ΘΕΜΑΤΑ

ΑΝΤΙΜΗΛΟΣ1 ΑΝΤΙΤΗΛΟΣ1 ΑΡΚΟΙ2 ΑΡΚΟΝΗΣΟΣ4 ΑΡΜΑΘΙΑ1 ΑΣΤΑΚΙΔΑ1 ΑΣΤΥΠΑΛΑΙΑ11 ΑΥΓΟ1 ΓΑΔΑΡΟΣ7 ΓΑΙΑ5362 ΓΛΑΡΟΣ1 ΓΥΑΛΙ35 ΔΙΒΟΥΝΙΑ2 ΔΟΛΙΧΗ1 ΕΛΛΑΔΑ2445 ΖΑΦΟΡΑΣ ΜΑΚΡΥΣ1 ΙΑΣΟΣ4 ΙΜΙΑ2 ΚΑΛΑΒΡΟΣ1 ΚΑΛΑΜΑΡΙΑ4 ΚΑΛΟΓΕΡΟΣ1 ΚΑΛΟΛΙΜΝΟΣ2 ΚΑΛΥΜΝΟΣ179 ΚΑΜΗΛΟΝΗΣΙ2 ΚΑΝΔΕΛΙΟΥΣΑ3 ΚΑΡΠΑΘΟΣ16 ΚΑΣΟΣ11 ΚΑΣΤΕΛΛΟΡΙΖΟ20 ΚΑΣΤΡΙ1 ΚΕΔΡΕΑΙ[SEDIR]1 ΚΕΡΑΜΟΣ1 ΚΙΝΑΡΟΣ1 ΚΝΙΔΟΣ29 ΚΟΛΟΦΩΝΑΣ1 ΚΟΥΝΕΛΙ1 ΚΡΕΒΑΤΙΑ1 ΚΩΣ2740 ΛΕΒΙΘΑ3 ΛΕΙΨΟΙ8 ΛΕΠΙΔΑ1 ΛΕΡΟΣ33 ΛΕΣΒΟΣ1 ΛΥΤΡΑ1 ΜΗΛΟΣ8 ΜΥΝΔΟΣ1 ΝΕΚΡΟΘΗΚΗ1 ΝΕΡΟΝΗΣΙ1 ΝΗΠΟΥΡΙ1 ΝΗΣΟΣ1 ΝΙΜΟΣ1 ΝΙΣΥΡΟΣ217 ΞΕΝΑΓΟΡΑ ΝΗΣΟΙ1 ΟΦΙΔΟΥΣΑ1 ΠΑ.ΦΩ.ΚΩ45 ΠΑΤΜΟΣ31 ΠΑΧΕΙΑ6 ΠΕΝΤΙΚΟΝΗΣΙΑ1 ΠΕΤΡΟΚΑΡΑΒΟ1 ΠΙΑΤΑ1 ΠΙΤΤΑ1 ΠΛΑΤΕΙΑ1 ΠΛΑΤΗ2 ΠΟΝΤΙΚΟΥΣΑ1 ΠΡΑΣΟ1 ΠΡΑΣΟΝΗΣΙ1 ΠΡΑΣΟΝΗΣΙΑ1 ΠΡΑΣΟΥΔΑ ΚΑΤΩ1 ΠΥΡΓΟΥΣΑ5 ΡΟΔΟΣ163 ΡΩ1 ΣΑΒΟΥΡΑ1 ΣΑΜΟΣ16 ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ95 ΣΑΡΑΚΙ1 ΣΑΡΙΑ1 ΣΕΣΚΛΙ1 ΣΟΧΑΣ1 ΣΤΡΟΒΙΛΟΣ1 ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ[ΑΓΑΘΟΝΗΣΙΟΥ]1 ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ[ΜΕΓΙΣΤΗΣ]1 ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ[ΝΙΣΥΡΟΥ]3 ΣΥΜΗ41 ΣΥΡΝΑ4 ΣΦΥΡΝΑ1 ΤΕΛΕΝΔΟΣ1 ΤΕΡΜΕΡΑ1 ΤΗΛΟΣ28 ΤΡΑΓΟΝΕΡΑ1 ΤΡΑΓΟΥΣΑ1 ΤΣΟΥΚΑ1 ΦΑΡΜΑΚΟΝΗΣΙ3 ΧΑΛΚΗ15 ΨΕΡΙΜΟΣ22
Εμφάνιση περισσότερων

«Τότε η Ελένη, κόρη του Δία, σκέφτηκε κάτι άλλο»


Μια τρύπα στο λαιμό ενός αμφορέα 2.000 ετών υποδηλώνει ότι το κεραμικό αγγείο χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση και μεταφορά κάποιου άλλου αντικειμένου εκτός από κρασί. Από: Allie Barton / Πανεπιστήμιο Yale.

Ένας Νουβικός αμφορέας 2.000 ετών περιείχε ένα φίλτρο που θυμίζει το Νηπενθές που αναφέρει ο Όμηρος στην Οδύσσεια.

Η χημική ανάλυση ενός αμφορέα που βρέθηκε σε έναν τάφο στην Άρμινα, που τώρα βρίσκεται κάτω από τα νερά της λίμνης Νάσερ, έχει ανιχνεύσει ίχνη κρασιού, οπίου και πιθανώς δεκάδων άλλων φυτών, μερικά από τα οποία είναι τόσο τοξικά όσο η μπελαντόνα. Για τον αρχαιολόγο του Γέιλ Άντριου Κο, το μείγμα ανήκει στο ίδιο «είδος» με το θηριακό[ένα περίφημο αρχαίο σύνθετο φάρμακο και αντίδοτο κατά των δηλητηρίων (ιδίως από δαγκώματα δηλητηριωδών ζώων και φιδιών), που χρησιμοποιήθηκε ευρέως στην αρχαιότητα, τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση] ή το νηπενθές Ελένη που αναφέρεται στην Οδύσσεια.

Στο Βιβλίο IV της Οδύσσειας , η συγκέντρωση μετά το δείπνο στο παλάτι του Μενέλαου στη Σπάρτη μετατρέπεται σε μια αυτοσχέδια κηδεία. Οι καλεσμένοι θυμούνται τους νεκρούς του Τρωικού Πολέμου και δεν μπορούν να σταματήσουν να κλαίνε - μέχρι που η Ελένη λύνει την κατάσταση με τον δικό της τρόπο, με κάτι που κουβαλάει στην τσέπη της, ας πούμε.

«Τότε η Ελένη, κόρη του Δία, σκέφτηκε κάτι άλλο. Αμέσως έριξε στο κρασί που έπιναν ένα ναρκωτικό που καταπράυνε τον πόνο και τον θυμό και τους έκανε να ξεχνούν όλα τα προβλήματά τους».Όμηρος, Οδύσσεια , Δ΄, 219–221

Ο ποιητής προσθέτει μια λεπτομέρεια που τώρα έχει μεγάλη σημασία. Αυτό το φάρμακο, το νήπενθος (περίπου «χωρίς θλίψη»), είχε δοθεί στην Ελένη από μια Αιγύπτια ονόματι Πολυδάμνα, επειδή η Αίγυπτος είναι η γη όπου το έδαφος αποδίδει μια τεράστια ποσότητα φαρμάκων, άλλα καλά και άλλα θανατηφόρα, και όπου κάθε άνθρωπος είναι γιατρός και γνωρίζει περισσότερα από οποιονδήποτε άλλον.

Περίπου 27 αιώνες αργότερα, σε μια αποθήκη στο Πανεπιστήμιο Γέιλ, ένας αμφορέας που ελήφθη από έναν τάφο στη Νουβία -το τμήμα της κοιλάδας του Νείλου νότια της Αιγύπτου - έχει δώσει ένα αποτέλεσμα που μας προσκαλεί να θυμηθούμε αυτό το απόσπασμα.

Οι αναλύσεις ανίχνευσαν χημικά σήματα κρασιού και οπίου, και πιθανώς δεκάδων ακόμη φυτών. Δεν έχει εντοπιστεί συγκεκριμένη συνταγή και περισσότεροι από 7 αιώνες χωρίζουν τον Όμηρο από αυτό το αγγείο.

Ένας αμφορέας που δεν είχε γνωστή χρήση

Ένας αμφορέας είναι ένα αγγείο με δύο λαβές, στενό λαιμό, οβάλ σώμα και μυτερή βάση. Στον ελληνορωμαϊκό κόσμο χρησιμοποιούνταν κυρίως για την αποθήκευση και μεταφορά κρασιού, λαδιού και άλλων προϊόντων. Το εν λόγω εύρημα, ηλικίας περίπου 2.000 ετών, εμφανίστηκε σε έναν τάφο στην Άρμινα , έναν οικισμό που αποτελείται από δύο κοινότητες σε αντίθετες όχθες του Νείλου. Για δεκαετίες αποτελεί μέρος των συλλογών του Μουσείου Πίμποντι του Γέιλ.

Το κεραμικό αγγείο που αναλύθηκε. Από: Allie Barton / Πανεπιστήμιο Yale.

Ήταν ο Άντριου Κοχ , επιστήμονας στο μουσείο και διευθυντής του Προγράμματος Αρχαίας Φαρμακολογίας του Γέιλ (YAPP), που το πρόσεξε. Δύο χαρακτηριστικά τράβηξαν την προσοχή του. Το πρώτο ήταν το μέγεθός του, το οποίο ο Κοχ περιγράφει ως «περίεργο, μισό»: είναι μεγαλύτερο από τις φιάλες στις οποίες φυλάσσονταν πολύτιμα αντικείμενα όπως αρώματα ή όπιο, αλλά μικρότερο από τους αμφορείς που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά κρασιού. Το δεύτερο ήταν μια κυκλική τρύπα που είχε γίνει στο λαιμό, λίγα εκατοστά από το στόμιο.

Δεν θα είχε και πολύ οικονομικό νόημα να εμπορεύονται συνηθισμένο κρασί σε τόσο μικρές ποσότητες , υποστηρίζει ο Koh, επομένως το αγγείο πρέπει να είχε έναν πιο εξειδικευμένο σκοπό. Η τρύπα επιτρέπει τουλάχιστον δύο αναγνώσεις. Θα μπορούσε να είναι ένας «τελετουργικός θάνατος» του αντικειμένου - μια πρακτική κατά την οποία ορισμένα κομμάτια, που πιστεύεται ότι κατοικούνται από μια πνευματική παρουσία, καταστρέφονταν σκόπιμα για να εξουδετερώσουν τη δύναμή τους. Ή θα μπορούσε να έχει μια πρακτική λειτουργία που παραμένει άγνωστη. Ο Koh δεν τάσσεται με καμία πλευρά.

Κρασί, όπιο και ίσως δεκάδες φυτά

Το YAPP αφιερώνεται στην ανάλυση οργανικών υπολειμμάτων - δηλαδή, στη μελέτη των σχεδόν αόρατων υπολειμμάτων από αυτά που περιείχε ένα αγγείο και τα οποία παραμένουν κολλημένα στην κεραμική. Αυτά τα υπολείμματα αποικοδομούνται με την πάροδο των αιώνων και μολύνονται εύκολα, επομένως η ομάδα έχει αναπτύξει τις δικές της μεθόδους για την εργασία με αυτά. Στο κάτω μέρος του αμφορέα, επιπλέον, υπήρχαν υπολείμματα ορατά με γυμνό μάτι.

Οι δοκιμές ανίχνευσαν βιοδείκτες - χημικά δακτυλικά αποτυπώματα, ας πούμε - κρασιού και οπίου, και «πιθανώς δεκάδων» άλλων φυτών. Μεταξύ αυτών, η ανακοίνωση του Γέιλ αναφέρει την μπελαντόνα και την υοσκύαμο , δύο τοξικά φυτά της οικογένειας Solanaceae, την ίδια στην οποία ανήκουν η ντομάτα και η πατάτα, με παραισθησιογόνες επιδράσεις και μακρά ιστορία ιατρικής ή τελετουργικής χρήσης.

Σύμφωνα με τον Koh, αυτό δεν είναι κρασί διατηρημένο με μερικά πρόσθετα. Το κρασί θα ήταν το μέσο που χρησιμοποιήθηκε για τη διάλυση των άλλων συστατικών και το μείγμα «πολύ πιθανό» ήταν ένα φίλτρο με έναν πολιτιστικό σκοπό βαθύτερο από αυτόν, «έναν που μόλις αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε».

Ο ίδιος ο ερευνητής επιμένει ότι θα χρειαστεί περισσότερη διεπιστημονική μελέτη για να εντοπιστούν τόσα πολλά συστατικά. Η δημοσίευση του Yale δεν υποδεικνύει κάποια επιστημονική δημοσίευση σχετικά με αυτόν τον αμφορέα, επομένως τα αποτελέσματα θα πρέπει να θεωρηθούν ως προκαταρκτικά.

Θηριακός και Νηπενθή, δύο φίλτρα της αρχαιότητας

Το Θηριακό ήταν για αιώνες το πιο διάσημο αντίδοτο στη Δύση. Η παράδοση αποδίδει την προέλευσή του στον Μιθριδάτη ΣΤ΄ του Πόντου, έναν βασιλιά τόσο εμμονικό με τη δηλητηρίαση που δοκίμαζε φάρμακα σε καταδικασμένους κρατούμενους και έπαιρνε ένα δικό του παρασκεύασμα κάθε μέρα.

Ο Ανδρομάχος , γιατρός του Νέρωνα , το αναδιατύπωσε τον 1ο αιώνα μ.Χ. προσθέτοντας σάρκα οχιάς και περισσότερο όπιο, μέχρι που έφτασε περίπου τα 60 συστατικά (οι αριθμοί ποικίλλουν ανάλογα με την πηγή), και ο Γαληνός αργότερα το έκανε δημοφιλές. Λαμβάνονταν, μεταξύ άλλων τρόπων, διαλυμένο σε κρασί, και εξακολουθούσε να αναφέρεται στις γαλλικές και γερμανικές φαρμακοποιίες τον 19ο αιώνα.

Το Νηπενθές είναι ένα άλλο θέμα, επειδή την γνωρίζουμε μόνο από το ποίημα. Κανείς δεν ξέρει αν ήταν μια πραγματική συνταγή, μια ποιητική φαντασία ή το όνομα πολλών διαφορετικών ουσιών. Οι αρχαίοι συγγραφείς ήδη συζητούσαν την ταυτότητά του, και μεταξύ των προτάσεων είναι το όπιο, ακόμη και το μποράγο, τα οποία υπερασπίστηκαν ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Διοσκουρίδης .

Ο Koh, συνετά, δεν ισχυρίζεται ότι το περιεχόμενο του αμφορέα είναι είτε το ένα είτε το άλλο. Η φράση του είναι πιο μετριοπαθής: είναι «σίγουρος» ότι κινείται σε αυτό το είδος, επειδή «τα ασυνήθιστα δοχεία συνήθως περιείχαν ασυνήθιστο περιεχόμενο».

Αυτό που κάνει τον παραλληλισμό ενδιαφέρον είναι ο συνδυασμός. Ένα κρασί γεμάτο ουσίες, που προορίζονται για την ανακούφιση από μια σωματική ή συναισθηματική ασθένεια, και προέρχονται από τις όχθες του Νείλου - όπου ακριβώς ο Όμηρος τοποθετεί την προέλευση του φαρμάκου της Ελένης.

Βρέθηκαν λείψανα στο αγγείο. Από: Allie Barton / Πανεπιστήμιο Yale.

Από τα νερά της λίμνης Νάσερ σε μια αποθήκη του Γέιλ

Για να κατανοήσουμε πώς ο αμφορέας έφτασε στο Κονέκτικατ, πρέπει να ανατρέξουμε στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Ο Αιγυπτιολόγος Γουίλιαμ Κέλι Σίμπσον, καθηγητής του Γέιλ, ηγήθηκε τριών κοινών αποστολών με το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια μεταξύ 1961 και 1963 στην Αρμίνα και την Τόσκα , περίπου 160 χιλιόμετρα νότια του Ασουάν . Επρόκειτο για έργα διάσωσης.

Η κατασκευή του φράγματος του Ασουάν επρόκειτο να πλημμυρίσει την κοιλάδα και η UNESCO είχε ξεκινήσει μια διεθνή εκστρατεία για την καταγραφή και τη διάσωση ό,τι μπορούσε να σωθεί - την ίδια εκστρατεία κατά την οποία οι ναοί του Αμπού Σιμπέλ αποσυναρμολογήθηκαν και μετακινήθηκαν. Σήμερα, τόσο η Αρμίνα όσο και η Τόσκα βρίσκονται κάτω από τη λίμνη Νάσερ , μία από τις μεγαλύτερες τεχνητές δεξαμενές στον κόσμο.

Ο Simpson ανέκτησε κτίρια, επιτύμβιες επιγραφές και αντικείμενα από διαφορετικές περιόδους. Η μονογραφία του του 1963 επικεντρώθηκε στους αιγυπτιακούς τάφους του Heka-Nefer , ενός Νουβίου πρίγκιπα που υπηρέτησε τον Φαραώ Τουταγχαμών τον 14ο αιώνα π.Χ. Είναι μια συναρπαστική προσωπικότητα. Η Αίγυπτος τον παρουσιάζει ως έναν τυπικό Νούβιο αρχηγό στον τάφο του αντιβασιλέα Huy στις Θήβες, ενώ στον δικό του τάφο στην Toshka είχε απεικονίσει τον εαυτό του σε πλήρως αιγυπτιακό ύφος.

Αλλά ο Simpson συνέλεξε επίσης συνηθισμένα αντικείμενα, από όλες τις περιόδους και τα κοινωνικά στρώματα, και αυτό είναι το κλειδί για το τρέχον εύρημα. Οι αποστολές έφεραν στο φως νεκροταφεία της Νουβίας από την Εποχή του Χαλκού, τάφους από το Νέο Βασίλειο της Αιγύπτου και νεκροπόλεις από τους τελευταίους αιώνες του βασιλείου του Κους , ενός αφρικανικού πολιτισμού που διήρκεσε μέχρι τα μέσα του 4ου αιώνα μ.Χ.

Γύρω στην αλλαγή της εποχής, όταν χρονολογείται ο αμφορέας, η Αίγυπτος ήταν ήδη ρωμαϊκή επαρχία και το Κους εξακολουθούσε να βρίσκεται νότια. Η ανακοίνωση δεν διευκρινίζει σε ποια από αυτές τις φάσεις ανήκει ο τάφος στην Άρμιννα.

Πολλά από αυτά τα υλικά παραμένουν ανεξερεύνητα σε βάθος και το μουσείο υποστηρίζει ότι κάθε ερευνητής θα πρέπει να έχει πρόσβαση σε αυτά. Η Sarah Clunis , επικεφαλής των ανθρωπολογικών συλλογών στο Peabody, συνοψίζει τα εξής: Είναι δουλειά μας να φροντίζουμε αυτή τη συλλογή και να βοηθάμε τους μελετητές που ενδιαφέρονται γι' αυτήν. Σε αυτήν την περίπτωση, το Koh εργάζεται κυριολεκτικά λίγες πόρτες πιο πέρα.

Ο μπλε λωτός και τι μένει να γίνει γνωστό

Δεν είναι η πρώτη φορά που η ομάδα του Koh ανακαλύπτει όπιο σε μη αναμενόμενο μέρος. Το 2025 δημοσίευσε στο Journal of Eastern Mediterranean Archaeology and Heritage Studies μια μελέτη, υπογεγραμμένη από την Agnete W. Lassen και την Alison M. Crandall , σχετικά με ένα αιγυπτιακό αλαβάστρινο αγγείο από τη Βαβυλωνιακή Συλλογή του Yale, που φυλάσσεται για περισσότερο από έναν αιώνα, το οποίο έφερε μια επιγραφή του Ξέρξη Α΄ . Εκεί εμφανίστηκαν επίσης υπολείμματα οπίου και οι συγγραφείς κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η χρήση του στην αρχαία Αίγυπτο πρέπει να ήταν πιο συνηθισμένη από ό,τι πιστευόταν.

Σε μια από τις παλαιότερες ιστορίες που είναι γνωστές στην ανθρωπότητα, ο ήρωας που επιστρέφει, ο Οδυσσέας, καθυστερεί 7 χρόνια σε ένα έρημο νησί από την όμορφη νύμφη Καλυψώ. Στην τελευταία κινηματογραφική εκδοχή, μένει επειδή έχει χάσει τη μνήμη της γυναίκας του, του γιου του, του σπιτιού του και των φρικαλεοτήτων του πολέμου που εξαπέλυσε στην Τροία μέσω των έξυπνων στρατηγικών του. Οι αναμνήσεις του, τόσο οι καλές όσο και οι κακές, μετατρέπονται σε θραύσματα ονείρων λόγω των αμνησιακών ιδιοτήτων του γαλάζιου λωτού. Τα αρωματικά και γευστικά πέταλα απαλύνουν τον πόνο της ενοχής του, αλλά τον κάνουν επίσης να ξεχάσει γιατί ήταν τόσο απεγνωσμένος να τερματίσει την δεκαετή τρωική εκστρατεία - την επιθυμία του να επιστρέψει στην οικογένειά του. Σε αυτό το ιστορικό ντοκιμαντέρ, ο Δρ Γκρέιμ Γιόρστον εξερευνά τον μυστηριώδη κόσμο της αρχαίας ιατρικής για να ανακαλύψει αν ο Γαλάζιος Λωτός θα μπορούσε πραγματικά να κάνει τον Οδυσσέα να ξεχάσει.

Ο Koh έχει επίσης εξετάσει παρόμοια αγγεία από το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης, ένα ίδρυμα όπου ο Simpson ήταν επιμελητής αιγυπτιακής και αρχαίας τέχνης της Εγγύς Ανατολής μεταξύ 1970 και 1986. Και αυτά διατηρούν πιθανά σημάδια δεκάδων φυτών, μεταξύ των οποίων ο αιγυπτιακός μπλε λωτός , ένα νούφαρο με ψυχοδραστικές ιδιότητες που εμφανίζεται στην αιγυπτιακή τέχνη και σε κείμενα που σχετίζονται με τη δημιουργία, την αναγέννηση και τη θεραπεία. Για να ακολουθήσει αυτό το μονοπάτι, το YAPP καλλιεργεί ένα δείγμα στον Βοτανικό Κήπο Marsh του Yale, δωρεά ενός συναδέλφου του στο Πανεπιστήμιο του Κονέκτικατ.

Πολλά ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά. Δεν είναι ακόμη σαφές ποια φυτά περιείχε στην πραγματικότητα ο αμφορέας, αν χρησίμευε ως φάρμακο, ως τελετουργικό ή και τα δύο ταυτόχρονα, και τι σημαίνει η τρύπα στο λαιμό. Ούτε είναι σαφές σε ποιο βαθμό ένα υπόλειμμα 20 αιώνων, υποβαθμισμένο και εκτεθειμένο σε μόλυνση, μπορεί να αποδώσει την πλήρη συνταγή.

Και παραμένει η υποκείμενη αμφιβολία, αυτή που ο ίδιος ο Όμηρος αφήνει άλυτη: αν το νηπενθές ήταν ποτέ μια συγκεκριμένη ουσία ή απλώς το ποιητικό όνομα για όλα όσα ήλπιζαν οι αρχαίοι από ένα γεμάτο ποτήρι κρασί.

Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde

περισσότερα,

Mike Cummings (Yale University), What was brewing in this 2,000-year-old Nubian jar?

https://www.labrujulaverde.com/en/2026/11/a-2000-year-old-nubian-amphora-held-a-potion-reminiscent-of-the-nepenthe-homer-mentions-in-the-odyssey/

Related Posts

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Recent Posts Widget

ΔΗΜΟΦΙΛΕΙΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΩΝ 30 ΗΜΕΡΩΝ

ΔΗΜΟΦΙΛΕΙΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ

Ο Κερατόλιθος