ότι το φαινόμενο ήταν πραγματικό, παρατηρήθηκε και μετρήθηκε από όσους επηρεάστηκαν άμεσα.
Μια μεγάλη παλιρροιακή πλημμύρα, μεγαλύτερη από οποιαδήποτε από τις πολλές που είχαν συμβεί στο παρελθόν , γράφει. Και προσθέτει ότι η απόσυρση του νερού διήρκεσε πολύ . Αυτή η περιγραφή είναι η πρώτη ιστορική τεκμηρίωση ενός τσουνάμι στην ανθρώπινη ιστορία.
Τι πραγματικά συνέβη;
Οι σύγχρονοι επιστήμονες έχουν αναλύσει την αφήγηση του Ηροδότου και τη συγκρίνουν με τις τρέχουσες γεωλογικές γνώσεις. Το συμπέρασμα είναι ότι αυτό που περιγράφει ο Έλληνας ιστορικός ταιριάζει απόλυτα με ένα τσουνάμι .
Ερείπια στην ακτή της Ποτίδαιας. Πηγή: hdesislava / depositphotos.com.
Ένα τσουνάμι δεν είναι απλώς ένα μεγάλο κύμα. Είναι μια σειρά από τεράστια κύματα που δημιουργούνται από την μετατόπιση ενός μεγάλου όγκου νερού, συνήθως λόγω υποθαλάσσιων σεισμών, κατολισθήσεων ή ηφαιστειακών εκρήξεων.
Στην περίπτωση της Ποτίδαιας , η προέλευση του τσουνάμι εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Τα ιστορικά αρχεία δεν αναφέρουν την εμφάνιση καταιγίδας , αποκλείοντας το ενδεχόμενο μετεοτσουνάμι (κύματα που δημιουργούνται από ξαφνικές αλλαγές στην ατμοσφαιρική πίεση). Η πιο πιθανή εξήγηση είναι ένας σεισμός σημαντικού μεγέθους στο βόρειο Αιγαίο.
Οι σεισμολόγοι εκτιμούν ότι ο σεισμός που προκάλεσε το τσουνάμι είχε μέγεθος 7,0 βαθμούς στην κλίμακα μεγέθους επιφανειακού κύματος (Ms). Το επίκεντρό του θα βρισκόταν κάπου στη Μακεδονία και η ένταση του έφτασε τους 9 βαθμούς στην κλίμακα Mercalli , που σημαίνει «βίαιος».
Το Αιγαίο Πέλαγος είναι μια περιοχή με υψηλή σεισμική δραστηριότητα. Η πλάκα του Αιγαίου εκτείνεται βόρεια και νότια λόγω της σύγκλισης της αφρικανικής πλάκας, η οποία βυθίζεται κάτω από την Ευρασιατική πλάκα κατά μήκος της Ελληνικής ζώνης καταβύθισης. Αυτή η συνεχής κίνηση δημιουργεί τάσεις που απελευθερώνονται ως σεισμοί, μερικές φορές με καταστροφικές συνέπειες.
Το τσουνάμι της Ποτίδαιας , ωστόσο, δεν ήταν καταστροφικό για τους Έλληνες. Παραδόξως, ήταν η σωτηρία τους.
Η αρχαιολογία επιβεβαιώνει την ιστορία
Για αιώνες, η αφήγηση του Ηροδότου θεωρούνταν από ορισμένους θρύλος, μια ιστορική υπερβολή. Αλλά το 2012, μια ομάδα ερευνητών παρουσίασε στην ετήσια συνάντηση της Σεισμολογικής Εταιρείας της Αμερικής αρχαιολογικά στοιχεία που επιβεβαίωναν την αλήθεια του γεγονότος .
Το γιγαντιαίο κύμα που έσωσε την Ποτίδαια.
Οι επιστήμονες πήραν δείγματα ιζημάτων στον Θερμαϊκό Κόλπο , κοντά στη Θεσσαλονίκη . Σε βάθος που αντιστοιχεί στον 5ο αιώνα π.Χ., βρήκαν στοιχεία ενός θαλάσσιου γεγονότος υψηλής ενέργειας . Με άλλα λόγια, μεγάλα κύματα. Βρήκαν μεγάλες ποσότητες κεραμικής και κοχυλιών που χρονολογούνται πριν από 2.500 χρόνια, τα οποία ανασύρθηκαν από τον βυθό και εναποτέθηκαν στην ενδοχώρα από το τσουνάμι.
Η αρχαιολογία είχε αποδείξει ότι ο Ηρόδοτος είχε δίκιο. Το τσουνάμι της Ποτίδαιας δεν ήταν μύθος. Ήταν ιστορία.
Σήμερα, η βόρεια περιοχή της Ελλάδας, πυκνοκατοικημένη, δεν θεωρείται περιοχή υψηλού κινδύνου για τσουνάμι. Ωστόσο, σεισμικά μοντέλα δείχνουν ότι ένας σεισμός παρόμοιος με αυτόν του 479 π.Χ. θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα καταστροφικό κύμα σήμερα.
Οι ερευνητές έχουν ζητήσει να συμπεριληφθεί η περιοχή στα σχέδια πρόληψης καταστροφών. Διότι, όπως γνώριζαν καλά οι Ποτίδαιοι, το Αιγαίο Πέλαγος μπορεί να είναι ταυτόχρονα σύμμαχος και εχθρός.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde
περισσότερα,
Heródoto, Historia
UNESCO Tsunami Information Centre, Am I in danger
Mathes-Schmidt, Margret et al., Event deposits in the Eastern Thermaikos Gulf and Kassandra Peninsula (Northern Greece): evidence of the 479 BC “Herodotus tsunami”, Zeitschrift für Geomorphologie, Volume 62 Supplementary Issue 2 (2019), p. 101 – 125 published: Oct 1, 2019, DOI:10.1127/zfgsuppl/2019/0612
Wikipedia, 479 BC Potidaea earthquake
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/07/the-tsunami-that-saved-the-greek-city-of-potidea-from-the-persian-siege-is-the-first-documented-giant-wave-in-history/
