Ο ρόλος και η δύναμη του Κώου Ασκληπιάδη Γάιου Στερτίνιου Ξενοφώντα μέσα από μία αρχαία επιγραφή
Στην ράμπα του μεσαιωνικού Κάστρου της Κω , μία σπουδαία επιγραφή μας υπενθυμίζει, επεξηγεί γιατί οι Κώοι τιμούσαν τον συμπατριώτη τους Γάιο Στερτίνιο Ξενοφώντα.
Είναι γραμμένη με δύο αρχαία επιγράμματα και έχει δημοσιευτεί για πρώτη φορά, το 1894. Επιγραφές προς τιμήν των αυτοκρατόρων Τιβέριου και Κλαύδιου χαραγμένες σε λευκό μάρμαρο, πιθανότατα από το νταμάρι του Δίκαιου, Κω.
Πρόκειται για το μέρος I και II σε διαφορετικά χέρια με σημάδι στην άνω επιφάνεια. Χρονολογούνται μετά το 23 μ.Χ.; (I) και 42 μ.Χ. (II) σύμφωνα με το CR 8 (1894) 216, 2.
Που βρέθηκε η επιγραφή;
Την επιγραφή δημοσίευσε επίσης ο M. Segre, στο Iscr. di Cos (1993), EV 279.
«Η λευκή μαρμάρινη πλάκα με τρύπα στο κέντρο λόγω της έκχυσης μολύβδου κατά την ανακατασκευή του ογκόλιθου σε κάποια κατασκευή. Η επιγραφή έχει Υ. 0,61· Π. 0,74· Β. 0,21· Μ. 0,035 έως τον στ. 4, στη συνέχεια 0,045. Είναι μια αφιέρωση του Καλιγούλα στον Τιβέριο. Πρέπει να υπήρχε ένα ακόμη τετράγωνο εκατέρωθεν. Προέρχεται από κατεδαφίσεις στην πόλη, 1ος αιώνας μ.Χ», αναφέρει ο Ιταλοεβραίος επιγραφολόγος Segre.
Προφανώς δεν βρισκόταν στο Κάστρο αλλά σε ένα σημαντικό μέρος της Αρχαίας Αγοράς, ίσως στο ιερό του Δωδεκάθεου , το οποίο πρέπει να υπήρχε μέχρι τον 1ο αιώνα μ.Χ.
Η δημοσίευση για την εν λόγω επιγραφή του M.Segre. Ο Καλιγούλας και ο Κλαύδιος ήταν δύο διαφορετικοί αυτοκράτορες, αν και ήταν στενοί συγγενείς.Ο Καλιγούλας: Το πραγματικό του όνομα ήταν Γάιος Ιούλιος Καίσαρας Αύγουστος Γερμανικός. Ήταν αυτοκράτορας από το 37 έως το 41 μ.Χ. και έμεινε στην ιστορία για την τρέλα, τον σαδισμό και τη μεγαλομανία του, μέχρι που δολοφονήθηκε το 41 μ.Χ.Ο Κλαύδιος: Το πλήρες όνομά του ήταν Τιβέριος Κλαύδιος Καίσαρας Αύγουστος Γερμανικός. Ήταν θείος του Καλιγούλα (αδελφός του πατέρα του, του Γερμανικού) και τον διαδέχθηκε στον θρόνο της Ρώμης από το 41 έως το 54 μ.Χ.
Αργότερα μεταφέρθηκε , μπορεί μετά τον σεισμο του ΄33, στο μεσαιωνικό Κάστρο, όπου την είδα κατά τη διάρκεια της επίσκεψης μου, μαζί με τον Κ.Νικηταρά και τον Α.Κουτσουράδη. Ο R.Herzog προφανώς δεν την είδε στο Κάστρο για αυτό γράφει ότι καμία από τις πέτρες του δεν ήταν από το Ασκληπιείο.
Προέρχεται από μια αρχαία ελληνική επιγραφή η οποία χρονολογείται στην περίοδο της βασιλείας του Ρωμαίου αυτοκράτορα Τιβερίου (14 -37 μ.Χ).
Το κείμενο είναι γραμμένο στη δωρική διάλεκτο (γι' αυτό και συναντάμε τύπους όπως δᾶμος, τᾶς ἀσυλίας) και αποτελεί ένα αναθηματικό, χαριστήριο ψήφισμα.
Αρχαία διπλή επιγραφή
Ι. ὁ δᾶμος καθιέρωσε Τιβερίωι Καίσαρι θεοῦ Σεβαστοῦ υἱῶι
χαριστήριον τᾶς ἀσυλίας, ἇς ἔχει παρ’ αὐτοῦ βεβαιωθείσας·
τῶι παραβαίνοντι ἐνθύμιον ἔστωι τᾶς ἀσεβείας τᾶς εἰς τὸν
Σεβαστόν
ΙΙ. Τιβέριος Κλαύδιος Καῖσαρ Σεβαστὸς̣ Γερμανικός, ἀρχιερεύς,
δημαρχικῆς ἐξουσίας τὸ δεύτερον, αὐ̣τοκράτωρ τὸ τρίτον,
ὕπατος ἀποδεδειγμέν̣ος τὸ τρίτον, πατ̣ὴρ πατρίδος, ....
.... δραχμὰς μυριά̣δας εἰκοσιπέντε ................
Ελεύθερη απόδοση των επιγραμμάτων
Μέρος Ι, Εποχή Τιβερίου:
«Ο δήμος [της πόλης] αφιέρωσε [αυτό το μνημείο] στον Τιβέριο Καίσαρα, γιο του θεϊκού Σεβαστού (Αυγούστου), ως ευχαριστήριο για το δικαίωμα της ασυλίας, το οποίο κατέχει η πόλη έχοντας επικυρωθεί από τον ίδιο. Σε όποιον παραβιάσει [αυτή την απόφαση], ας του καταλογιστεί η κατηγορία της ασέβειας απέναντι στον Σεβαστό.»
Εποχή του Αυτοκράτορα Τιβερίου Καίσαρα Αύγουστου, αυτοκράτορα της Ρώμης κατά την περίοδο της σταύρωσης του Ιησού Χριστού.Έμεινε γνωστός για τις ικανότητές του ως στρατηγός, αλλά και για την αποσυρμένη και απομονωμένη ζωή του στα τελευταία του χρόνια στο νησί Κάπρι.
«ὁ δᾶμος καθιέρωσε Τιβερίωι Καίσαρι θεοῦ Σεβαστοῦ υἱῶι / χαριστήριον τᾶς ἀσυλίας, ἇς ἔχει παρ’ αὐτοῦ βεβαιωθείσας· / τῶι παραβαίνοντι ἐνθύμιον ἔστωι τᾶς ἀσεβείας τᾶς εἰς τὸν Σεβαστόν.»
Ο δήμος αφιερώνει ένα μνημείο ή μια πλάκα ως ευχαριστήριο (χαριστήριον) προς τον Αυτοκράτορα Τιβέριο, τον γιο του θεοποιημένου Αυγούστου (θεοῦ Σεβαστοῦ υἱῶι).
Ο Τιβέριος επιβεβαίωσε το δικαίωμα της «ἀσυλίας» που απολάμβανε η πόλη ή κάποιο ιερό της, το οποίο δεν αναφέρεται,αλλά αφγήνει να εννοηθεί. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Τιβερίου, η Ρωμαϊκή Σύγκλητος και ο ίδιος ο αυτοκράτορας εξέτασαν εξονυχιστικά τα παραδοσιακά δικαιώματα ασυλίας πολλών ελληνικών πόλεων και ιερών για να πατάξουν τις καταχρήσεις, επιβεβαιώνοντας μόνο όσα είχαν ισχυρά ιστορικά και νομικά θεμέλια. Προφανώς έχει να κάνει με την ασυλία του Ασκληπιείου.
Όποιος παραβιάσει αυτό το δικαίωμα ή την απόφαση, θα φέρει το βάρος και την ενοχή της ασέβειας (ἐνθύμιον ἔστω τᾶς ἀσεβείας) απέναντι στον Σεβαστό Αυτοκράτορα.
Μέρος ΙΙ: Εποχή του Αυτοκράτορα Κλαυδίου, 42-43 μ.Χ:
«Τιβέριος Κλαύδιος Καῖσαρ Σεβαστὸς̣ Γερμανικός, ἀρχιερεύς, / δημαρχικῆς ἐξουσίας τὸ δεύτερον, αὐ̣τοκράτωρ τὸ τρίτον, / ὕπατος ἀποδεδειγμέν̣ος τὸ τρίτον, πατ̣[ὴρ πατρίδος, .... / .... δραχμὰς μυριά̣δας εἰκοσιπέντε ...].»
Το δεύτερο μέρος αποτελεί μεταγενέστερη αναγραφή που αφορά τον Αυτοκράτορα Κλαύδιο.
Από τα αξιώματά του (Δεύτερη δημαρχική εξουσία, τρίτη ανακήρυξη ως αυτοκράτορας, εκλεγμένος ύπατος για τρίτη φορά), η επιγραφή αυτή συμπίπτει με τα έτη 42 - 43 μ.Χ. Αφορά την περίοδο που έζησε ο Κώος γιατρός και μεγάλος ευεργέτης της πόλης, Γαίος Στερτίνιος Ξενοφών.
Αναφέρεται σε ένα μεγάλο χρηματικό ποσό ,δραχμὰς μυριάδας εἰκοσιπέντε [= 250.000 δραχμές], το οποίο πιθανότατα σχετίζεται με κάποια αυτοκρατορική δωρεά, ευεργεσία ή οικονομική ρύθμιση του Κλαυδίου προς την πόλη της Κω, η οποία προφανώς σχετίζεται με παρέμβαση του Γάιου Στερτίνιου.Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη μυριάς (μυριάδα) αντιστοιχεί στον αριθμό 10.000. Επομένως, 25 μυριάδες ισούνται με 25 × 10.000 = 250.000.
«[Επί] Τιβερίου Κλαυδίου Καίσαρος Σεβαστού Γερμανικού, αρχιερέως, που κατέχει τη δημαρχική εξουσία για δεύτερη φορά, ανακηρυγμένου αυτοκράτορα για τρίτη φορά, εκλεγμένου υπάτου για τρίτη φορά, πατέρα της πατρίδος [...] διακόσιες πενήντα χιλιάδες (250.000) δραχμές [...]»
Η επιγραφή αυτή προέρχεται από το νησί της Κω εξού και η χρήση της δωρικής διαλέκτου (ὁ δᾶμος αντί ὁ δῆμος, τᾶς ἀσυλίας αντί τῆς ἀσυλίας) είναι χαρακτηριστική για την περιοχή.
Το κείμενο σχετίζεται άμεσα με το περίφημο Ασκληπιείο της Κω, ένα από τα σημαντικότερα θεραπευτικά και θρησκευτικά κέντρα του αρχαίου κόσμου.
Ο θεσμός της Ασυλίας στην αρχαιότητα
Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, η ἀσυλία σήμαινε κυριολεκτικά την προστασία από τη σύλη (τη λαφυραγώγηση ή τη βίαιη κατάσχεση).Όταν ένα ιερό (όπως το Ασκληπιείο) ή μια ολόκληρη πόλη ανακηρυσσόταν άσυλος, απαγορευόταν οποιαδήποτε πολεμική ενέργεια, αρπαγή προσώπων ή περιουσίας εντός των ορίων της.
Κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, πολλές πόλεις είχαν αποκτήσει αυτό το προνόμιο. Ωστόσο, κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, η ασυλία είχε αρχίσει να μετατρέπεται σε καταφύγιο κακοποιών και χρεοφειλετών, προκαλώντας κοινωνική αναταραχή.
Η μεταρρύθμιση του Τιβερίου είχε ως εξής: Το 22 μ.Χ, ο Τιβέριος διέταξε τη Ρωμαϊκή Σύγκλητο να εξετάσει τα δικαιώματα ασυλίας όλων των ελληνικών πόλεων.
Οι πόλεις έπρεπε να στείλουν πρεσβευτές στη Ρώμη και να προσκομίσουν αρχαία έγγραφα ή χρησμούς που να αποδεικνύουν το δίκαιό τους. Η Κως ήταν από τις ελάχιστες πόλεις που κατάφεραν να διατηρήσουν και να επικυρώσουν επίσημα το προνόμιό τους, γεγονός που εξηγεί την τεράστια ευγνωμοσύνη του δήμου προς τον αυτοκράτορα, όπως αποτυπώνεται στο Μέρος Ι.
Η νομική σχέση της Κω με τη Ρώμη κατά την αυτοκρατορική περίοδο αποτελεί ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο της αρχαίας ιστορίας μας, καθώς το νησί απολάμβανε ένα ιδιαίτερο καθεστώς αυτονομίας, το οποίο επισφραγίστηκε με μοναδικό τρόπο επί αυτοκράτορα Κλαυδίου.
Το καθεστώς της «ελεύθερης και αφορολόγητης πολιτείας»
Κατά την αυτοκρατορική περίοδο, η Κως δεν αντιμετωπιζόταν ως μια κοινή επαρχιακή πόλη, αλλά διέθετε το προνομιακό καθεστώς της ελεύθερης και αφορολόγητης πόλης (civitas libera et immunis).
Η Ρώμη συχνά παραχωρούσε «ελευθερία» σε πόλεις που είχαν επιδείξει πίστη ή είχαν ιδιαίτερη πολιτιστική και θρησκευτική σημασία για αυτή. Για την Κω, ο συνδετικός κρίκος με τη Ρώμη ενισχύθηκε λόγω της λατρείας του Ασκληπιού και της φήμης των Κώων γιατρών.
Ο ρόλος του Κλαυδίου (53 μ.Χ) και η παρέμβαση του ήταν καθοριστική. Ο αυτοκράτορας Κλαύδιος, επηρεασμένος βαθύτατα από τον προσωπικό του γιατρό και μετέπειτα Υπουργό Υγείας της απέραντης Ρωμαικής αυτοκρατορίας, τον Κώο Γάιο Στερτίνιο Ξενοφώντα, εισήγαγε πρόταση στη ρωμαϊκή σύγκλητο για την παραχώρηση πλήρους φορολογικής απαλλαγής (immunitas) στο νησί.
Τι σήμαινε πρακτικά η «Ελευθερία»: Το νησί διατηρούσε τους δικούς της νόμους, τους θεσμούς της (βουλή, εκκλησία του δήμου) και τους δικούς της άρχοντες (π.χ. τον μόναρχο, που ήταν ο επώνυμος άρχοντας του νησιού).Οι τοπικές υποθέσεις δικάζονταν από Κώο δικαστή και κωακά δικαστήρια και όχι από τον Ρωμαίο διοικητή της επαρχίας Ασίας.
Το Ασκληπιείο της Κω αναγνωριζόταν ως διεθνές άσυλο - κέντρο, προσφέροντας προστασία σε όσους κατέφευγαν εκεί.
Για να ανήκει κάποιος στην ανώτατη κοινωνική τάξη της Ρώμης
Το ποσό των 250.000 δραχμών (ή δηναρίων, στην αυτοκρατορική περίοδο η ισοτιμία ήταν ένα προς ένα) που συνδέεται με το διάταγμα του Κλαυδίου ή τις δωρεές του Ξενοφώντα, έχει τεράστια, σπουδαία ιστορική και οικονομική βαρύτητα.
Για να καταλάβουμε το μέγεθος, αρκεί να αναλογιστούμε την αγοραστική δύναμη της εποχής: Ο ετήσιος μισθός ενός Ρωμαίου λεγεωνάριου την εποχή του Κλαυδίου ήταν περίπου 1.200 δραχμές (δηνάρια).Το ποσό των 250.000 δραχμών αντιστοιχούσε στους ετήσιους μισθούς πάνω από 200 στρατιωτών.
Για να ανήκει κάποιος στην ανώτατη κοινωνική τάξη της Ρώμης (την τάξη των Συγκλητικών), χρειαζόταν περιουσία τουλάχιστον 1.000.000 δραχμών. Συνεπώς, το ποσό αυτό ήταν το ένα τέταρτο της περιουσίας ενός πάμπλουτου Ρωμαίου συγκλητικού.
Αν το ποσό αυτό αντιπροσωπεύει τον ετήσιο φόρο (tributum) που πλήρωνε η Κως στη Ρώμη πριν από το 53 μ.Χ, καταλαβαίνουμε ότι η απαλλαγή που χάρισε ο Κλαύδιος ανακούφισε την τοπική οικονομία από ένα τεράστιο βάρος.Αυτό το κεφάλαιο παρέμενε πλέον στο νησί για έργα υποδομής, ναούς και αναβάθμιση, ανάπλαση του Ασκληπιείου μετ΄από τους σεισμούς του 1ου αιώνα μ.Χ.
Ο ρόλος και η δύναμη του Ασκληπιάδη Γάιου Στερτίνιου Ξενοφώντα
Ο γεννημένος στην Κω γιατρός του Κλαυδίου, Ξενοφών, είχε συγκεντρώσει μυθική περιουσία στη Ρώμη (ο Πλίνιος αναφέρει ότι ο ίδιος και ο αδελφός του άφησαν πίσω τους περιουσία εκατομμυρίων).
Αν το ποσό των 250.000 δραχμών αποτελεί μέρος των δικών του ευεργεσιών προς την πατρίδα του (την Κω), αποδεικνύει πώς η ιατρική ελίτ του νησιού χρησιμοποιούσε τα πλούτη που αποκτούσε στη Ρώμη για να χρηματοδοτήσει και να ισχυροποιήσει την ιδιαίτερη πατρίδα της.
Γεωδίφης
Πηγές:
1.Kos-R.Herzog,1932
2.Iscr. di Cos EV 279 - M.Segre
3.Ασκληπιείο των Κώων, η γεωιστορία του ιερού χώρου [e-book, 2024]
https://geogeodifhs.blogspot.com/2024/02/e-book-2024.html
4. https://inscriptions.packhum.org/text/186104
5. https://inscriptions.packhum.org/text/350213
6. Η Φυσική Ιστορία ,Naturalis Historia- Πλίνιος Πρεσβύτερος
7. Βιβλία Google,Gemini και εγκυκλοπαίδειες Britannica, Treccani και Βικιπαίδεια
8. Ο Μεγάλος Ευεργέτης
https://geogeodifhs.blogspot.com/2020/01/blog-post_97.html
9. Δύο χιλιάδες χρόνια πριν...
https://geogeodifhs.blogspot.com/2023/12/blog-post_286.html
10.Ο μικρός ναός του Γάιου Ξενοφώντα
https://geogeodifhs.blogspot.com/2023/11/blog-post_44.html
11.Βιβλιοθήκη Ασκληπιείου Κω η πρώτη αμιγώς ιατρική του αρχαίου κόσμου;
https://geogeodifhs.blogspot.com/2020/01/blog-post_34.html
12.Γάιος Στερτίνιος Ξενοφώντας
