Έλληνες εναντίον Ελλήνων...
Η συνάντηση μεταξύ Καμβύση Β΄ και Ψαμμήτιχου Γ΄ της Αιγύπτου από τον Adrien Guignet. Από Wikimedia Commons.
Φάνης ο Αλικαρνασσός: Ο Έλληνας μισθοφόρος που άνοιξε την πίσω πόρτα της Αιγύπτου στην Περσία.
Ένας μισθοφόρος από την Αλικαρνασσό που υπηρετούσε τον Φαραώ Άμαση Β΄ αυτομόλησε στο πλευρό του εχθρού, εξήγησε στον Καμβύση Β΄ πώς να διασχίσει την έρημο που προστάτευε την Αίγυπτο και, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, παρακολούθησε τους πρώην συντρόφους του να κόβουν τους λαιμούς των γιων του λίγο πριν από τη Μάχη του Πηλουσίου (525 π.Χ).
Γύρω στο 600 π.Χ., ένας Αιγύπτιος Φαραώ δεν μπορούσε πλέον να βασίζεται μόνο στους δικούς του στρατιώτες. Η δυναστεία των Σαϊτών -η γραμμή που κυβερνούσε την Αίγυπτο από τη Σάιδα , στο Δέλτα του Νείλου- προσλάμβανε Έλληνες και Κάρες για να ενισχύσουν τον στρατό της.
Άφησαν ένα ίχνος στο νότο. Γύρω στο 592 π.Χ., κατά τη διάρκεια μιας εκστρατείας στη Νουβία από τον Φαραώ Ψαμμήτιχο Β΄ , δύο από αυτούς τους στρατιώτες χάραξαν τα ονόματά τους στο πόδι ενός κολοσσιαίου αγάλματος στο Αμπού Σιμπέλ . Ήταν ο Άρχων, γιος του Αμοϊβίχου, και ο Πέλεκος, γιος του Ευδάμου. Σύμφωνα με μια μελέτη του 2018 στο περιοδικό Axon , ήταν μισθοφόροι ελληνικής-καρικής καταγωγής.
Ο Φάνης ανήκε σε αυτόν τον κόσμο. Γεννήθηκε στην Αλικαρνασσό στη νοτιοδυτική ακτή της Μ.Ασιας - μια πόλη που ιδρύθηκε από Έλληνες Δωριείς αποίκους σε καρική γη, όπου συνυπήρχαν ελληνικά και καρικά, και η οποία χρόνια αργότερα θα έδινε στον κόσμο τον ίδιο τον Ηρόδοτο (γεννημένος γύρω στο 484 π.Χ).
Αναπαράσταση της Αρχαίας Ναύκρατης . Από: Jean-Claude Golvin.
Σύμφωνα με τον ιστορικό, η Αλικαρνασσός ήταν επίσης μεταξύ των πόλεων που μοιράζονταν το ιερό του Ελληνίου στη Ναύκρατη , το μεγάλο ελληνικό λιμάνι στο Δέλτα του Νείλου. Με άλλα λόγια, ένας Αλικαρνασσέας στην Αίγυπτο δεν ήταν κάτι ασυνήθιστο. Ο ίδιος ο Ηρόδοτος τον παρουσιάζει ως εξής:
Ανάμεσα στους ξένους μισθοφόρους του Άμασι ήταν ένας άνδρας από την Αλικαρνασσό ονόματι Φάνης, άνδρας με καλή κρίση και γενναίος στον πόλεμο. -Ηρόδοτος, Ιστορίαι , III, 4.
Η πρόταση δεν φαίνεται να είναι και πολύ μεγάλη, αλλά είναι σχεδόν όλα όσα λέει ο συγγραφέας για τον χαρακτήρα του. Δεν λέει τίποτα για την οικογένειά του, την κοινωνική του θέση ή την ηλικία του, και το ότι είχε πρόσβαση στα μυστικά του Φαραώ συνάγεται από όσα συμβαίνουν στη συνέχεια.
Γιατί άλλαξε πλευρά
Ο Ηρόδοτος παραδέχεται ότι δεν γνωρίζει τι διέκοψε τη σχέση μεταξύ του Φάνη και του Άμαση Β' . Υπονοεί μια μνησικακία και λίγα περισσότερα. Αυτό που περιγράφει λεπτομερώς είναι η καταδίωξη. Ο Φαραώ έστειλε τον ευνούχο που εμπιστευόταν περισσότερο να ακολουθήσει τον φυγά, με μια τριήρη - ένα γρήγορο πολεμικό πλοίο με τρεις σειρές κουπιών, κατασκευασμένο για να καταδιώκει οποιονδήποτε. Ο ευνούχος τον έπιασε στη Λυκία , στη νότια ακτή της Ανατολίας, αλλά ο Φάνης μέθυσε τους φρουρούς του και δραπέτευσε στην Περσία .
Έφτασε σε μια πολύ καλή στιγμή για τον εαυτό του, επειδή ο Καμβύσης Β΄ , γιος του Κύρου του Μεγάλου , ήθελε να εισβάλει στην Αίγυπτο και δεν ήξερε πώς. Ο Ηρόδοτος καταγράφει διάφορα κίνητρα για τον πόλεμο, κανένα από τα οποία δεν ήταν πολύ αξιόπιστο. Σύμφωνα με μια εκδοχή, ο βασιλιάς ζήτησε από τον Φαραώ έναν καλό οφθαλμίατρο και ο Άμασης, για να τον ξεφορτωθεί, του έστειλε τον καλύτερο γιατρό στην Αίγυπτο, ο οποίος πήρε εκδίκηση προτείνοντας στον Καμβύση να ζητήσει μια κόρη του Φαραώ για σύζυγό του.
Ο Άμασις, μη θέλοντας να εγκαταλείψει την κόρη του, έστειλε στη θέση της τη Νίτητη - την κόρη του προκατόχου του Απρίη , τον οποίο ο ίδιος είχε ανατρέψει. Αποκάλυψε την απάτη μόλις έφτασε. Ο Ηρόδοτος αναφέρει επίσης ότι οι Πέρσες είπαν μια άλλη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία ο Καμβύσης ήταν γιος του ίδιου Νίτητη, και την απορρίπτει επειδή οι ίδιοι οι Πέρσες γνωρίζουν ότι η μητέρα του ήταν η Κασσάνδη. Ο ιστορικός ήδη υποψιαζόταν ότι υπήρχε πολλή αφήγηση γύρω από την εισβολή.
Ένας χάρτης που δημιουργήθηκε με βάση την περιγραφή του Ηροδότου και τα ιστορικά όρια της πολιτείας. Από: Dr. Persi / Wikimedia Commons.
Αυτό που δεν ήταν αφήγηση ιστοριών ήταν το στρατιωτικό πρόβλημα. Ανάμεσα στην Παλαιστίνη και το Δέλτα του Νείλου εκτείνεται μια λωρίδα ερήμου που ο Ηρόδοτος περιγράφει ως μια περίπου τριήμερη πορεία χωρίς ούτε μια πηγή.
Το νερό στην έρημο
Εδώ ακριβώς έρχεται η συμβουλή του Φάνη - και ήταν η πιο έξυπνη που έδωσε. Πρότεινε στον Καμβύση να στείλει αγγελιοφόρους στον βασιλιά των Αράβων που έλεγχε εκείνη τη λωρίδα και να ζητήσει ασφαλή διέλευση. Ο βασιλιάς συμφώνησε, και ο Ηρόδοτος προσθέτει ότι οι Άραβες σέβονται τις συμφωνίες περισσότερο από σχεδόν οποιονδήποτε άλλο λαό.
Ο ιστορικός δίνει δύο εκδοχές για το πώς λύθηκε το πρόβλημα εφοδιασμού. Στην πρώτη, ο Άραβας βασιλιάς φόρτωσε όλες τις καμήλες του με ασκιά νερού και τις άφησε να περιμένουν στη μέση της ερήμου. Στη δεύτερη, διέταξε να φέρουν νερό από έναν ποταμό που ονομαζόταν Κόρυς μέσω ενός σωλήνα από ραμμένο δέρμα βοδιού, με δεξαμενές σκαμμένες κατά μήκος του δρόμου. Ο ίδιος ο Ηρόδοτος θεωρεί αυτή την εκδοχή ως τη λιγότερο πιστευτή, αν και την αφηγείται ούτως ή άλλως.
Συμπληρώνοντας, εξηγεί ότι οι Πέρσες, από τη στιγμή που κατέλαβαν την Αίγυπτο, διατήρησαν αυτήν την οδό ανοιχτή με έναν περίεργο τρόπο. Δύο φορές το χρόνο, ελληνικά και φοινικικά πιθάρια κρασιού έφταναν στην Αίγυπτο, και επειδή τα άδεια δεν πετιόντουσαν, οι κάτοικοι της Μέμφιδας τα γέμιζαν με νερό και τα έστελναν στην έρημο της Συρίας.
Η Πολιορκία του Πηλούσιου από τον Καμβύση (από τον Jean-Marie Lenoir). Από Wikimedia Commons.
Το γεγονός ότι ο περσικός στρατός διέσχισε την έρημο με επιτυχία είναι γεγονός. Το πώς ακριβώς το κατάφερε αυτό είναι πιο δύσκολο να το γνωρίζουμε.
Πηλούσιο: Έλληνες εναντίον Ελλήνων
Ο Άμασις Β΄ είχε πεθάνει μετά από 44 χρόνια βασιλείας, οπότε ο γιος του, Ψαμμήτιχος Γ΄ (ο Ψαμμήνιτος του Ηροδότου) ήταν αυτός που περίμενε τους Πέρσες κοντά στις Πελουσιακές εκβολές του Νείλου, στο ανατολικό άκρο του δέλτα -σήμερα περίπου 30 χιλιόμετρα (19 μίλια) νοτιοανατολικά του Πορτ Σάιντ .
Ο στρατός που βρήκε ο Καμβύσης περιλάμβανε Έλληνες και Κάρες μισθοφόρους, παλιούς συντρόφους του Φάνη, και αυτό που του έκαναν είναι ένα από τα πιο σκληρά επεισόδια στην αρχαία ιστοριογραφία:
Ο Φάνης είχε αφήσει γιους στην Αίγυπτο. Οι μισθοφόροι τους έφεραν στο στρατόπεδο, μπροστά στον πατέρα τους, και τοποθέτησαν ένα μεγάλο δοχείο ανάμεσα στους δύο στρατούς. Έπειτα, έβγαλαν τους γιους έναν προς έναν και τους έκοψαν το λαιμό πάνω του. Όταν τελείωσαν, έριξαν κρασί και νερό στο δοχείο και όλοι οι μισθοφόροι ήπιαν από αυτό πριν μπουν στη μάχη. Ηρόδοτος, Ιστορίαι , III, 11
Η ιστορία δεν αποδίδει την χειρονομία στον Φαραώ αλλά στους ίδιους τους ξένους στρατιώτες, οι οποίοι ήθελαν να σφραγίσουν με αίμα ότι δεν υπήρχε γυρισμός. Ήταν ένας μακάβριος όρκος και, ταυτόχρονα, ένα μήνυμα που απευθυνόταν στον Φάνη. Υπάρχει μια άλλη λεπτομέρεια που συχνά παραβλέπεται: ο στρατός του Καμβύση περιλάμβανε επίσης Έλληνες - Ίωνες και Αιολείς τους οποίους η Περσία είχε υποτάξει - έτσι η Μάχη του Πηλουσίου έφερε αντιμέτωπους Έλληνες εναντίον Ελλήνων, μερικές φορές με αίμα ενδιάμεσα, σαν να είχε επιλέξει κάθε πλευρά τον δικό της Φάνη.
Η μάχη ήταν σκληρή και μακρά, αλλά οι Αιγύπτιοι τελικά κατέφυγαν προς τη Μέμφιδα. Όταν ο Καμβύσης έστειλε έναν Πέρση κήρυκα με πλοίο από τη Μυτιλήνη για να προτείνει έναν οικισμό, οι πολιορκημένοι βγήκαν από το φρούριο, κατέστρεψαν το πλοίο και διέλυσαν το πλήρωμα σε κομμάτια. Η πολιορκία έληξε με την παράδοση της πόλης. Ο Ψαμμήτιχος Γ΄ συνελήφθη και, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, πέθανε αργότερα αφού ήπιε αίμα ταύρου όταν ανακαλύφθηκε ότι συνωμοτούσε εναντίον του απαγωγέα του.
Ο ιστορικός επισκέφθηκε το πεδίο της μάχης δεκαετίες αργότερα και λέει ότι είδε τα οστά και των δύο πλευρών, στοιβαγμένα ξεχωριστά. Σύμφωνα με τους ντόπιους, τα περσικά κρανία μπορούσαν να τρυπηθούν με βότσαλο, ενώ τα αιγυπτιακά άντεχαν χτυπήματα από πέτρα, και το απέδιδαν αυτό στο ότι οι Αιγύπτιοι ξύριζαν τα κεφάλια των παιδιών τους και οι Πέρσες φορούσαν τιάρα.
Η εξήγηση δεν ισχύει σήμερα, αλλά δείχνει ότι ο Ηρόδοτος ήταν εκεί. Ένας άλλος διάσημος θρύλος λέει ότι ο Καμβύσης νίκησε βάζοντας γάτες - ιερά ζώα για τους Αιγύπτιους - μπροστά από τα στρατεύματά του. Αφηγείται ο Πολύαινος, ένας Μακεδόνας συγγραφέας του 2ου αιώνα μ.Χ., περίπου 700 χρόνια αργότερα, και ο Ηρόδοτος δεν λέει λέξη γι' αυτό.
Τι λένε (και τι δεν λένε) οι αιγυπτιακές πηγές
Με μια πηγή τόσο κυρίαρχη όσο ο Ηρόδοτος, αξίζει να ελέγξουμε αν υπάρχει κάτι σύγχρονο - και υπάρχει. Πρόκειται για το άγαλμα του Ουτζαχορεσνέτ- Udjahorresnet , ενός υψηλού αξιωματούχου από τη Σάις, ενός γιατρού, ενός ιερέα της θεάς Νείθ και ενός πρώην διοικητή του στόλου υπό τον Άμαση και τον Ψαμμήτιχο Γ΄. Το άγαλμα, ύψους περίπου 70 εκατοστών (27 ίντσες), φυλάσσεται στα Μουσεία του Βατικανού, και η μακρά επιγραφή του θυμίζει πώς, μετά την κατάκτηση, ζήτησε από τον Καμβύση να εκδιώξει τους ξένους που ήταν εγκατεστημένοι στον ναό της Νείθ και να τον αποκαταστήσει στην προηγούμενη αίγλη του.
Η αιγυπτιολόγος Melanie Wasmuth , του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι και του Πανεπιστημίου της Βασιλείας, έχει σημειώσει ότι ο Udjahorresnet έπρεπε να αποφασίσει πώς να συνεχίσει σε μια πολύ δύσκολη πολιτική κατάσταση. Ήταν, εν ολίγοις, ένας από τους πολλούς Αιγυπτίους που έκλεισαν συμφωνίες με τους νέους αφέντες.
Το περίεργο είναι ότι, όσον αφορά την γνωστή τεκμηρίωση, καμία αιγυπτιακή ή περσική πηγή δεν κατονομάζει τον Φάνη. Όλα όσα γνωρίζουμε γι' αυτόν προέρχονται από τον Ηρόδοτο, και η διδακτορική διατριβή του Πανεπιστημίου του Λέιντεν που εξετάζει το θέμα υπενθυμίζει ότι οι σύγχρονες μαρτυρίες για την εισβολή είναι σπάνιες και ότι η αξιοπιστία της αφήγησης του Ηροδότου αμφισβητείται.
Το 525 π.Χ., μια μάχη δόθηκε κοντά στο Δέλτα του Νείλου, κοντά στην πόλη Πηλούσιο. Η Μάχη του Πηλούσιου. Η μοίρα της Αιγύπτου κρεμόταν από μια κλωστή. Οι δυνάμεις του Πέρση βασιλιά Καμβύση Β' εισέβαλαν στην Αίγυπτο και συναντήθηκαν με τις αιγυπτιακές δυνάμεις και τον Φαραώ τους Ψαμμήτιχο Γ'. Η μάχη έχει μεγάλη σημασία, καθώς σηματοδοτεί το τέλος της ανεξαρτησίας της Αιγύπτου, καθώς υπέστησαν μια βάναυση ήττα. Λέγεται ότι 50.000 Αιγύπτιοι έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια της μάχης. Αλλά είναι επίσης μια από τις πρώτες μορφές ψυχολογικού πολέμου που έχουν καταγραφεί. Αυτή ήταν η πτώση της Αιγύπτου. Η πτώση των Φαραώ.
Ένα όνομα, μερικά νομίσματα και πολλές αμφιβολίες
Ένα τελευταίο στοιχείο παραμένει, και είναι το πιο παράξενο. Γύρω στο 625-600 π.Χ., νομίσματα από ήλεκτρο - ένα φυσικό κράμα χρυσού και ασημιού - κόπηκαν στη Μικρά Ασία με ένα ελάφι και μια επιγραφή που συνήθως μεταφράζεται ως «Είμαι το σημάδι του Φάνη». Είναι από τα πρώτα γνωστά νομίσματα με κείμενο, και ένα από αυτά βρέθηκε στα θεμέλια του Ναού της Αρτέμιδος στην Έφεσο. Το Βρετανικό Μουσείο φυλάσσει έναν στατήρα - ένα αρχαίο νόμισμα - του οποίου η προέλευση καταγράφεται ως αποκτηθείσα στην Αλικαρνασσό.
Μερικοί συγγραφείς έχουν αναρωτηθεί αν αυτός ο Φάνης θα μπορούσε να είναι ο μισθοφόρος, αλλά υπάρχει ένα πρόβλημα, και αυτό αφορά τις ημερομηνίες. Τα νομίσματα χρονολογούνται 75 έως 100 χρόνια πριν ο Αλικαρνασσός φύγει από την Αίγυπτο, και το όνομα θα μπορούσε επίσης να είναι ένα λαμπερό επίθετο ή οποιουδήποτε πλούσιου εμπόρου. Με τα τρέχοντα δεδομένα, δεν υπάρχει τρόπος να επιλυθεί το ζήτημα.
Ούτε γνωρίζουμε τι απέγινε ο Φάνης μετά τον Πηλούσιο. Ο Ηρόδοτος τον βάζει στη μέση της ιστορίας, ακριβώς τη στιγμή που η Περσική Αυτοκρατορία καταλαμβάνει την Αίγυπτο, και δεν τον αναφέρει ποτέ ξανά.
Γεωδίφης με πληροφορίες από τη σελίδα labrujulaverde
περισσότερα,
Heródoto, Historia
Livius.org, Herodotus on The skulls at Pelusium
Stefano Struffolino, Inscription of Greek Mercenaries to Abu Simbel
Wijnsma, U.Z., Resistance against the Achaemenid Empire : the Egyptian Rebellions of 521 and 487/86 BC. hdl.handle.net/1887/3563357
Wikipedia, Phanes of Halicarnassus
https://www.labrujulaverde.com/en/2026/11/phanes-of-halicarnassus-the-greek-mercenary-who-opened-egypts-back-door-to-persia/




